Stawka większa niż życie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.
Stawka większa niż życie
Figury Hermanna Brunnera i Hansa Klossa
Figury Hermanna Brunnera i Hansa Klossa
Gatunek wojenny
szpiegowski
Kraj produkcji  Polska
Oryginalny język polski
Główne role Stanisław Mikulski
Bronisław Pawlik
Emil Karewicz
Liczba odcinków 18
Nagrody 6 Nagród Ministra Obrony Narodowej 1. stopnia (1968)
8 Nagród Telewizji NRD (1970)
Produkcja
Produkcja Zespół Filmowy „Syrena”
Reżyseria Andrzej Konic
Janusz Morgenstern
Scenariusz Andrzej Zbych
Muzyka Jerzy Matuszkiewicz
Zdjęcia Antoni Wójtowicz
Scenografia Zdzisław Kielanowski
Czas trwania odcinka 55 min
Pierwsza emisja
Kraj oryginalnej emisji Polska
Data premiery 10 października 1968;
13 listopada 2011
(zrekonstruowana cyfrowa wersja na kanale TVP HD[1])
Stacja telewizyjna TVP1
Lata emisji 1968–1969
Format obrazu 4:3 i 16:9
Format dźwięku 2.0 i 5.1
Chronologia
Kontynuacja Hans Kloss. Stawka większa niż śmierć
Powiązane Stawka większa niż życie (teatr telewizji)

Stawka większa niż życiepolski 18-odcinkowy czarno-biały serial telewizyjny z lat 1967–1968, wyprodukowany przez Zespół Filmowy „Syrena”, wyemitowany na antenie TVP od 10 października 1968 do 6 lutego 1969.

Charakterystyka serialu[edytuj | edytuj kod]

Scenariusz serialu napisali Andrzej Szypulski i Zbigniew Safjan, zainspirowani pierwszym filmem o Jamesie Bondzie, Doktor No z 1962.

Akcja serialu rozpoczyna się w roku 1941. Młody Polak Stanisław Kolicki zamierza przedostać się do Związku Radzieckiego, by przekazać informację o koncentracji wojsk niemieckich na granicy. Zostaje przez radziecki wywiad zatrzymany. Będąc łudząco podobnym do niedawno aresztowanego oficera niemieckiego Hansa Klossa, zajmuje miejsce swojego „sobowtóra” w wywiadzie niemieckim – Abwehrze i jako agent J-23 rozpoczyna misję szpiegowską.

Lista odcinków[edytuj | edytuj kod]

1. Wiem, kim jesteś[edytuj | edytuj kod]

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Rok 1941. Stanisław Kolicki (jak sam podaje, urodzony 17 grudnia 1920 w Kościerzynie) ucieka z niemieckiego więzienia w Królewcu i nawiązuje kontakt z Armią Czerwoną. Okazuje się, że przetrzymywany przez Rosjan niemiecki oficer Hans Kloss jest niezwykle podobny do Kolickiego. Po szybkim szkoleniu Kolicki zajmuje jego miejsce. Jako Kloss bierze udział w naradach taktycznych u gen. Wehringera, a następnie cenne informacje odnośnie planowanego natarcia na froncie przekazuje Rosjanom, którzy skwapliwie je wykorzystują. Obersturmführer Stedtke, oficer SS z otoczenia generała, rozpoczyna śledztwo mające na celu ustalenie sprawcy przecieku. Kloss znajduje się w kręgu podejrzanych. Co więcej, Marta – niemiecka lekarka, z którą romansuje Kloss, jest nieufna i śledzi go aż do miejsca zakonspirowanej radiostacji.

2. Hotel Excelsior[edytuj | edytuj kod]

Grand Hotel w Sopocie – filmowy Hotel Excelsior

Reżyseria: Andrzej Konic
Obsada:

Fabuła
Rok 1942, Gdańsk. Kloss – na urlopie – prowadzi dochodzenie w celu ustalenia przyczyny paraliżu gdańskiej siatki i sprawcy, który wsypał „pierwszego” (szefa siatki). Kloss ma umówione spotkanie z „drugim” (którego nie zna) w Hotelu Excelsior, gdzie wynajmuje pokój na czas urlopu. Kontakt z gdańską siatką zapewnia mu Georg (Andrzej Konic – reżyser odcinka), z którym przeprowadza słynną, długą wymianę haseł i odzewów (m.in. „W zeszłym roku o tej porze padał deszcz. – Deszcz ze śniegiem.”). Z jego pomocą rozpoczyna kontrolę poszczególnych członków siatki, jednak nie znajduje zdrajcy. W międzyczasie dowiadujemy się także, że Gestapo ma w hotelu agentów. Kloss próbuje zdobyć względy Ingrid Heizer, właścicielki kawiarni. Ingrid pojawia się w Excelsiorze dokładnie wtedy, gdy Kloss ma spotkać się z „drugim”.

3. Ściśle tajne[edytuj | edytuj kod]

Most drogowo-kolejowy w Płocku

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Rok 1942. W zakładach Reil Werke przetrzymywany jest polski specjalista od napędów rakietowych, dr Pulkowski, którego Gestapo i sam E. Reil próbują skłonić do współpracy. „Centrala” siatki, do której należy J-23, żąda odbicia Pulkowskiego. Na przyjęciu u Kreisleitera Kloss poznaje Reila. Jednocześnie dwójka agentów polskiego podziemia próbuje przeniknąć do zakładów. Jeden z nich, Kazik zostaje zdekonspirowany i jest śledzony przez Gestapo (w odcinku po raz pierwszy pojawia się nadzorujący śledztwo Hermann Brunner). Drugą agentką jest Basia, sekretarka i kochanka Reila. W tę sieć wzajemnych powiązań włącza się jeszcze występujący na przyjęciu u Kreisleitera prestidigitator Rioletto, który niespodziewanie pojawia się w mieszkaniu Basi, a wcześniej szantażuje podwładnego Kreisleitera, oficera Puschke. Kloss musi rozwikłać tę sieć, w której stawką jest życie Pulkowskiego.

4. Café Rose[edytuj | edytuj kod]

Reżyseria: Andrzej Konic
Obsada:

Fabuła
Rok 1942. Kloss, jako agent Reichssicherheitshauptamtu, jedzie do Stambułu, wiedząc jedynie, że ma szukać kontaktu w kawiarni Café Rose. Po drodze poznaje Martę Kovacs, inną agentkę RSHA, a także zaznajamia się ze swoim zadaniami na miejscu, które mają polegać na podszywaniu się pod niemieckiego handlowca oraz zlikwidowaniu angielskiej siatki wywiadowczej. Na miejscu Kloss oficjalnie poznaje konsula Grandela i radcę Wittego oraz – mniej oficjalnie – nawiązuje kontakt z Rose Ahrens, agentką sowieckiego wywiadu. Witte robi ciemne interesy z Grekiem Christopoulisem, i czuje się zagrożony obecnością Klossa. Wszyscy spotykają się na przyjęciu u konsula – jest tam obecny także tajemniczy książę Mdżawanadze – gdzie Rose zostaje w zagadkowy sposób zamordowana, zaś Kloss odnosi słuszne wrażenie, że w tym towarzystwie każdy podejrzewa każdego o bycie agentem.

5. Ostatnia szansa[edytuj | edytuj kod]

Gmach Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w al. J.Ch. Szucha 25, podczas okupacji siedziba warszawskiego Gestapo

Reżyseria: Andrzej Konic
Obsada:

Fabuła
Polski wywiad szantażuje kapitana Rupperta, zmuszając go do szpiegostwa. Ruppert ma fotografować dla polskiego podziemia plany konstrukcji, nad którymi pracuje profesor von Henning. Szybko jednak okazuje się, że Ruppert to broń obosieczna, bowiem córka profesora Benita jest agentką Gestapo i dekonspiruje go. Gestapo zmusza Rupperta do współpracy, co stwarza zagrożenie dla polskiej siatki. Kloss wraz z agentką Anną próbuje kontynuować operację wykradania dokumentów von Henninga. Wszystko idzie dobrze, dopóki Ruppert przypadkowo na ulicy nie rozpoznaje Anny (która była jego kontaktem z polskim wywiadem).

6. Żelazny Krzyż[edytuj | edytuj kod]

Sala marmurowa w gmachu Sejmu Śląskiego w Katowicach. Obecny jej wygląd zaprojektował Albert Speer dla urzędującego tu gauleitera. Jest to jedyne miejsce w Polsce gdzie zachowała się tego typu nazistowska architektura. Posłużyła jako plan sceny nadania Klossowi Żelaznego Krzyża. Scenę w rzeczywistości nakręcono w Łodzi w obecnym Muzeum Kinematografii.

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Rok 1943. Kloss jest podkomendnym pułkownika Reinera. Pułkownik wraz z wieloma innymi wysokimi oficerami Wehrmachtu i SS (m.in. Standartenführerem Maxem Dibeliusem) bierze udział w polowaniach i wystawnych ucztach organizowanych przez hrabiego Wąsowskiego. Hrabia (mający koneksje nie tylko w armii, ale i arystokracji) okazuje się być agentem polskiego wywiadu (z „grupy Niemcy”). Wpada przypadkiem, gdy Dibelius znajduje w jego domu mikrofilmy. Więzionym przez SS hrabią zajmują się esesman Lohse i Kloss. Ich dowódcy są przekonani, że Lohse i Kloss są na tropie ważnej szpiegowskiej afery, ale chyba nie do końca spodziewają się, jakie zeznania Kloss chce uzyskać od Wąsowskiego.

7. Podwójny nelson[edytuj | edytuj kod]

Most w Dywitach, z którego spada samochód z nadradcą Gebhardtem

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Rok 1943. Ewa Fromm, sekretarka w siedzibie Abwehry, zostaje zdekonspirowana jako szpieg. Abwehra nie jest jednak w stanie ustalić, kto jest kontaktem Fromm. Dowództwo postanawia, że major Hanna Bösel, podając się za Ewę Fromm, uda się (wraz z Klossem) do miejscowości wypoczynkowej Lisko Zdrój na spotkanie alianckiego agenta „Kornela” i wręczy mu sfałszowane mikrofilmy z planami Wału Atlantyckiego. Hanna wciąż podejrzewa Klossa o bycie kontaktem Fromm. Z kolei Kloss śledzi Hannę, gdyż obawia się, by nie zaszkodziła Kornelowi. Gdy ginie kelner Pusch (hitlerowski agent), napięcie między Klossem a Bösel rośnie, zaś w rozgrywkę między nimi miesza się dodatkowo nadradca Gebhardt – kuracjusz w sanatorium, towarzyszący obojgu od przyjazdu na miejsce, który poszukuje czegoś w pobliskim lesie.

8. Wielka wsypa[edytuj | edytuj kod]

Czołg niemiecki PzKpfw VI Tiger

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Rok 1943. Kloss ochrania inżyniera Meiera, wynalazcę nowego prototypu czołgu. J-23 łatwo wykrada plany prototypu, i za pomocą siatki – której pierwszym ogniwem jest dentysta Sokolnicki („Filip”) – melduje do centrali, prosząc o bombardowanie poligonu z konstrukcją Meiera. Gdy Sokolnickiego aresztuje Gestapo, siatka rozpada się, a jej członkowie dołączają do oddziału partyzanckiego GL, przenosząc tam radiostację. Zatem Kloss także – w przebraniu partyzanta – udaje się do „leśnych”. Niestety wskutek zbiegu okoliczności to właśnie na niego pada podejrzenie, że jest zdrajcą Sokolnickiego. Tymczasem prawdziwy agent Gestapo ciągle działa. Konsekwencje mogą okazać się bardzo poważne.

9. Genialny plan pułkownika Krafta[edytuj | edytuj kod]

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Nowy dowódca Klossa, pułkownik Kraft, żołnierz „starej szkoły Abwehry” obmyśla sprytny plan, w myśl którego jego wychowanek Eryk Getting ma zostać wyszkolony na tajnego agenta operującego w Iranie. Tymczasem bliźniak Gettinga, Wacek Słowikowski nawiązuje przypadkowy kontakt z agentką Joanną, członkinią siatki, do której należy także J-23.

10. W imieniu Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Kraków, 1944 (według błędnej chronologii serialu). Kloss pracuje razem z wąską kilkuosobową siatką, w której zna tylko jedną osobę – swój „kontakt” – emeryta Podlasińskiego. Nikt w siatce nie wie, że należący do niej radiotelegrafista (krawiec Skowronek) jest szantażowany przez Gestapo, które zmusza go do wysyłania fałszywych meldunków. Gdy sytuacja ta przedłuża się, „Centrala” dochodzi do wniosku, że J-23 może udzielać fałszywych meldunków z rozmysłem i zaczyna podejrzewać go o zdradę.

11. Hasło[edytuj | edytuj kod]

Reżyseria: Andrzej Konic
Obsada:

Fabuła
Kloss zostaje wysłany do Francji (miejscowość Saint-Gilles). Zamierza skontaktować się z lokalnym ruchem oporu, a posłużyć do tego ma słynne hasło „W Paryżu najlepsze kasztany są na placu Pigalle”. Francuzi nie wiedzą, jak wygląda Kloss, stąd szukający z nim kontaktu Hubert zaczepia omyłkowo w kawiarni porucznika von Vormanna (który przybył na miejsce działania wcześniej niż Kloss), zdradzając mu hasło. Dzięki temu von Vormann i jego dowódca, major Elert, rozpoczynają „łowy” na tego, kto będzie znał odzew do hasła. Kloss, po przybyciu do Francji, spotyka się z von Vormannem – z którym ma pracować – i słysząc od von Vormanna hasło, zdradza się, wypowiadając odzew. Von Vormann zaczyna szantażować Klossa, co rozpoczyna niebezpieczną grę, w której stawką jest niebezpieczeństwo jego dekonspiracji.

12. Zdrada[edytuj | edytuj kod]

Peron na dworcu Wrocław Główny imitujący dworzec w Berlinie
„Pałacyk” we Wrocławiu – filmowa siedziba Abwehry

Reżyseria: Andrzej Konic
Obsada:

Fabuła
Rok 1944, Berlin. Kloss obserwuje Christin Kield, szwedzką śpiewaczkę i łączniczkę wywiadu, która – kierowana rzekomo rozpaczą po narzeczonym (niemieckim oficerze poległym w Polsce) – dopuszcza się zdrady, współpracując z Gestapo. Z tego powodu Kloss ma rozkaz zabić Christin, zanim ta umożliwi gestapowcom schwytanie łączniczki Elsy na berlińskim dworcu. Niespodziewanie Christin zostaje porwana i ani Kloss, ani Gestapo nie potrafią jej odnaleźć. Kloss przeszukuje puste mieszkanie Kield i znajduje tam tajemniczą kartkę, a także spotyka Stolpa, asystenta generała von Bolta. Wkrótce okaże się, że przeszłość Szwedki jest dużo bardziej skomplikowana, a zależy na niej więcej niż dwu stronom.

13. Bez instrukcji[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy w Choszcznie, tj. przedwojennym Arnswalde
Indu db ludwigsfelde 1934.jpg

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Rok 1944. Niemcy, z nadzieją na kolejną Wunderwaffe, prowadzą badania nad prototypową bronią dalekiego zasięgu wykorzystującą „koncentrację promieni świetlnych”. Konstrukcją kieruje prof. Porschatt, a wszelkie prace są ściśle tajne. Obersturmbannführer Kleist – za pomocą zmyślnej intrygi w którą mimowolnie zaplątany jest także Kloss – wysyła do Anglii podwójnego agenta Streita, aby ten dostarczył Inteligence Service fałszywych wiadomości na temat lokalizacji poligonu Porschatta. Ma to być Arnswalde (Choszczno). Kloss rozszyfrowuje podstęp i stara się ustalić prawdziwą lokalizację, jednakże ponieważ po raz kolejny został pozbawiony łącznika, musi samotnie – bez tytułowych „instrukcji” od swojej Centrali – zapobiec sukcesowi badań Porschatta.

14. Edyta[edytuj | edytuj kod]

Most podczas II wojny światowej

Reżyseria: Andrzej Konic
Obsada:

Fabuła
Przełom 1944 i 1945 roku. Kloss spotyka Edytę – dziewczynę, która podkochiwała się w pierwotnym Hansie Klossie przed wojną w 1936 roku. W tym samym czasie oddział partyzancki współpracujący z Klossem szykuje akcję mającą na celu wysadzenie wiaduktu kolejowego. Kloss jest przekonany, że Edyta stanowi dla niego zagrożenie, gdyż może go zdekonspirować, jednakże szybko okazuje się, że jeszcze bardziej przejęty jej pojawieniem się jest Hermann Brunner. W noc sylwestrową ktoś próbuje zamordować Edytę w jej pokoju. Brunner rozpoczyna śledztwo, w którym stara się dowieść, że Edyta jest powiązana z partyzantami. Kloss jednak odkrywa, że prawdziwa motywacja Brunnera jest zupełnie inna.

15. Oblężenie[edytuj | edytuj kod]

Widok fabryki

Reżyseria: Andrzej Konic
Obsada:

Fabuła
Rok 1945, miasto Tolberg (prawdopodobnie Kolberg, tj. Kołobrzeg) jest oblegane przez LWP. Polacy lada chwila odetną Niemcom dostęp do portu, uniemożliwiając ewakuację, co sprawia, że służący tam oficerowie, m.in. Brunner czy dowódca Klossa płk. Broch zaczynają myśleć o konsekwencjach swoich działań (Brunner w rozmowie z Klossem proponuje „pomyśleć o własnej skórze”). Tymczasem w mieście znajdują się zakłady Fritz Leitz Werke, gdzie prof. Glass pracuje nad elementami sterowniczymi do pocisków V-2. Załogę fabryki stanowią więźniowie, którzy planują bunt. Zakłady (jak i sam Glass) są cenną kartą przetargową – Niemcy chcą błyskawicznie je ewakuować, zaś Polacy – ustami Klossa, który dekonspiruje się przed Glassem – składają profesorowi propozycję pozostania w mieście. Glass zgadza się, wkrótce jednak zostaje porwany.

Zamek w Pieskowej Skale. Fasada budynku widoczna w odcinku

16. Akcja „Liść dębu”[edytuj | edytuj kod]

Budynek Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu odgrywające mieszkanie Weissa. Drzwi wejściowe, z których wybiegają goniący Klossa SS-manni

Reżyseria: Janusz Morgenstern
Obsada:

Fabuła
Rok 1945. Załoga Głogowa[2] szykuje się do obrony przed natarciem ze Wschodu. Kluczowym punktem miasta jest most, który Niemcy planują w ostatniej chwili wysadzić. Generał Pfister, dowódca Klossa, nagle postanawia wzmocnić obronę mostu pułkiem artylerii, lokując go w pobliskim lesie Weipert. Tymczasem polski wywiad planuje na skraju lasu Weipert lądowanie – pod kryptonimem Akcja „Liść dębu” – oddziału spadochroniarzy LWP, którzy mają zdobyć i utrzymać most. Kloss i jego kontakt, Tomala, podejmują wysiłki w celu odwołania akcji: Tomala próbuje kontaktować Klossa ze swoim łącznikiem, Weissem. Niestety ten ostatni wpada, a SS urządza w jego domu kocioł. Lądowania nie udaje się powstrzymać, ale mimo zasadzki SS być może uda się nadać akcji zupełnie inny bieg.

17. Spotkanie[edytuj | edytuj kod]

Reżyseria: Andrzej Konic
Obsada:

Fabuła
Oddział Wermachtu pod dowództwem płk. Helmuta Ringa w tajemnicy zatapia w jeziorze archiwa, które są bardzo cenne dla wywiadu LWP. Jedynym świadkiem zdarzenia jest starszy człowiek nazwiskiem Miller, który, postrzelony przez Ringa, dociera ostatkiem sił do pobliskich zabudowań. Kloss (pojawia się w odcinku już jako major LWP Kolicki) decyduje się wrócić do swojej roli kapitana Wehrmachtu celem zlokalizowania archiwum. Robi to, pomimo iż zdekonspirował się już przed Brunnerem (odcinek 15). Dociera do domu nieobecnego w mieszkaniu Gustawa Ringa (brata pułkownika) w mieście będącym pod kontrolą wojsk LWP. W mieszkaniu poznaje Ingę Ring (córka Gustawa), aptekarza Wilhelma Schenka, gospodynię Bertę oraz Annę-Marię Elken, podającą się za pielęgniarkę. Jak się okazuje, ranny Miller znaleziony przez Ingę, zdołał opowiedzieć jej o zatopieniu skrzyni. Wkrótce Kloss wydobywa od niej tę informację, jednakże okazuje się, iż nie tylko on poszukuje skrzyni.

18. Poszukiwany Gruppenführer Wolf[edytuj | edytuj kod]

Reżyseria: Andrzej Konic

Wrocław, Ostrów Tumski, ul. Katedralna 1

Obsada:

Fabuła
W 1945, pod sam koniec działań II wojny światowej fanatyczny, hitlerowski zbrodniarz wojenny znany jako gruppenführer Wolf staje się odpowiedzialny m.in. za rozstrzelanie polskich i radzieckich jeńców wojennych. Na swoim koncie ma także inne zbrodnie wojenne w Polsce i na Ukrainie. Wkrótce niemiecka obrona miasta (jego nazwa nie jest wymieniona w filmie, na zdjęciach widać jednak charakterystyczne miejsca na wrocławskiej starówce: katedrę św. Jana Chrzciciela, Most Tumski i zabudowania przy ul. Katedralnej) poddaje się, wkraczają wojska amerykańskie, które rozpoczynają poszukiwania Wolfa. Jednak nikt nie wie, jak on wygląda.

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Serial został nakręcony w Wytwórni Filmów Fabularnych w Łodzi między marcem 1967 a październikiem 1968, po sukcesie 14-odcinkowego widowiska Teatru Telewizji, emitowanego pod tym samym tytułem od stycznia 1965 do lutego 1967 w jedynym wówczas programie TVP.

Zdjęcia do trzech telewizyjnych serii „Stawki” realizowane były – po sześciotygodniowych przygotowaniach – w okresie od 13 marca 1967 do 12 października 1968. Zdjęcia powstały łącznie w ciągu 19 miesięcy. Początkowo do produkcji skierowano sześć odcinków, potem jeszcze dwie serie po sześć dalszych odcinków[3]. W 1967 odcinki 1, 5, 8, 14, 15 i 17. Na przełomie 1967 i 1968 zrealizowano zdjęcia do odcinków 2, 3, 4, 6, 7 i 9. W 1968 sfilmowano odcinki 10, 11, 12, 13, 16 i 18.

Wedle relacji kierownika produkcji, Mieczysława Wajnbergera, nakręcono około 30 tys. metrów taśmy, co odpowiada metrażowi 12 filmów fabularnych[4].

W serialu zagrało ok. 700 aktorów, głównie z Łodzi, Krakowa, Wrocławia i Gdańska.

Pierwotnie rolę Hansa Klossa miał zagrać Andrzej May[5].

Miejsca kręcenia serialu[edytuj | edytuj kod]

Realizację pierwszej serii odcinków (sceny rozgrywające się we wnętrzach) kręcono głównie w atelier Wytwórni Filmów Fabularnych w Łodzi oraz w Wytwórni Filmów Fabularnych we Wrocławiu. Mając na uwadze kwestie finansowe i artystyczne, dwie kolejne serie zrealizowano już przede wszystkim we wnętrzach naturalnych.

Serial kręcono w różnych plenerach i miejscach Polski, poszczególne plany bywały bardzo od siebie oddalone. Były to przede wszystkim największe polskie miasta: Łódź, Olsztyn, Gdańsk, Gdynia, Płock, Kraków, Wrocław (filmowe siedziby Abwehry i Gestapo, „berliński” dworzec Ostbahnhof, miejsce występów Christin Kield, okolice więzienia w Saint Gille), Warszawa, lecz także mniejsze miejscowości jak Pabianice, Sopot, Pieskowa Skała, Łąck. Kilkakrotnie w serialu pojawiają się sceny nakręcone w krakowskim, a nie jak się sądzi w warszawskim fotoplastikonie[6]. Problem ten został omówiony w książce Stawkowy przewodnik filmowy wydanej w 2014 roku.

Podczas realizacji scen ekipa filmowa korzystała często z uprzejmości urzędów i instytucji państwowych, np. gabinet przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi. W tym mieście wykorzystano także Pałac Ślubów, „Pałacyk” przy ul. Piotrkowskiej 262, muzea. Poza tym skorzystano z gościnności zakładów technicznych czy placówek naukowych.

Konkretne plenery realizacji poszczególnych scen odcinków:

Opracowano na podstawie materiału źródłowego – opis odcinków na stronie filmpolski.pl[8] oraz książki: Rafał Baćmaga, Bogdan Bernacki, Arkadiusz Bilecki, Leszek Goławski, Maciej Kronenberg, Paweł Szczutowski, Joanna Szyborska-Kaszycka: Stawkowy przewodnik filmowy. Łódź: Centrum Inicjatyw na rzecz Rozwoju REGIO, 2013..

Odniesienia serialu[edytuj | edytuj kod]

Wpływ na język codzienny[edytuj | edytuj kod]

Z serialu Stawka większa niż życie pochodzą hasła bądź dialogi, które znalazły swoje miejsce w języku potocznym:

  • W odc. 2 „Hotel Excelsior” pojawia się inne, niezwykle długie hasło, które jest właściwie łańcuchem zwrotów i odzewów. Wymieniają je między sobą Kloss oraz Georg, jego gdański łącznik. Sekwencja ta brzmi następująco:
K: „Przepraszam, czy mógłbym przejrzeć pańską gazetę?
G: „No przykro mi, ale to wczorajsza.
K: „Ma pan zapałki? Zapali pan?
G: „Dziękuję, palę tylko cygara.
K: „Jakiej firmy?
G: „Przed wojną paliłem hawańskie, firmy Pedro Gomez.
K: „Ładna pogoda.
G: „Tak, w zeszłym roku o tej porze padał deszcz.
K: „Deszcz ze śniegiem.
Ostatnia część hasła (odnosząca się do pogody) pojawia się także w odc. 4 „Cafe Rose”.
  • Słynny stał się parol kilkakrotnie użyty w odc. 11 „Hasło”: „W Paryżu najlepsze kasztany są na placu Pigalle”, odzew: „Zuzanna lubi je tylko jesienią. Przysyła ci świeżą partię.” Należy ono do „skrzydlatych słów”, obiegowych powiedzeń, które choć ściśle związane z serialem, żyją swoim własnym życiem w świadomości Polaków.
  • Podobnym „skrzydlatym słowem”, które istnieje dzięki serialowi, jest „Brunner, ty świnio”, choć określenie „świnia” zostało wypowiedziane przez Klossa nie do SS-manna, lecz do handlarza Zająca, niemieckiego agenta o pseudonimie „Wolf” (cyt: „To świnia! Och!... Mógł mnie ochlapać!”). Natomiast słowa skierowane do Brunnera w rzeczywistości brzmiały „Wyjątkowa z ciebie kanalia, Brunner”.
  • W języku potocznym mówi się także: „Nie ze mną te numery, Brunner”, choć w oryginale odc. 14. „Edyta” była mowa o „sztuczkach”, nie o „numerach” („Takie sztuczki nie ze mną, Brunner”).

Nawiązania w produkcjach filmowych[edytuj | edytuj kod]

  • W filmie Bicz Boży (1966), bohaterem jest Felek, dziesięcioletni chłopiec, szantażujący mieszkańców miasteczka groźnymi anonimami. Rolę jego starszego brata Pawła, oficera MO gra Stanisław Mikulski, a matkę Barbara Drapińska (Irmina Kobus w 8 odcinku „Wielka Wsypa”). W jednej ze scen matka mówi do Felka: „W jednym odcinku Stawki większej niż życie kapitan Kloss...”, na co obrażony syn podrywa się z za stołu i mówi – „Niech mi mama da spokój z kapitanem Klossem!
  • W odc. 13 pt. „Zakład o śmierć” serialu Czterej pancerni i pies (1969) pojawia się kapitan Abwehry (Mirosław Szonert), który pomaga załodze „Rudego” uciec przed Niemcami. Jest to nawiązanie do Stawki większej niż życie i postaci Hansa Klossa.
  • W scenie przesłuchania Franka Dolasa w filmie Jak rozpętałem drugą wojnę światową (1969) czynności prowadzi oficer gestapo w miejscowości Baumburg, w którego rolę wcielił się Emil Karewicz, co stanowi nawiązanie do Stawki... Ponadto w scenie tej asystuje Andrzej Herder (w roli gestapowca Hansa), który również wystąpił w Stawce... w podobnej roli.
  • W odc. 3 pt. „Tajemnica Bahometa” serialu Samochodzik i templariusze (1971) zmęczona i roztargniona przewodniczka po Malborku (Alina Janowska) patrzy po raz kolejny na Tomasza (Stanisław Mikulski), zastanawiając się głośno: „Skąd ja go znam?” Na chwilę rozbrzmiewa muzyka z serialu Stawka większa niż życie (oboje aktorzy wystąpili wspólnie w odc. 4 pt. „Café Rose”; skądinąd także Michał Szewczyk odtwarzający rolę Michała zagrał w odc. 17 „Spotkanie” serialu Stawka większa niż życie).
  • Nawiązanie do postaci Hansa Klossa i aktora S. Mikulskiego zawarto w komedii Dziewczyny do wzięcia (1972)[9]. W jednej ze scen trzy dziewczyny z prowincji zostają zaproszone przez zamieszkujących w Warszawie mężczyzn do teatru, gdzie w foyer dostrzegają przechodzącego Stanisława Mikulskiego (znanego wówczas przede wszystkim z roli Hansa Klossa). Jedna z dziewczyn (Regina Regulska) zdumiona i zachwycona mówi: „O Jezusie słodki! Zobaczcie kto idzie.” Druga z nich (Ewa Szykulska) dodaje: „Ale cudny. No nie jest on cudny? Powiedz.” Na co trzecia, Pućka stwierdza: „Powabny. Ale powabny.
  • W filmie Powrót (1976) bokser Jak (Jan Szczepański) zwraca się do prezesa klubu (Michał Sprusiński) słowami „Nie ze mną te numery”.
  • Dwa nawiązania istnieją w serialu 07 zgłoś się:
    • W odc. 7 pt. „Brudna sprawa” (1978) w epizodycznej roli pojawił się gościnnie aktor Stanisław Mikulski (w roli samego siebie). Jego pojawienie się na dworcu Łódź Fabryczna w Łodzi (wraz z innymi aktorami: Ewą Wiśniewską i Andrzejem Kopiczyńskim – udającymi się na plan zdjęciowy do Wytwórni Filmów Fabularnych) kwituje porucznik Antoni Zubek (Zdzisław Kozień), zwracając się do porucznika Sławomira Borewicza (Bronisław Cieślak) słowami: „Ale w mundurze to mu jednak lepiej”. „Komu?” – pyta Borewicz. Na co Zubek stwierdza: „No przecież nie Piłsudskiemu, tylko Klossowi”.
    • W odc. 20 „Złocisty” (1987) Borewicz, referując Wołczykowi sprawę gangu i fikcyjnej osoby jej szefa „Złocistego”, mówi: „Naoglądali się Klossa. Był taki odcinek Wolf. Stworzyli fikcyjną postać i opanowali całe podziemie gospodarcze.” Miał on na myśli ostatni, osiemnasty odcinek Stawki, w którym czterech oficerów nazistowskich stworzyło również fikcyjną postać Wolfa.
  • W odc. 2 pt. „Przeprowadzka” serialu Alternatywy 4 (1983) Zygmunt Kotek (Kazimierz Kaczor) zwraca się do sąsiada Zdzisława Kołka (Jerzy Kryszak) słowami „Nie ze mną te numery, Brunner”.
  • W odc. 4 pt. „Dotknięcie nieba” serialu Ballada o Januszku (1987) wychowawca zwraca się do Januszka słowami: „I zapamiętaj sobie: takie sztuczki nie ze mną”.
  • W odc. 12 pt. „Puszka z Pandorą” serialu Bank nie z tej ziemi (1994) wystąpili Stanisław Mikulski (Jan Kloc) i Emil Karewicz (Hermann Brunet), odgrywając postacie nawiązujące do swoich słynnych ról Hansa Klossa i Hermanna Brunnera. W tymże odcinku wykorzystano również motyw muzyczny ze Stawki większej niż życie autorstwa Jerzego Matuszkiewicza.
  • Nawiązania istnieją w serialu Dom:
    • W odc. 14 w domu Andrzeja i Ewy Talarów jest włączony telewizor, w którym jest emitowany serial Stawka większa niż życie (końcowe fragmenty również odc. nr 14 pt. „Edyta”).
    • W odc. 16 Henio Lermaszewski w odpowiedzi na pomysł ryzykownego planu przewozu za granicę Mieczysława Pocięgło, zwraca się do niego słowami: „Stawka większa niż życie. Ten serial już był. Nie ze mną te numery, Brunner.”
    • W odc. 17 pt. „Komu gra ta orkiestra” i odc. 18 pt. „Trzecie kłamstwo” (1997) pojawia się we własnej osobie Stanisław Mikulski w nawiązaniu do serialu Stawka większa niż życie.
    • W odc. 19 „Jestem dla ciebie niedzielą” (1997) dozorca Edward Prokop wygrywa zakład z Kostkiem Bawolikiem i zabiera postawiony przez niego telewizor Rubin. Dźwigając go, mówi do próbującego powstrzymać go Henia Lermaszewskiego: „Nie ze mną te numery, Brunner!” Następnie nietrzeźwemu Prokopowi schodzącemu po schodach telewizor wypada z rąk i rozbija się. Nadbiega Lermaszewski i podsumowuje to słowami: „Stawka większa niż życie”.
    • W odc. 22 „Miłość to tylko obietnica” (2000) Adam Rygier, przekomarzając się, mówi w żartach do Martyny Stroynowskiej „Nie ze mną te numery, Brunner!”.
  • W filmie Operacja Samum (1999) Stanisław Kosiński (Olaf Lubaszenko) i Edward Broński (Bogusław Linda), obserwując w polskiej ambasadzie w Iraku wodę kapiącą z sufitu do szklanki, nucą temat przewodni ze Stawki...
  • W odc. 30 pt. „Tajemnice NATO” serialu Rodzina zastępcza (2000) pojawia się niemiecki pułkownik NATO, Hans Wolf, który ma również przeszłość z II wojny światowej. W rolę wcielił się Emil Karewicz i jest to nawiązanie do postaci Hermanna Brunnera.
  • W filmie Ciało (2003) Marian Tuleja vel Piotr West (Bronisław Wrocławski) mówi do senatora (Krzysztof Stelmaszyk) „Ja prosty ubek jestem, ja się na Klossa nie pisałem”.
  • Bezpośrednim nawiązaniem do legendy Stawki większej niż życie i osoby Hansa Klossa był polski komediowy serial telewizyjny z 2007 roku zatytułowany Halo Hans! (rozwinięcie tytułu czyli nie ze mną te numery!).
  • W filmie Vinci (2004) Julian „Szerszeń” Wolniewicz (Borys Szyc) mówi do Magdy (Kamilla Baar): „Można dużo zarobić, Kloss! Dużo dolarów, Kloss!”. Tymi samymi słowami zwraca się do Klossa agentka amerykańska, Anna-Maria Elken (Barbara Horawianka) w odcinku 17 pt. „Spotkanie”.
  • W odc. 9 pt. „Dzieci i wdowy” serialu Oficerowie (2006) podkomisarz Alicja Szymczyszyn (Katarzyna Cynke) puka do drzwi furgonetki i mówi „Jakie dzisiaj jest zaklęcie, co? Najlepsze kasztany są na placu Pigalle? Zuzanna zbiera je tylko jesienią?”. Podinspektor Marek Sznajder (Cezary Pazura) otwiera rozsuwane drzwi i odpowiada „Przesyła ci świeżą partię. Wchodź!” Jest to cytat zaczerpnięty ze Stawki.

Nawiązania w muzyce[edytuj | edytuj kod]

  • Fragment tekstu piosenki „Telewizja” z albumu Kryzys (1981) zespołu Kryzys: „Dlaczego brak nam kapitana Klossa / On wyglądał na herosa / Gdzie jesteś Hans? / Szarik daj głos”.
  • Zespół 2 plus 1 w piosence „Krach” z albumu Bez limitu (1983) zawarł słowa: „Gdzieniegdzie słychać jak szum morskich fal / Pytanie o kasztany z placu Pigalle”.
  • Fragment tekstu piosenki Jacka Zwoźniaka Ragazza '85: „I choć nie byłaś w wojsku, odrzekłaś mu po polsku: Sehr gut, nie ze mną te numery, Kloss!
  • W przygrywce piosenki „Stany lękowe” z albumu Złota płyta (1985) Shakin’ Dudiego zagrano na saksofonie fragment motywu muzycznego serialu[10].
  • Dzieci Kapitana Klossa – polska grupa muzyczna wykonująca muzykę punkrockową z elementami ska.
    • Dzieci Kapitana Klossa – album grupy z 1993 roku, zawierający m.in. sztandarowy utwór Pieśń o bohaterze („Hans Kloss / Wszystkich szpiegów to jest boss / W serca wroga straszny cios / Marny wszystkich wrogów los”).
  • Piosenka „J-23” z albumu J-23 zespołu disco polo Amadeo. W teledysku do utworu serialowe role odegrali Stanisław Mikulski i Emil Karewicz.
  • Fragment tekstu utworu „Tragikomedia” z albumu Chleb powszedni (1999) grupy hip-hopowej ZIP Skład: „Jak J-23 nie będzie wielkiej wsypy”. Autorem słów i deklamatorem jest Jędker.
  • Utwór Kabaretu OT.TO „Stirliz i Kloss (Niebezpieczna kawiarnia)”. Piosenka jest satyryczną opowieścią o spotkaniu Hansa Klossa i Maxa Stirliza
  • Utwór grupy Dezerter „Szwindel” był zakończony cytatem muzycznym z piosenki „Był taki czas” (opartej na temacie muzycznym „Stawki większej niż życie”) śpiewanej przez Stanisława Mikulskiego (na Festiwalu Piosenki Żołnierskiej w Kołobrzegu w 1970).

Komiks „Kapitan Kloss”[edytuj | edytuj kod]

Serię 20 zeszytów komiksowych z cyklu Kapitan Kloss, rysowanych przez Mieczysława Wiśniewskiego, wydawano w latach 1971–1973, ze wznowieniami w latach późniejszych. Chociaż akcja poszczególnych odcinków luźno pokrywa się z serialem, autorzy dość wiernie oddali w rysunkach wygląd głównych bohaterów.

Upamiętnienia serialu[edytuj | edytuj kod]

  • W 2009 roku w Katowicach zostało otwarte Muzeum Hansa Klossa. Z końcem tego samego roku muzeum zostało jednak zamknięte. Jesienią 2010 nakładem wydawnictwa G+J Gruner+Jahr Polska ukazała się książka Dariusza Rekosza zatytułowana Zamach na Muzeum Hansa Klossa.
  • W Olsztynie, z okazji 650-lecia miasta, upamiętniono fakt produkcji serialu: na jednym z budynków przy ul. Kołłątaja umieszczono tablicę „Zaułek >Stawki większej niż życie<”. W miejscu tym nakręcono scenę do odc. 17 „Spotkanie”, w której Kloss, zadenuncjowany przez Annę Marię Elken, ma być rozstrzelany przez dwóch polskich żołnierzy, jednak w ostatnim momencie przychodzi mu z pomocą porucznik Nowak.
  • Indywidualnego i nieoficjalnego upamiętnienia postaci z serialu dokonał mieszkaniec Lublina, Janusz Malinowski, który fragment drogi na własnym, prywatnym terenie samowolnie oznaczył jako ul. Hansa Klossa. Odcinek ma 100 metrów i stanowi odnogę ul. Głuskiej. Tablica z „nazwą” ulicy znajduje się na ogrodzeniu domu należącego do właściciela[11]. Ulica nie znajduje się w żadnym spisie i mapie[12].

Emisja i wydania serialu[edytuj | edytuj kod]

Polska[edytuj | edytuj kod]

  • Serial był wielokrotnie emitowany w obu programach TVP, później także w innych stacjach (TVN, Kino Polska, TVN 7, Polsat, Stopklatka TV) oraz wyświetlany w kinach w sześciu zestawach 2-odcinkowych w 1969[13]. W 2009 roku stacja TVP Historia wyemitowała serial wraz z komentarzami do odcinków mającymi na celu przedstawienie tła historycznego, weryfikację przedstawionych faktów i ewentualne odkłamanie ich. Audycję prowadził Krzysztof Kłopotowski, zaś każdy odcinek był komentowany przez historyków uniwersyteckich i z Instytutu Pamięci Narodowej (Piotr Gontarczyk, Marek Wierzbicki, Sebastian Piątkowski). „Odkłamujące” emisje serialu były zatytułowane Historia i film i były emitowane w stacji w kolejnych latach.
  • Zbiór opowiadań o Hansie Klossie po raz pierwszy wydało wydawnictwo Iskry w 3 tomach w latach 1969–1971 w serii Klub Srebrnego Klucza. Zbiór zawierał także opowiadania, które nie zostały zekranizowane (Partia domina, Noc w szpitalu, Kurierka z Londynu). W zbiorze nie ma opowiadania pt. „Hotel EXCELSIOR”, przedstawiającego akcję agenta J-23, mającą na celu wyjaśnienie wsypy w gdańskiej siatce sowieckiego wywiadu w 1942 roku. Wznawiany kilkukrotnie. Wydany również jako komiks Kapitan Kloss w 20 zeszytach, w kraju i m.in. b. Czechosłowacji, później na kasetach VHS, płytach VCD i DVD.
  • Na zlecenie Telewizji Polskiej, serial został poddany cyfrowej rekonstrukcji. Prace zaczęły się 2 marca 2011 roku. Zadania podjął się Ośrodek Dokumentacji i Zbiorów Programowych TVP. 13 listopada 2011 kanał TVP HD wyemitował pierwszy odcinek „Stawki...” w jakości HD[1].

Emisja w innych krajach[edytuj | edytuj kod]

  • Szczególnym powodzeniem serial cieszył się w Czechosłowacji, gdzie doczekał się nawet strony internetowej poświęconej serialowi[14].
  • Stawka większa niż życie była również nadawana w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Pierwsza emisja miała miejsce 13 lutego 1969 w DFF (DDR 1) – publicznej stacji telewizyjnej NRD[15]. Na potrzeby wschodnioniemieckiej telewizji zmieniono tytuł serialu na Sekunden entscheiden (pol. „Decydują sekundy”). Zmieniono także tytuły niektórych odcinków, np. odcinek „W imieniu Rzeczypospolitej” w niemieckiej wersji nosił tytuł „Zdrada”. Niemiecka edycja nie zawiera odcinka „Bez instrukcji” poruszającego temat brytyjskich nalotów bombowych.
  • Stawka większa niż życie cieszyła się ogromną popularnością w ZSRR, gdzie była wyświetlana na początku lat 70. XX w.
  • Serial wielokrotnie emitowano w Jugosławii. Sygnał telewizyjny odbierano dość dobrze w Albanii i północnej Grecji, gdzie Stawka większa niż życie też stała się niezwykle popularna. W Albanii powstał wówczas dowcip, ilustrujący jej popularność:
– Wymień po kolei dni tygodnia.
– Poniedziałek, wtorek, środa, Kloss, piątek...
  • Serial był emitowany także w Ameryce Południowej. Według słów reżysera Janusza Morgensterna, Stawkę... mogło obejrzeć łącznie nawet miliard ludzi[16].

Kontynuacja[edytuj | edytuj kod]

Od 2010 roku przystąpiono do pracy nad produkcją filmu fabularnego w gatunku kryminału, stanowiącego kontynuację serialu. Głównymi postaciami zostali serialowi Hans Kloss i Hermann Brunner z rolami aktorskimi S. Mikulskiego i E. Karewicza. Scenariusz stworzyli Andrzej Szypulski (zmarł w styczniu 2011) i Zbigniew Safjan (zmarł w grudniu 2011) – pierwotni scenarzyści serialu, jednak ostatecznym scenarzystą był Władysław Pasikowski. Reżyserem filmu był Patryk Vega. Premiera odbyła się 16 marca 2012 roku[17].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Imię, nazwisko lub imię i nazwisko postaci nie pojawia się w serialu (ustalone zostało na podstawie scenariusza, listy montażowej lub szczegółowego planu filmu).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Agent J23 w HD.
  2. Opis odcinka „Akcja liść dębu”. tvp.pl. [dostęp 2012-08-18].
  3. Serial telewizyjny; Klub Miłośników Stawki.
  4. Mieczysław Wajnberger o produkcji serialu; za wywiadem w „Głosie Robotniczym” z 6 lutego 1969 roku.
  5. Andrzej May; filmweb.pl.
  6. Dariusz Bartoszewicz: Dziwny świat w Fotoplastikonie: erotyczne kurioza. warszawa.gazeta.pl, 2011-02-24. [dostęp 2015-11-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-25)].
  7. Odc. „W imieniu Rzeczypospolitej”: fotoplastykon znajduje się obecnie w krakowskim muzeum Oskara Schindlera (fot. TVP) – Telewizja Polska SA. www.tvp.pl. [dostęp 2015-11-20].
  8. filmpolski.pl: Stawka większa niż życie.
  9. Hans Kloss wraca po latach. newsweek.pl. [dostęp 2010-12-03].
  10. Wiesław Królikowski, Shakin’Dudi: Złota Płyta, terazrock.pl [dostęp 2013-12-28].
  11. J-23 nadaje z... Lublina, mamy ul. Hansa Klossa (pol.). gazeta.pl. [dostęp 2010-08-20].
  12. „Ulica Hansa Klossa” budzi sensację w Lublinie. polskalokalna.pl. [dostęp 2010-08-25].
  13. Emisje „Stawki większej niż życie”.
  14. Kapitán Kloss - S nasazením života, www.kapitankloss.eu [dostęp 2018-09-18] (cz.).
  15. Sekunden entscheiden: Infos zur TV-Serie
  16. Janusz Morgenstern nie żyje. Miał 89 lat
  17. Hans Kloss – Stawka większa niż śmierć. filmweb.pl. [dostęp 2012-01-16].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]