Głóg jednoszyjkowy
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
głóg jednoszyjkowy | ||
Nazwa systematyczna | |||
Crataegus monogyna Jacq. Fl. austriac. 3:50, t. 292, fig. 1. 1775 | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() |
Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna Jacq.) – gatunek rośliny z rodziny różowatych. Pochodzi z obszarów zachodniej Azji, Kaukazu, Europy i Afryki Północnej, rozprzestrzenił się także na innych obszarach Afryki, w Australii, Nowej Zelandii i Ameryce Północnej[3]. W Polsce jest pospolity na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Jest także uprawiany[5]. Inne nazwy: głożyna, ciernie białe, jaworek, bodlak, bulimączka[6].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Krzew lub niskie drzewo. Dorasta do 6–8 lub 10[5][7] m wysokości, ma silnie zdrewniałe cierniste gałęzie. Ciernie długości do 2 cm[7].
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe. Liście bardzo zmienne, zwykle szerokojajowate lub romboidalne, długości do 6,5 cm, 3–7 klapowe lub sieczne, głęboko wcięte[7]. Klapy liści zwykle szeroko rozstawione[7], całobrzegie, lub z nielicznymi tylko ząbkami pod szczytem[5]. Liście od spodu sinozielone[7], z wierzchu skórzaste[5]. Wyposażone w przylistki, przy czym przylistki na krótkopędach kwiatowych najczęściej całobrzegie[5].
- Kwiaty
- Zebrane w podbaldachy. Mają 5-dzielny kielich o rurce zrośniętej z zalążnią, 5-płatkową koronę, 1 słupek z pojedynczą szyjką (wyjątkowo tylko zdarzają się z dwiema szyjkami) i liczne pręciki. Działki kielicha trójkątne lub lancetowate, odgięte i silnie przylegające do owocu[5]. Płatki korony białe[7], okrągławe.
- Owoce
- Owoce pozorne z grupy jabłkowatych[7]. Odwrotnie jajowate lub kuliste, o długości zwykle 6–10 mm i szerokości 4–8 mm, barwy czerwonawobrunatnej lub ciemnoczerwonej. Powierzchnia owocu jest dołeczkowana lub rzadziej siatkowata, szczyt zakończony resztkami 5 odgiętych działek kielicha, otaczających małą, zagłębioną tarczkę z płytkim wzniesionym brzegiem. W centrum tarczki znajduje się pozostałość szyjki słupka z kępkami sztywnych, bezbarwnych włosków u podstawy. Dno kwiatowe jest mięsiste i zawiera żółtawobrunatny, jajowaty owoc o twardej, grubej pestce, z pojedynczym, wydłużonym, jasnobrunatnym, gładkim i lśniącym nasionem[8].
-
Pokrój
-
Kwiaty
-
Owoce
-
Szczegóły i przekrój owocu
- Gatunki podobne
- Bardzo podobny i często mylony jest głóg odgiętodziałkowy (C. rhipidophylla), o tym samym rodzimym zasięgu[7], w Polsce występujący mniej licznie[5]. Ma silniej piłkowane klapy liści, zarówno wzdłuż wewnętrznego jak i zewnętrznego brzegu, brak[7] lub mniej wyraźnie[5] sinozielony spód liści oraz większe, ciemnopurpurowe owoce[7] z odstającymi od owocu działkami kielicha[5]. Podobny jest także głóg dwuszyjkowy (C. laevigata), ale liście ma płytko klapowane do całobrzegich, kwiaty o dwóch lub rzadziej trzech szyjkach słupka i owoce pozorne o 2–3 pestkach[7].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Roślina wieloletnia, megafanerofit, nanofanerofit. Kwitnie w okresie od maja do czerwca[5]. Ma obupłciowe[7], przedsłupne kwiaty[9], nieprzyjemnie pachnące[7]. Owoce dojrzewają w okresie sierpień – październik, rozsiewane są przez zwierzęta (zoochoria).
Liczba chromosomów 2n = 34[5].
Zasiedla obrzeża lasów, zarośla i przydroża[5]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Rhamno-Prunetea[10].
Zmienność
[edytuj | edytuj kod]Tworzy mieszańce z głogiem dwuszyjkowym (Crataegus laevigata) – Crataegus × media Bechst.[5]
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Crataegi_folium_cum_flore_by_Danny_S._-_001.jpg/220px-Crataegi_folium_cum_flore_by_Danny_S._-_001.jpg)
- Surowiec zielarski[8]
- Kwiatostan głogu (Crataegi folium cum flore) – całe lub rozdrobnione, wysuszone gałązki z kwiatami głogu jednoszyjkowego, dwuszyjkowego, rzadziej innych europejskich gatunków jak głóg włoski i głóg czarny. Surowiec zawiera minimum 1,5% sumy flawonoidów w przeliczeniu na hiperozyd. Drugim surowcem jest owoc głogu (Crataegi fructus) – wysuszone owoce pozorne głogu jednoszyjkowego i dwuszyjkowego o zawartości ponad 0,06% procyjanidyn.
- Działanie
- Stosowany w chorobach serca i niewydolności krążenia[7].
Często sadzony[5], szczególnie odmiany o barwnych kwiatach. Używany też na żywopłoty – są nie tylko gęste, ale w zasadzie nie do pokonania przez ludzi i zwierzęta.
Roślina jadalna
[edytuj | edytuj kod]Owoce są jadalne na surowo, ale mają suchy, mączysty miąższ[7]. Bardziej nadają się na przetwory, takie jak konfitury, galaretki[7] czy nalewki. Wino z owoców głogu stosowane jest czasem do kupażowania innych win owocowych.
Znaczenie w kulturze
[edytuj | edytuj kod]W średniowieczu głóg jednoszyjkowy symbolizował ostrożność i nadzieję[11].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-23] (ang.).
- ↑ a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-04-02].
- ↑ Crataegus monogyna, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 250-253. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Anrea-Anna Cavelius: Zioła w medycynie naturalnej. Bremen: MAK Verlag GmbH, 2005. ISBN 978-3-939991-32-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 257. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ a b Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4 .
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Leksykon symboli. Warszawa: ROK Corporation, 1991. ISBN 83-85344-23-3.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- BioLib: 39595
- EoL: 628306
- Flora of North America: 250100133
- FloraWeb: 1707
- GBIF: 9220780
- identyfikator iNaturalist: 51147
- IPNI: 723820-1
- ITIS: 24586
- NCBI: 140997
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): rjp-49
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:723820-1
- Tela Botanica: 19472
- identyfikator Tropicos: 27800045
- USDA PLANTS: CRMO3
- CoL: 6BB5X