Szklarska Poręba

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Szklarska Poręba
Centrum miasta
Centrum miasta
Herb Flaga
Herb Szklarskiej Poręby Flaga Szklarskiej Poręby
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat jeleniogórski
Gmina gmina miejska
Data założenia 1366
Prawa miejskie 1959
Burmistrz Mirosław Graf
Powierzchnia 75,44 km²
Wysokość od 440 do 886 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

7 002
91 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 75
Kod pocztowy 58-580
Tablice rejestracyjne DJE
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Szklarska Poręba
Szklarska Poręba
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Szklarska Poręba
Szklarska Poręba
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Szklarska Poręba
Szklarska Poręba
Ziemia 50°49′36″N 15°31′16″E/50,826667 15,521111
TERC
(TERYT)
5020106041
Urząd miejski
ul. Buczka 2
58-580 Szklarska Poręba
Strona internetowa

Szklarska Poręba (niem. Schreiberhau) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie jeleniogórskim.

Według danych z 31 marca 2011 r. miasto miało 7 002 mieszkańców[1].

Prawa miejskie otrzymała 31 grudnia 1959 r. Historycznie leży na Dolnym Śląsku.

Położenie[edytuj]

Szczyt Szrenicy widziany ze Szklarskiej Poręby
Szklarska Poręba, 1900 r.
Wąwóz Kamieńczyka (przełom Kamieńczyka)

Położone w dolinie rzeki Kamiennej i jej dopływów (Kamieńczyka i Szklarki), na wys. 440–886 m n.p.m., od południa na stokach Karkonoszy z dominującą nad miastem Szrenicą (1362 m n.p.m.), od północy na stokach Gór Izerskich z Wysokim Kamieniem (1058 m n.p.m.) i Czarną Górą (965 m n.p.m.), zaś od wschodu wzniesienia Pogórza Karkonoskiego oddzielają miasto od Kotliny Jeleniogórskiej[2].

Sąsiednie gminy: Mirsk, Piechowice, gmina Stara Kamienica. Gmina sąsiaduje z Czechami.

Według danych z roku 2007[3] Szklarska Poręba ma obszar 75,44 km² (55. lokata w kraju), w tym: użytki rolne: 6%, użytki leśne: 80%

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 75,44 km²[4]. Miasto stanowi 12,01% powierzchni powiatu.

Klimat[edytuj]

Szklarska Poręba jest największą stacją klimatyczną Dolnego Śląska, znaną i cenioną od połowy XIX wieku. Warunki klimatyczne miasta porównywalne są do walorów miejscowości alpejskich położonych na wysokości 2000 m n.p.m.[5][potrzebny przypis] Odkryli to sportowcy. Polscy kadrowicze często bywają w mieście na obozach kondycyjnych. Częste wiatry oraz ukształtowanie terenu doprowadzają do bardzo szybkiej wymiany mas powietrza. Specyficzny mikroklimat tworzą torfowiska Gór Izerskich.

Od 1891 istnieje tu klimatologiczna stacja meteorologiczna (wys. 640 m n.p.m., 50°51′N 15°32′E/50,850000 15,533333). Średnie ciśnienie atmosferyczne wynosi 940,4 hPa. Najwyższą średnią miesięczną (z lat 1891-1930) charakteryzuje się wrzesień 943,2 hPa, najniższą marzec 937,6 hPa. Frekwencja cisz (dni bezwietrznych) wynosi 12,8%. W Szklarskiej Porębie aż 60% wszystkich wiatrów jest wywołane zjawiskami fenowymi. Średnio, przez 4 dni w roku (na przełomie jesieni i zimy) występują silne wiatry o prędkości przekraczającej 15 m/s. Średnia temperatura roczna z lat 1931-1970 wyniosła +5,8 °C. Najcieplejszymi miesiącami są lipiec i sierpień ze średnimi temperaturami wynoszącymi, odpowiednio: +14,6 °C i +14,3 °C. Najzimniej jest w styczniu i lutym – średnie miesięczne wynoszą –2,9 °C i –2,4 °C. Średnia roczna suma opadów, odnotowana w latach 1891-1940, wyniosła 1158 mm (najbardziej deszczowe miesiące: 126 mm w lipcu i 117 mm w sierpniu; najmniej opadów: 69 mm w lutym i 79 mm w marcu). Średnia wilgotność względna powietrza z lat 1894-1904 wyniosła 81%. Najmniej wilgotnym miesiącem jest maj (75%), natomiast najbardziej wilgotnym grudzień (86%)[6].

Ochrona przyrody[edytuj]

Na obszarze gminy znajduje się część rezerwatu przyrody Torfowiska Doliny Izery – chroni on kompleks torfowisk typu wysokiego i przejściowego wraz z różnorodną fauną i florą występującą na tym obszarze[7].

Historia[edytuj]

W 1281 r. Bernard Zwinny, książę lwówecki podarował zakonowi Joannitów ze Strzegomia ziemie w okolicach dzisiejszych Cieplic. Oprócz tego zakonnicy zakupili dodatkowo tereny w górach Izerskich, obejmujące obszar obecnej Szklarskiej Poręby, ze względu na wydobywane tam złoto i kamienie szlachetne. Ale zakon wyniósł się z tych terenów po 10 latach[8], a nowym właścicielem w XIV w. został rycerz Gotsche Schoff. Jego potomkowie, ród Schaffgotschów, władali tymi ziemiami przez kilka następnych stuleci[9]. Według miejscowych podań pod koniec XVI w. uciekając przed prześladowaniami religijnymi przybyła tu uciekinierka z Czech, Maria Pluchova. Na początku następnego wieku wokół jej domu zaczęły osiedlać się kolejne grupy uchodźców z Czech, dając początek miejscowości Marysin, zaczątkowi dzisiejszej Szklarskiej Poręby.

Karkonosze były ówcześnie penetrowane przez poszukiwaczy minerałów. Pierwsza huta szkła powstała tu w połowie XIV w., a rozwój hutnictwa wiązał się z intensywnym wyrębem lasów. Właśnie od tej działalności wywodzi się dzisiejsza nazwa miasta Szklarska Poręba. Od połowy XIX w. na tych ziemiach zaczęła rozwijać się turystyka, a Szklarska Poręba stała się znaną miejscowością uzdrowiskową. Jej pozycję ugruntowało wybudowanie w 1847 r. drogi z Piechowic przez Przełęcz Szklarską do Harrachova oraz linii kolejowej z Jeleniej Góry do Tanvaldu w 1902 r. Od końca XIX w. do miejscowości zaczęli napływać artyści, tworząc tu swego rodzaju kolonię artystyczną[10].

Miejscowość została włączona do Polski w 1945, początkowo pod nazwą Pisarzewiec[11], obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[12]. Dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec, na ich miejsce napłynęła ludność polska. W latach 1945-1954 siedziba wiejskiej gminy Szklarska Poręba. Szklarska Poręba otrzymała prawa miejskie w 1959[13]. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

Jesienią 1998 roku, Szklarska Poręba otrzymała miano Zimowej Stolicy Trójki[14]. W 1999 roku natomiast, oficjalnie została ogłoszona Stolicą Programu III Polskiego Radia[14][15].

Zabytki[edytuj]

Kościół MB Różańcowej z 1652 r.
Wejście do sztolni dawnej kopalni pirytu w Szklarskiej Porębie
Nieczynna huta szkła w Szklarskiej Porębie
Kościół Bożego Ciała w Szklarskiej Porębie, (XIX w.)

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[16]:

  • miasto, z XIX w./XX w.
  • kościół pw. MB Różańcowej, z 1652 r., XIX w.
  • cmentarz
  • kościół dawniej ewangelicki, obecnie filialny rzym.-kat. pw. Niepokalanego Serca NMP, z l. 1775-66
  • cmentarz przykościelny
  • dom „Zacisze IV”, ul. Caritas 2, z 1921 r.
  • dom, ul. Cicha 2, z pocz. XX w.
  • dom, ul. Cicha 4, po 1920 r.
  • dom, ul. Cicha 8, z pocz. XX w.
  • dom mieszkalno-gosp. w „Dolinie Siedmiu Domów”, ul. Górna 10, z 1738 r., pocz. XX w.
  • dom, ul. Kilińskiego 17, z pocz. XX w.
  • zespół willowy, ul. Kilińskiego 18, z 1890 r.:
    • willa „Zacisze III”
    • wozownia
    • ogród
  • willa, obecnie Muzeum Mineralogiczne, ul. Kilińskiego 20, mur.-drewn., z 1885 r.
  • willa Carla Hauptmana, drewn., ul. 11 Listopada 9, z k. XIX w.
    • park
  • dom, drewn./mur., ul. 11 Listopada 24, z 1740 r.
  • willa – pensjonat, ul. 1 Maja 64, po 1920 r.
  • dom, ul. Muzealna 5, szach., z 1905 r.
  • pensjonat, ul. Orzeszkowej 6, z 1920 r.
  • pensjonat, ul. Orzeszkowej 8, z 1920 r.
  • pensjonat, obecnie dom, ul. Sikorskiego 1, mur.-szach., z 1885 r., po 1920 r.
  • dom z ogrodem, ul. Wrzosowa 17, po 1920 r.
  • młyn św. Łukasza, obecnie hotel i restauracja „Złota Jama”, mur.-szach., 1870 r.
  • budynek fabryczny huty „Julia”, powstałej w XVIII w. i zamkniętej w 2000, obecnie niszczejący[17]

Części[edytuj]

Szklarska Poręba dzieli się tradycyjnie na następujące części (dawne wsie lub osiedla):

Demografia[edytuj]

Dane z 31 grudnia 2009[18]:

Opis Ogółem Mężczyźni Kobiety
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 6 880 100 3 222 46,8 3 658 53,2
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
105,8 49,6 56,3

Piramida wieku mieszkańców Szklarskiej Poręby w 2014 roku[19].
Piramida wieku Szklarska Poreba.png

Transport[edytuj]

Szklarska Poręba, Willa "Jaskółka"

Do Szklarskiej Poręby można dojechać koleją z różnych miast Polski m.in. z Wrocławia, Jeleniej Góry, Warszawy, Poznania czy Gdyni. W lipcu 2010 roku ze Szklarskiej Poręby wznowiono przewozy do Korzeniowa przez Jakuszyce i Harrachov. Jest to odnowiona trasa Kolei Izerskiej.

Stacje kolejowe w Szklarskiej Porębie:

2 lipca 2016 uruchomiono bezpłatna linię komunikacji miejskiej, łączącą w dni wolne od pracy Szklarską Porębę ze Świeradowem-Zdrój[20].

Turystyka[edytuj]

W miejscowości znajduje się Karkonoskie Centrum Edukacji Ekologicznej, prezentujące przyrodę i klimat oraz działalność człowieka w Karkonoszach. Znajduje się tutaj również Muzeum Mineralogiczne (z największym w Polsce samorodkiem złota), Dom Wlastimila Hofmana, Kamienny Krąg Zbigniewa Frączkiewicza, Stara Chata Walońska "Juna", Leśna Huta, Żelazny Tygiel Waloński (skansen odtworzonych urządzeń górniczo-hutniczych) oraz dom Carla i Gerharta Hauptmannów (filia Muzeum Karkonoskiego, prezentująca m.in. szkło z Huty Józefina) wraz z otaczającym ogrodem o powierzchni 4,5 ha, tzw. Ogrodem Ducha Gór.

Trasy rowerowe[edytuj]

Schronisko Orle – pozostałość po zlikwidowanej hucie szkła

Wokół Szklarskiej Poręby, a także w samym mieście wytyczonych jest już ponad 200 km tras rowerowych o różnym stopniu trudności, dla amatorów, sportowców i rodzinnych wycieczek. Miasto jest doskonałym punktem wypadowym wycieczek w głąb polskich i czeskich Karkonoszy i Gór Izerskich oraz do atrakcyjnych, turystycznych miejscowości po jednej i drugiej stronie granicy. Trasy rowerowe Szklarskiej Poręby łączą się z trasami rowerowymi okolic Harrachova i Kořenova (Czechy) przez turystyczne-górskie przejścia graniczne.

Przez Szklarską Porębę przebiega Euroregionalny długodystansowy szlak rowerowy „Liczyrzepa” ER-2 biegnący przez całe Sudety – z Zittau do Mieroszowa[potrzebny przypis].

Piesze szlaki turystyczne[edytuj]

Sport[edytuj]

Widok ze Szrenicy w Karkonoszach

Miasto jest ośrodkiem sportów zimowych, gdyż pokrywa śnieżna zalega tu średnio przez 110 dni w roku. Centrum narciarstwa zjazdowego jest masyw Szrenicy. W Górach Izerskich, w rejonie Jakuszyc, dominują narciarze biegowi.

Wyciągi Ski Arena Szrenica
  • Kolej Linowa „Karkonosz – Express”
  • Kolej Linowa „Szrenica” I sekcja
  • Kolej Linowa „Szrenica” II sekcja
  • Wyciąg narciarski „Baby Lift”
  • Schronisko na Szrenicy
    Wyciąg narciarski „Ściana”
  • Wyciąg narciarski „Hala Szrenicka”
  • Wyciąg narciarski „Świąteczny Kamień”
Trasy zjazdowe
  • trasy łatwe: Puchatek, Hala Szrenicka;
  • trasy trudne i średniotrudne: Lolobrygida, Śnieżynka,
  • trasa bardzo trudna: FIS – jest to jedna z 11 tras zjazdowych oznaczonych kolorem czarnym, ze słynną ścianą – najbardziej stromym fragmentem trasy narciarskiej w Polsce.
    Kolej linowa na Szrenicę w Szklarskiej Porębie
Narciarstwo biegowe

Szklarska Poręba w Jakuszycach (najwyżej położonej części miasta) posiada najlepsze w Europie Środkowej trasy narciarstwa biegowego i śladowego. W sumie jest ich ponad 150 km. Góry Izerskie na terenie których zlokalizowane są trasy biegowe, można śmiało nazwać Polską Alaską, albo Polską Skandynawią. Tutaj w pierwszy weekend marca rozgrywana jest największa masowa narciarska impreza w Polsce – Bieg Piastów zaliczany do rodziny Euroloppet i Worldloppet. 17-19 lutego 2012 roku oraz 18-19 stycznia 2014 roku na Polanie Jakuszyckiej zostały rozegrane zawody Pucharu Świata w narciarstwie biegowym[21].

Religia[edytuj]

Poewangelicki kościół filialny Niepokalanego Serca NMP, (1775-66)

Miasto Ducha Gór[edytuj]

Legenda Ducha Gór, który miał w swym władaniu całe Karkonosze narodziła się ponad 1000 lat temu u źródeł rzeki Łaby i jest żywa do dnia dzisiejszego.

W wieku XIX po wielu setkach lat istnienia, imię Ducha Gór występuje już w wielu odmianach. Pojawiają się różne jego wersje: Rubenzagel, Rübenzabel, Rubenzal, a nawet Ruppert Jahn. Najbardziej rozpowszechnia się w języku niemieckim Rübezahl. Imię to niefortunnie przetłumaczone na język polski przez Stanisława Bełzę na „Liczący rzodkiewki”[23] i później Józefa Sykulskiego[24] na Liczyrzepę zdobyło sobie rozgłos.

Symboliczny grób Karkonosza w Szklarskiej Porębie

Karkonosz przedstawiany jest obecnie podobnie, jak niemiecki Rübezahl w XIX w.: jako stary, ale muskularny mężczyzna z długą brodą i włosami, czasem w stroju myśliwego i z kosturem w dłoni. Jest jeszcze inne jego polskie imię, bardziej ludowe: Rzepiór, ale też nawiązuje niefortunnie do rzep. Maciej Bogusz Stęczyński[25] w swym poemacie „Śląsk” nazywa go z kolei Rzepoliczem. Karkonosz – Rübezahl trafił też do dzieł muzycznych: występuje w pięciu operach, z których dziś grywana jest tylko jedna, czeskiego kompozytora J. Razkošnego pt. Krkonoš.

Od 2 poł. XIX w. mitem Karkonosza zajęli się naukowcy, do dziś powstało ok. 200 prac naukowych (w tym doktorskich i habilitacyjnych) na jego temat.

Szklarska Poręba jest obecnie promowana przez część mieszkańców jako miasto Ducha Gór. Nawiązuje to do Hali Baśni sprzed II wojny światowej, w której były malowidła ścienne z karkonoskimi legendami. W mieście znajduje się wiele rzeźb Ducha Gór, w tym odsłonięty w 2010 na Skwerze Radiowej Trójki pomnik nawiązujący do pierwszego znanego przedstawienia Ducha Gór autorstwa Martina Helwiga.

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Chybotek, Szklarska Poręba

Miasta i gminy partnerskie:

Ciekawostki[edytuj]

  • "Zakręt śmierci" Szklarska Poręba
    Nieopodal Leśnej Huty znajduje się duża rzeźba postaci „Ducha Gór”.
  • Przed II wojną światową istniał tor bobslejowy w Szklarskiej Porębie. Został wybudowany w latach 1925-1926 na północnym stoku góry Przedział. Długość toru wynosiła 2100 m. Uroczyste otwarcie toru miało miejsce na Boże Narodzenie 1925 r. W 1932 r. na torze rozegrane zostały mistrzostwa świata w bobslejowych dwójkach[26].
  • Zimą pod patronatem Programu Trzeciego Polskiego Radia organizowane są Mistrzostwa Świata w Rzeźbie ze Śniegu "Śniegolepy".[27] W konkursie biorą udział zarówno amatorzy jak i studenci polskich uczelni artystycznych.
  • Na wysokości 775m n.p.m. znajduje się Zakręt Śmierci, gdzie droga zatacza łuk prawie 180'. Trasa znana jest z wielu wypadków. Najbardziej znany z nich wydarzył się w 1945, kiedy w przepaść spadło kilka radzieckich ciężarówek wraz z żołnierzami.[28]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. Położenie – Szklarska Poręba.
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. , 2011-08-10. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  5. Położenie – Szklarska Poręba.
  6. Jan Kwiatkowski: Klimat. W: Karkonosze polskie. Wrocław: Polska Akademia Nauk, 1985, s. 88-107. ISBN 83-04-01586-2.
  7. Rejestr rezerwatów przyrody województwa dolnośląskiego, RDOŚ stan na 18 czerwca 2013. [dostęp 2014-01-31].
  8. Augustianie i Joannici w Cieplicach (pol.). karkonosze.ws, 2008-01-02. [dostęp 2016-06-28].
  9. Uzdrowisko Cieplice: Historia (pol.). www.uzdrowisko-cieplice.pl. [dostęp 2016-06-28].
  10. Historia miasta (pol.). szklarskaporeba.pl. [dostęp 2016-06-28].
  11. Spis stacyj i przystanków Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych we Wrocławiu, Wrocław 1945, s. 17.
  12. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  13. Historia miasta – Szklarska Poręba.
  14. a b Zimowa Stolica Trójki. Polskie Radio S.A., 2008-05-26. [dostęp 2011-06-04]. / zapasowy link: Zimowa Stolica Trójki.
  15. Stolica Radiowej Trójki. Szklarska Poręba. [dostęp 2011-06-04].
  16. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 8.9.2012]. s. 55.
  17. Apel do ministra w sprawie dewastacji Huty Julia. naszesudety.pl, 23 kwietnia 2014. [dostęp 2016-04-26].
  18. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  19. http://www.polskawliczbach.pl/Szklarska_Poreba, w oparciu o dane GUS.
  20. Rusza połączenie pomiędzy Szklarską Porębą a Świeradowem-Zdrój!
  21. World Cup Szklarska Poręba.
  22. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 10 stycznia 2015.
  23. Rozdział VII. W: Stanisław Bełza: W Górach Olbrzymich. Kraków: Gebethner i Wolff, 1898, s. 51.
  24. Józef Sykulski: Liczyrzepa, zły duch Karkonoszy i Jeleniej Góry. Jelenia Góra: 1945.
  25. Zygunt Bogusz Stęczyński: Śląsk. 1853.
  26. Tor saneczkowy na archiwalnej fotografii.
  27. Mistrzostwa Polski w Rzeźbie ze Śniegu - Śniegolepy 2015, www.szklarskaporeba.pl [dostęp 2016-06-21].
  28. SZKLARSKA PORĘBA - informacje Zakręt Śmierci, www.e-szklarska.com [dostęp 2016-06-21].

Linki zewnętrzne[edytuj]