Język malgaski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fiteny malagasy
Obszar Madagaskar, Komory, Reunion, Majotta
Liczba mówiących 16 mln - wszystkie odmiany malgaskiego[1]
7,5 mln - standardowa forma malgaskiego (2006)[2]
Klasyfikacja genetyczna Języki austronezyjskie
Status oficjalny
język urzędowy Madagaskar
Kody języka
Kod ISO 639-1 mg
Kod ISO 639-2 mlg
Kod ISO 639-3 mlg
IETF mg
Glottolog mala1537
Ethnologue mlg
GOST 7.75–97 млг 418
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko- online

Język malgaski – język należący do rodziny austronezyjskiej, zaliczany do grupy barito[3]. Najbliżej jest spokrewniony z językami używanymi w indonezyjskiej części Borneo (m.in z językiem ma'anyan), dalsze pokrewieństwo zaś łączy go z pozostałymi językami austronezyjskimi Indonezji[4][5].

Język malgaski używany jest głównie na Madagaskarze (gdzie jest językiem urzędowym) oraz przez skupiska osób pochodzenia malgaskiego na Komorach, Reunionie i Majottcie.

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się dziesięć głównych odmian języka malgaskiego, uważanych zazwyczaj za spokrewnione ze sobą dialekty, lecz czasami klasyfikowanych jako odrębne języki. Wówczas język malgaski traktowany jest jako makrojęzyk, obejmujący następujące etnolekty[1]:

  • Antankarana (kod ISO: xmv)
  • Betsimisaraka północny (bmm)
  • Betsimisaraka południowy (bjg)
  • Bara (bhr)
  • Masikoro (msh)
  • Plateau (plt), obejmujący dialekty merina, betsileo, sihanaka, bezanozano, tanala.
  • Sakalava (skg)
  • Tandroy-Mahafaly (tdx)
  • Tanosy (txy)
  • Tsiminety (xmw)

Za formę standardową uważa się tzw. odmianę plateau z centralnej części wyspy. Bardzo bogata tradycja w literaturze ustnej, pod koniec XVII wieku obfituje w piśmiennictwo religijne oraz sporządzanie kronik. W XVI wieku wprowadzono do zapisu alfabet arabski, w połowie XIX wieku zastąpiono go łacińskim. W XX wieku nastąpił rozkwit literatury w tym języku.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

  • Rzeczowniki są nieodmienne, nie mają też osobnej formy liczby mnogiej.

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

  • Podobnie jak w wielu innych językach austronezyjskich, zaimki dzierżawcze doczepiane są bezpośrednio do rzeczownika. Przykłady: ny bokiko "moja książka" (por. ind. bukuku), ny bokinao "twoja książka", ny bokiny "jego, jej, ich książka" (por. ind. bukunya).

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

  • Przymiotniki są nieodmienne, występują po określanym rzeczowniku.

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

  • Czasowniki nie odmieniają się przez osoby.
  • Czasy gramatyczne wyrażane są przez odpowiedni przedrostek: miteny aho "mówię", niteny aho "mówiłem", hiteny aho "powiem"; matory izy "ona śpi", natory izy "ona spała", hatory izy "ona będzie spała",
  • Przeczenie wyrażane jest za pomocą partykuły tsy: tsy miteny aho "nie mówię", Tsy tiako ity "nie podoba mi się to", tsy bokiko ito "to nie jest moja książka"

Składnia[edytuj | edytuj kod]

Język malgaski charakteryzuje się rzadko występującym szykiem zdania typu VOS, czyli orzeczenie-dopełnienie-podmiot. Przykłady zdań:

Mamaky boky ny mpianatra
(dosłownie "czyta książkę student")
"Student czyta książkę"

Nividy ronono ho an'ny zaza ny vehivavy
("kupiła mleko dla dziecka kobieta" )
"Kobieta kupiła mleko dla dziecka"

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Ponad 90% podstawowego zasobu leksykalnego języka malgaskiego wywodzi się ze słownictwa austronezyjskiego, lecz większość słów związanych z hodowlą zwierząt pochodzi z języków bantu[6]. Występują również liczne zapożyczenia z języka francuskiego i angielskiego[7].

Minirozmówki:

Polski Malgaski IPA
Angielski Anglisy ãŋɡliʂ
Tak Eny ˈʲenj
Nie Tsia, tsy[8] tsi, tsʲ
Cześć! Salama! saˈlamə̥
Jak się masz? Manao ahoana? manaˈʷonə̥, manaˈonə̥
Dziękuję, dobrze. Tsara fa misaotra. ˈtsarə̥ fa mʲˈsoːtʂə̥
Do widzenia! Veloma! veˈlumə̥
Proszę Azafady azaˈfadʲ
Dziękuję Misaotra mʲˈsawtʂa
Nie ma za co. Tsy misy fisaorana. tsʲ ˈmisʲ fʲˈsoːranə̥
Przepraszam Miala tsiny mjala ˈtsinʲ
Kto? Iza? ˈiːza, ˈiza
Co? Inona? inːa
Kiedy? Rahoviana? roˈvinə̥, rawˈvinə̥
Gdzie? Aiza? ajzə̥
Dlaczego? Fa maninona? fa maninːə̥
Jak? Ahoana? aˈʷonə̥
Ile? Hoatrinona? ʷoˈtʂinːə̥
Jak się nazywasz? Iza no anaranao? iza njanaraˈnaw
Dla Ho an'ny wanːi
Ponieważ Satria saˈtʂi
Nie rozumiem. Tsy mazava, or tsy azoko. tsʲ mazavə̥
Tak, rozumiem. Eny, mazava (or azoko). ʲenʲ mazavə̥
Na pomoc! Vonjeo! vunˈdzew
Czy może mi Pan(i) pomóc? Afaka manampy ahy ve ianao azafady? afaka manapʲ a ve enaw azafadʲ
Gdzie jest toaleta? Aiza ny efitrano fivoahana? (Aiza ny V.C.?) ajza njefitʂanʷ fiˈvwaːnə̥
Czy mówisz po angielsku? Miteny anglisy ve ianao? miˈtenʲ ãŋˈɡliʂ ve eˈnaw
Nie mówię po malgasku. Tsy mahay teny malagasy aho. tsʲ maaj tenʲ malaˈɡasʲ a
Nie mówię po francusku. Tsy mahay teny frantsay aho. tsʲ maaj tenʲ frantsaj a
Chce mi się pić. Mangetaheta aho. maŋɡetaˈeta
Jestem głodny. Noana aho. noːna
Jestem zmęczony. Vizaka aho. ˈvizaka
Chcę jechać do Antsirabe. Te-handeha any Antsirabe aho. teande anjantsirabea
To za drogo! Lafo be izany! lafʷˈbe zanʲ
Lubię... Tiako... tikʷ
Kocham cię. Tiako ianao. tikwenaʷ
Liczebniki
jeden isa/iray isə̥
dwa roa ru
trzy telo telʷ
cztery efatra ˈefatʂə̥
pięć dimy ˈdimʲ
sześć enina enː
siedem fito fitʷ
osiem valo valʷ
dziewięć sivy sivʲ
dziesięć folo fulʷ
jedenaście iraika ambin'ny folo rajkʲambefulʷ
dwanaście roa ambin'ny folo rumbefulʷ
dwadzieścia roapolo ropulʷ
trzydzieści telopolo telopulʷ
czterdzieści efapolo efapulʷ
pięćdziesiąt dimampolo dimapulʷ
sześćdziesiąt enim-polo empulʷ
siedemdziesiąt fitopolo fitupulʷ
osiemdziesiąt valopolo valupulʷ
dziewięćdziesiąt sivifolo sivfulʷ
sto zato zatʷ
dwieście roan-jato rondzatʷ
tysiąc arivo arivʷ
dziesięć tysięcy iray alina rajal
sto tysięcy iray hetsy rajetsʲ
milion iray tapitrisa rajtaptʂisə̥
miliard iray lavitrisa rajlavtʂisə̥

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Ethnologue report for language code: mlg
  2. Etnologue, Languages of the World, Malagasy, Plateau
  3. Peter Austin: One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost. s. 92.
  4. Malagasy, Plateau - Ethnologue. [dostęp 2017-12-22].
  5. Muḥammad Jamāl al-Dīn Mukhtār, ‎G. Mokhtar: Ancient Civilizations of Africa. s. 373.
  6. Malagasy, the language of Madagascar, www.wildmadagascar.org [dostęp 2017-11-24].
  7. K. Alexander Adelaar, ‎Nikolaus Himmelmann: The Austronesian Languages of Asia and Madagascar. s. 31.
  8. przed czasownikiem

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]