Jak rozpętałem drugą wojnę światową

Jak rozpętałem drugą wojnę światową

Gatunek	komedia film wojenny film przygodowy
Rok produkcji	1969
Data premiery	2 kwietnia 1970
Kraj produkcji	Polska
Język	polski oraz niemiecki, francuski, angielski i włoski, arabski, rosyjski, serbsko-chorwacki, grecki, hiszpański
Czas trwania	236 min
Reżyseria	Tadeusz Chmielewski
Scenariusz	Tadeusz Chmielewski na podst. powieści K. Sławińskiego Przygody kanoniera Dolasa
Główne role	Marian Kociniak
Muzyka	Jerzy Matuszkiewicz
Zdjęcia	Jerzy Stawicki
Scenografia	Bolesław Kamykowski
Kostiumy	Marta Kobierska Lidia Rzeszewska
Montaż	Janina Niedźwiecka
Produkcja	Ludgierd Romanis
Wytwórnia	Przedsiębiorstwo Realizacji Filmów „Zespoły Filmowe”
Dystrybucja	Centrala Wynajmu Filmów

Jak rozpętałem drugą wojnę światową – polska komedia wojenna z 1969 roku w reżyserii Tadeusza Chmielewskiego, powstała na podstawie powieści Kazimierza Sławińskiego Przygody kanoniera Dolasa. Film śledzi losy Franciszka Dolasa – polskiego żołnierza, który przez serię komicznych zbiegów okoliczności jest przekonany, że to on nieświadomie wywołał II wojnę światową. Chcąc się zrehabilitować, przeżywa liczne przygody na różnych frontach – od Jugosławii, przez Afrykę, aż po Włochy, by ostatecznie powrócić do Polski.

Film składa się z trzech części: Ucieczka, Za bronią i Wśród swoich. Pierwotnie nakręcony w czerni i bieli, doczekał się kolorowej wersji w 2001 roku. Pomimo kontrowersji podczas kolaudacji – dotyczących m.in. zbyt łagodnego przedstawienia obozu jenieckiego – film odniósł sukces frekwencyjny, przyciągając do kin około 8,5 miliona widzów. Choć komunistyczna prasa go krytykowała, z czasem zyskał status kultowego, cenionego szczególnie za kreację Mariana Kociniaka i scenografię.

Film wywarł trwały wpływ na polską kulturę – do języka potocznego przeszedł gag z fikcyjnym nazwiskiem „Grzegorz Brzęczyszczykiewicz”. Badacze akademiccy podkreślają, że produkcja próbowała przywrócić pozytywny wizerunek Polaka, przełamując kompleksy narodowe i eksponując polską zaradność. Film zainspirował również późniejsze dzieła, w tym polską grę komputerową z 2003 roku o tym samym tytule, i jest uznawany za jeden z najważniejszych polskich filmów rozrywkowych.

Fabuła

Przybliżona trasa wędrówki Franciszka Dolasa

31 sierpnia 1939 roku starszy strzlec Franciszek Dolas przybywa na granicę polsko-niemiecką w plutonie mającym wzmocnić obronę stacji kolejowej, lecz zasypia w wagonie i nieświadomie przekracza granicę. Budząc się i widząc Niemców szykujących się do ataku, bierze ich za dywersantów. Próbując zatrzymać jednego z nich, strzela, a wkrótce rozpoczyna się atak Niemiec na Polskę, przez co Franek nabiera przekonania, że wywołał II wojnę światową. Dostaje się do niemieckiej niewoli i trafia do obozu jenieckiego, gdzie planuje zorganizować ucieczkę, lecz jego przesadny entuzjazm razi obozowych konspiratorów.

Gdy Niemcy odkrywają próbę podkopu, Dolas ma zostać przewieziony do innego obozu, ale ucieka na stacji kolejowej. Wraz z obozowym kolegą, Józkiem, ukrywa się w wagonie, który – jak sądzą – jedzie do Strasburga. Zamiast do Francji trafia jednak do Tyrolu, gdzie musi pracować u miejscowych gospodarzy. Nie trwa to długo, ponieważ Dolas wypuszcza byka, który atakuje zgromadzonych Austriaków. Za ten czyn Polak zostaje skazany na śmierć przez Gestapo, lecz udaje mu się uciec z pędzącego pociągu podczas przewozu do innego obozu.

Wkrótce dociera do Jugosławii, gdzie spotyka się z życzliwym przyjęciem i jedzie do polskiej ambasady w Belgradzie, skąd trafia do Splitu. Tam zostaje zaokrętowany na jugosłowiański statek handlowy i płynie do Famagusty na Cyprze, pracując podczas rejsu jako palacz. Statek zostaje storpedowany przez włoski okręt podwodny; załogę ratują Francuzi, a marynarze, w tym Dolas, dopływają do Syrii i zostają wcieleni do Legii Cudzoziemskiej, gdzie Franek obejmuje funkcję kucharza. Zdobywszy żywność od Arabów w grze hazardowej, zyskuje wysoką pozycję w forcie, po czym trafia do więzienia. W efekcie żołnierze odwracają się od swojego dowódcy i przechodzą na stronę Wolnych Francuzów. Franek trafia do Brytyjczyków, gdzie z powodu nadmiernego entuzjazmu do walki popada w kłopoty i zostaje jeńcem, lecz ucieka z obozu, przekonany, że pobił brytyjskiego oficera. Następnie, w angielskim mundurze, spotyka włoskiego żołnierza, który zostaje ranny. Franek odprowadza go do włoskiego obozu, gdzie, zajmując burdel, doprowadza do zamieszek, po czym w przebraniu sanitariusza dostaje się statkiem do Włoch.

We Włoszech Franek zdobywa niemiecki mundur, lecz po przyznaniu się do polskiego pochodzenia zostaje uznany za dezertera i skazany przez włoski trybunał wojskowy na śmierć przez rozstrzelanie. Udaje mu się jednak zbiec sprzed oblicza trybunału, ale radość trwa krótko, gdyż wkrótce zostaje skierowany na front wschodni. Nie dociera tam, bo wyskakuje ze spadochronem z lecącego samolotu i trafia do polskiego klasztoru. Następnie spotyka Teresę, której dowodzi swoje polskie pochodzenie, po czym dołącza do partyzantów. Tam odnajduje Józka, który, pamiętając wcześniejsze kłopoty wynikłe ze współpracy z Frankiem, zakazuje uzbrojenia rekruta. Dolas wraz z oddziałem rusza pod most, który Polacy zamierzają zdobyć, lecz po drodze gubi się w lesie na polu minowym, skąd ratuje go chłop. Franek próbuje wrócić do oddziału, po czym rozbraja zaminowany przez Niemców most przeznaczony do wysadzenia. Wreszcie nadjeżdżają czołgi Ludowego Wojska Polskiego, które Franek wita z wielką radością.

Różnice względem pierwowzoru literackiego

W wielu aspektach Jak rozpętałem drugą wojnę światową różni się od pierwowzoru Kazimierza Sławińskiego. Literacki Dolas nosił imię Adolf, był historykiem sztuki i władał kilkoma językami. Natomiast Franek Dolas z filmu jest warszawskim cwaniakiem o plebejskich korzeniach oraz strzelcem.

Obsada

Źródło: Filmpolski.pl

• Marian Kociniak – starszy strzelec Franciszek Dolas
• Kazimierz Talarczyk – Woydyłło
• Jerzy Block – zawiadowca
• Wirgiliusz Gryń – Józek Kryska
• Andrzej Gawroński – Helmut, gestapowiec
• Emil Karewicz – oficer gestapo
• Henryk Łapiński – Władzio Wachocki
• Tadeusz Teodorczyk – strażnik w stalagu
• Andrzej Herder – gestapowiec Hans
• Leon Pietraszkiewicz – Herbert Gulke
• Stanisław Milski – niemiecki generał
• Jerzy Rogalski – chłop Jędrzej Grzyb
• Leonard Pietraszak – lotnik w stalagu
• Mirosław Szonert – żandarm
• Mieczysław Stoor – gestapowiec
• Jarosław Skulski – pułkownik w polskiej ambasadzie w Belgradzie
• Tomasz Zaliwski – jugosłowiański oficer
• Elżbieta Starostecka – piosenkarka w tawernie
• Jerzy Moes – porucznik Regulski
• Andrzej Krasicki – kapitan francuskiego statku
• Wojciech Zagórski – Turek werbujący na niemiecki statek
• Janina Borońska – porucznik Elżbieta w ambasadzie w Belgradzie
• Ludwik Benoit – karczmarz
• Janusz Kłosiński – karczmarz
• Jan Paweł Kruk – marynarz
• Zdzisław Kuźniar – Dimo Stojadinović, kapitan jugosłowiańskiego statku
• Józef Łodyński – palacz na jugosłowiańskim statku
• Krystyna Borowicz – szefowa burdelu
• Piotr Fronczewski – włoski żołnierz
• Wacław Kowalski – Kiedros, sierżant Legii Cudzoziemskiej
• Jan Świderski – kapitan Legii Cudzoziemskiej Letoux
• Leonard Andrzejewski – żołnierz Legii Cudzoziemskiej
• Kazimierz Rudzki – kapitan Ralf Peacoock
• Lech Ordon – sierżant Hopkins
• Zdzisław Maklakiewicz – żołnierz włoski
• Jerzy Duszyński – żołnierz włoski
• Marian Rułka – żołnierz brytyjski
• Joanna Jędryka – Teresa
• Małgorzata Pritulak – Mirella
• Kazimierz Fabisiak – ojciec Dominik, przeor klasztoru
• Konrad Morawski – Matula
• Zygmunt Zintel – brat Sebastian
• Halina Buyno-Łoza – Jóźwiakowa
• Stanisław Gronkowski – partyzant „Wilk”
• Stefan Szmidt – partyzant grający z Dolasem w trzy karty
• Aleksander Fogiel – Jóźwiak
• Eugeniusz Kamiński – gestapowiec
• Ludwik Kasendra – brat Florian
• Bohdan Wróblewski – urzędnik ambasady polskiej w Belgradzie
• Zbigniew Lesień – więzień stalagu
• Ryszard Dembiński – oficer niemiecki na odprawie w wagonie
• Piotr Różański – adiutant kapitana Letouxa
• Wojciech Brzozowicz – sierżant Karaś
• Marian Wojtczak
• Eugeniusz Priwieziencew – 2 role: młody zakonnik, partyzant (nie występuje w napisach)

Produkcja

Stacja kolejowa, na której Franek Dolas „rozpętał” II wojnę światową

Jak rozpętałem drugą wojnę światową został wyprodukowany przez Przedsiębiorstwo Realizacji Filmów Zespoły Filmowe. Scenariusz do filmu napisał Tadeusz Chmielewski, w oparciu o powieść Przygody kanoniera Dolasa autorstwa Kazimierza Sławińskiego. Operatorem zdjęć został Jerzy Stawicki. Film składa się z trzech części: Ucieczka (86 min), Za bronią (72 min) i Wśród swoich (73 min). Na etapie kolaudacji scenariusza planowano dwie części: Jak rozpocząłem drugą wojnę światową i Jak zakończyłem drugą wojnę światową (po ok. 120 min każda).

Obsada i zdjęcia

Chmielewski, dobierając obsadę do filmu, pierwotnie w roli Franka Dolasa planował obsadzić Wojciecha Młynarskiego. Ten jednak był zajęty koncertami i nagraniami w mediach, więc reżyser zdecydował się na zdjęcia próbne. Po castingu wybrano Mariana Kociniaka, którego przedtem Chmielewski wypatrzył w Teatrze Ateneum.

Początkowe sceny sfilmowano na stacji kolejowej we wsi Nielestno, gmina Wleń. Zdjęcia kręcono również w Jeleniej Górze, Szklarskiej Porębie, Soczi, Baku, Jałcie, Suchumi, Gdyni, Poświętnem, dolinie Jaworzynce w Tatrach, a także w Mileszkach. Pustynię odgrywała żwirownia na Stokach (dzielnica Łodzi) oraz Pustynia Błędowska. Sceny z obozu jenieckiego, w którym Dolas przygotowuje ucieczkę w pierwszej części, zostały nakręcone w tuczarni świń we wsi Krogulec (obecnie dzielnica Zgierza), z której na czas kręcenia filmu zostały wysiedlone lokatorki obiektu. W Studziannie w gminie Poświętne kręcono kryjówkę partyzantów (młyn wodny na tzw. Młynczysku), dzwonnicę kościelną (kościół św. Józefa) oraz sceny w klasztorze (bazylika św. Filipa Neri i św. Jana Chrzciciela). Most w Nowym Mieście nad Pilicą wystąpił w ostatnich scenach filmu, a filmową rzeką była Pilica. Sceny z bydłem kręcono na stacjach PKP Szklarska Poręba Średnia i Jelenia Góra Cieplice, a ucieczkę bohaterów – na stacji kolejowej Bielkowo w powiecie gdańskim.

Ścieżka dźwiękowa

Muzykę do ballady w filmie skomponował Jerzy Matuszkiewicz, słowa napisał Andrzej Czekalski, a wykonał ją Andrzej Żarnecki. Piosenkę w jugosłowiańskiej tawernie, „Noć na moru” („Noc na morzu”) wykonuje Katarina Šarčević, która podkładała głos pod piosenkarkę jugosłowiańską graną przez Elżbietę Starostecką. W scenach z kaplicy obozu jenieckiego, gdy polscy żołnierze przygotowują jasełka, śpiewają piosenkę żołnierską z czasów Legionów Polskich, Leguny w niebie autorstwa Adama Kowalskiego, lecz pozbawioną akcentów antybolszewickich (w treści jednej ze zwrotek „bolszewicy” zostają w filmowej wersji zastąpieni „hitlerowcami”).

Kolaudacja

Na kolaudacji Jak rozpętałem drugą wojnę światową wzbudził kontrowersje. Jeden z członków komisji, Andrzej Walatek, wyrażał wątpliwości, czy zbyt łagodne pokazywanie obozu jenieckiego nie oburzy osób, które przeszły przez obóz. Wincenty Kraśko sugerował dodanie kilku „groźnych” scen, a nawet przywrócenie tytułu Przygody kanoniera Dolasa, ponieważ Jak rozpętałem drugą wojnę światową mógł sprawiać mylne wrażenie, że to Polacy wywołali wojnę. Chmielewski przyznał, iż „nasze odczucia w stosunku do historii są silniejsze od nas i na to nic nie będę mógł poradzić. Takie są nasze dzieje i przez lata ukształtował się nasz stosunek do minionych czasów”. Akcentował jednak walory komediowe filmu.

Wersje filmu

Oryginalnie film został zrealizowany jako czarno-biała produkcja, choć Chmielewski bezskutecznie domagał się od przełożonych udostępnienia taśmy barwnej. W 2001 roku hollywoodzka firma Dynacs Digital Studios, na zlecenie Studia Filmowego Oko oraz telewizji Polsat, stworzyła kolorową wersję z użyciem cyfrowej obróbki. Kolorowa wersja filmu powstała pod nadzorem operatora Jerzego Stawickiego i kierownika produkcji Zbigniewa Stanka.

Odbiór

Frekwencja kinowa i odbiór krytyków

Jak rozpętałem drugą wojnę światową miał premierę 2 kwietnia 1970 roku. Ucieczka była dystrybuowana wraz z radzieckim reportażem Dzieje wioski Rizowatowoł z 1969 roku lub reportażem dokumentalnym List z Poronina produkcji WFO z 1969 roku. Z kolei Za bronią i Wśród swoich były dystrybuowane razem, w podwójnym pokazie. Od premiery w 1970 roku Jak rozpętałem drugą wojnę światową w kinach obejrzało około 8,5 miliona widzów.

Film cieszył się sympatią widzów przede wszystkim dzięki kreacji Mariana Kociniaka, ale był krytykowany w komunistycznej prasie. Przykładowo Jerzy Peltz zarzucał filmowi brak tragikomicznej tonacji, twierdząc, że zabawa konwencją komedii wojennej „ma jednak czemuś służyć”. Opinie o filmie jednak się zmieniały. Radosław Dąbrowski z portalu Film.org.pl pisał, że „ekranowa adaptacja powieści […] ma status fenomenu, bycia kultowym, a swoim powstaniem zgrabnie wpisuje się w koniec lat 60. i polskie odrodzenie formuły rozrywkowej”. Dąbrowski szczególnie cenił scenografię Bolesława Kamykowskiego, który „pomimo ograniczonego budżetu na późniejszych etapach realizacji był w stanie wybudować pewne elementy od podstaw, na przykład targ arabski, który powstał na planie zdjęciowym pod Łodzią”. Bartosz Staszczyszyn z serwisu Culture.pl podkreślał, iż Jak rozpętałem drugą wojnę światową jest „jedyną polską komedią, która może stawać w szranki z obrazem Chęcińskiego jeśli chodzi o popularność i częstotliwość, z jaką gości na telewizyjnych ekranach”.

Analizy i interpretacje

Rafał Marszałek przekonywał, że po spuściźnie polskiej szkoły filmowej film Chmielewskiego stanowił próbę przywrócenia pozytywnego obrazu Polaka, która świadomie nie unikała stereotypów:

Poczucie, że nieszczęście zawinione przez przypadek zniknie niebawem wolą opatrznościowego trafu, od dawna cechowało rodzimą mentalność. Kompleks niższości wobec potężniejszych nacji komedia Chmielewskiego przełamywała konfrontując polską fantazję i inteligencję ze stereotypami niemieckiego ograniczenia, angielskiego konserwatyzmu […], francuskiej retoryki. Widownia wynosiła z filmu przekonanie, że choć tamci – obcy dysponują siłą i techniką, my – Polacy ratujemy się zdrowym rozsądkiem.

Piotr Zwierzchowski zwrócił uwagę, iż Jak rozpętałem drugą wojnę światową rozmywał rzeczywiste podziały ideologiczne w społeczeństwie polskim okresu II wojny światowej:

Franek Dolas jest patriotą, który nie zważa na rozmaite podziały. „O jaką Polskę chcesz walczyć?” – pyta sierżant Kiedros z Legii Cudzoziemskiej. Franek nie rozumie tego pytania: „O jaką Polskę? Przecież Polska jest tylko jedna”. […] Ciągnie go do Polski nie tylko chęć walki z Niemcami. Najważniejsze jest, aby być „wśród swoich”. […] W postaci Franka dostrzegano […] przede wszystkim tradycję polskiego żołnierza, który chciał się bić zawsze i wszędzie, nawet jeśli czasem los mu nie sprzyjał.

Zwierzchowski zaliczał Jak rozpętałem drugą wojnę światową do nurtu określanego przezeń mianem „kina nowej pamięci”, które opisywało II wojnę światową pod kątem społecznych stereotypów i resentymentów oraz pod presją polityczną PRL-u próbowało budować zgodę narodową wokół doświadczenia wojny. W filmie Chmielewskiego „Anglicy są flegmatyczni, Włosi oglądają się za kobietami, Francuzi myślą o kuchni, Arabowie hałaśliwi […] – ważną rolę pełniło podkreślanie swojej odrębności wobec Innych, a także ich oswajanie, bądź przez ukazanie cech pozytywnych lub niegroźnych, bądź przez ośmieszenie. W tym drugim przypadku chodziło oczywiście o Niemców”.

Łukasz Polniak zauważył, że film Chmielewskiego w trzeciej części Wśród swoich przemyca przesłanie ideologiczne poprzez rozmycie tożsamości polskiej partyzantki koło Lublina. Polscy partyzanci w filmie jawią się jako „oddział świetnie uzbrojony i zdyscyplinowany, przypominający pod tym względem regularne wojsko”. Dopiero w ostatniej scenie filmu, przedstawiającej przejazd czołgów radzieckich przez most uratowany przed wysadzeniem, pada pośrednia sugestia, że w filmie została sportretowana Armia Ludowa. Twórcy filmu jednak rozmyli na tyle przekaz, że „dla wielu widzów, dokonujących jedynie powierzchownej percepcji filmu, pokazany oddział był, po prostu, »polską partyzantką«”.

Nagrody

Rok	Festiwal	Nominacja	Wynik
1970	Lubuskie Lato Filmowe	Nagroda Publiczności	Wygrana

Znaczenie i wpływ

Na stałe wśród Polaków zadomowił się gag filmowy, w którym Dolas po zatrzymaniu podczas przesłuchania przedstawia się jako „Grzegorz Brzęczyszczykiewicz”, chcąc opóźnić swoją identyfikację i rozzłościć oficera gestapo (zagranego przez Emila Karewicza) oraz protokołującego Hansa (zagranego przez Andrzeja Herdera). Dolas podaje również fikcyjne miejsce zamieszkania: „Chrząszczyżewoszyce, powiat Łękołody”. Bohater wymienia te nazwy jako dalszy ciąg trudnego w wymowie łamańca językowego. Scena z udziałem Karewicza i Herdera nawiązuje do serialu Stawka większa niż życie z lat 1967–1968, gdzie Karewicz grał podobną postać gestapowca, Hermanna Brunnera.

29 sierpnia 2003 miała miejsce światowa premiera polskiej gry komputerowej z gatunku gier przygodowych i cRPG – Jak rozpętałem II wojnę światową. Nieznane przygody Franka Dolasa – wyprodukowanej przez Mirage Interactive, a wydanej przez Cenega Poland. Jej głównym bohaterem był również Franek Dolas, jednak fabuła nawiązywała do filmu w luźny sposób, zaś rozgrywka wymagała od bohatera częstego stosowania przemocy podczas podróży, co pozostawało w sprzeczności z postępowaniem filmowego Dolasa.

Linki zewnętrzne

• Jak rozpętałem drugą wojnę światową w bazie IMDb (ang.)
• Jak rozpętałem drugą wojnę światową w bazie Filmweb
• Jak rozpętałem drugą wojnę światową w bazie filmpolski.pl
• Zdjęcia z filmu Jak rozpętałem drugą wojnę światową w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
• Plakat do filmu Jak rozpętałem drugą wojnę światową – Ucieczka w galerii plakatu filmowego Filmoteki Narodowej „Gapla”