Józef Cyrankiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Józef Cyrankiewicz
Cyrankiewicz.jpg
Data i miejsce urodzenia 23 kwietnia 1911
Tarnów
Data i miejsce śmierci 20 stycznia 1989
Warszawa
Premier Rzeczypospolitej Polskiej[1]
Okres od 6 lutego 1947
do 20 listopada 1952
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna / Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Edward Osóbka-Morawski
Następca Bolesław Bierut
Wiceprezes Rady Ministrów
Okres od 21 listopada 1952
do 18 marca 1954
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Premier Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Okres od 18 marca 1954
do 23 grudnia 1970
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Bolesław Bierut
Następca Piotr Jaroszewicz
Przewodniczący Rady Państwa PRL
Okres od 23 grudnia 1970
do 28 marca 1972
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Marian Spychalski
Następca Henryk Jabłoński
Odznaczenia
Order Budowniczych Polski Ludowej (1949–1960) Wstęga Wielka Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy I klasy Order Krzyża Grunwaldu II klasy Krzyż Partyzancki Krzyż Wielki Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Order Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy (1951-2001)
Józef Cyrankiewicz i Józef Stalin w 1947
Józef Cyrankiewicz w 1948
Grób Józefa Cyrankiewicza i Krystyny Tempskiej-Cyrankiewicz na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach

Józef Adam Zygmunt Cyrankiewicz[2] (ur. 23 kwietnia 1911 w Tarnowie, zm. 20 stycznia 1989 w Warszawie) – polski działacz socjalistyczny i komunistyczny[3], członek władz PPS i PZPR, pięciokrotny premier RP i PRL w latach 1947–1952 i 1954–1970 (funkcję tę sprawował najdłużej w historii Polski), przewodniczący Rady Państwa, wicepremier, przewodniczący Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w latach 1952–1955[4], członek prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w latach 1958–1983. Z zawodu dziennikarz.

Przed wojną[edytuj kod]

Syn inżyniera budowlanego Józefa Cyrankiewicza (ur. 16 stycznia 1881[5]), po 1918 porucznik rezerwy saperów Wojska Polskiego[6][7][8], zm. 2 grudnia 1939[9]) i Reginy Szlapak. Matka była córką właściciela kilku tartaków[10], a ojciec endeckim działaczem w Galicji zamieszkałym w Tarnowie[11][12]. Według innych źródeł był synem fabrykanta pochodzenia żydowskiego z Tarnowa, Józefa Szpilmana[13][14].

Podczas studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, których nie ukończył, związał się z ruchem socjalistycznym[3]. Od 1931 działał w Polskiej Partii Socjalistycznej i Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Od 1935 był sekretarzem Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS w Krakowie.

Wojna[edytuj kod]

Został awansowany na stopień podporucznika rezerwy artylerii Wojska Polskiego ze starszeństwem z 1 stycznia 1933[15]. W 1934 jako oficer rezerwy był przydzielony 5 Pułku Artylerii Ciężkiej i pozostawał wówczas w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Kraków Miasto[16]. Jako podporucznik rezerwy WP wziął udział w kampanii wrześniowej. Był dowódcą baterii artylerii konnej. 15 września 1939 dostał się do niewoli w okolicach Tomaszowa Lubelskiego. Uciekł z kolejowego transportu jenieckiego do Rzeszy[11]. Od jesieni 1939 stał na czele PPS-WRN i GL PPS w okręgu krakowskim. Wraz z GL PPS podporządkował się Związkowi Walki Zbrojnej, zostając zaprzysiężonym oficerem tej organizacji. W czasie II wojny światowej był jednym z czołowych działaczy PPS-WRN. Kierownictwo tej organizacji planowało jego kandydaturę na stanowisko zastępcy Delegata Rządu na Kraj z ramienia PPS.

Podczas działalności konspiracyjnej zorganizował akcję odbicia z rąk Gestapo Jana Karskiego. 19 kwietnia 1941 został ujęty przez Gestapo w zasadzce (tzw. „kotle”), urządzonej w lokalu szefa sztabu okręgu krakowskiego ZWZ. Przez rok był osadzony w więzieniu śledczym Gestapo przy ul. Montelupich w Krakowie[11]. Schwytany w czasie próby ucieczki został przez Niemców wysłany do obozu koncentracyjnego[12].

Od 4 września 1942 był więźniem niemieckich obozów koncentracyjnychAuschwitz oraz Mauthausen. Trafił do KL Auschwitz jako (więzień nr 62933).

W obozie Auschwitz należał do ścisłego kierownictwa konspiracji – w maju 1943 wraz z Tadeuszem Hołujem został członkiem utworzonej wówczas centralnej czwórki kierowniczej Grupy Bojowej Oświęcim (GBO, Kampfgruppe Auschwitz) skupiającej kilka organizacji, w skład której weszła także PPS – Hołuj odpowiadał za sprawy wojskowe i polityczne, zaś Cyrankiewicz za nadzór nad całością i łączność. W 1943 ZOW (Związek Organizacji Wojskowej) zaczął uzgadniać swoje poczynania z Grupą Bojową Oświęcim – łącznikiem pomiędzy grupami został R. Jaworski. Wiosną 1944 między organizacjami zawarto porozumienie, w wyniku którego w skład czteroosobowego kierownictwa wojskowego podziemia – Rady Wojskowej – weszli B. Świerczyna i kapitan S. Kazuba z ZOW, a faktycznie z Armii Krajowej, oraz Lucjan Motyka i Austriak Heinrich Duermayer z Grupy Bojowej Oświęcim. Kierownictwo polityczne spoczęło w rękach Cyrankiewicza, zaś kierownictwo wojskowe w rękach Henryka Bartosiewicza.

26 czerwca 1944 Henryk Bartosiewicz, w związku z przewożeniem go do innego obozu, wtajemniczył Cyrankiewicza w kontakty konspiracji obozowej ZOW i zaznajomił go ze swoim następcą Stanisławem Kazubą. Następnie Wacław Stacherski „Nowina”, nowy więzień w Auschwitz i jednocześnie były inspektor katowickiego AK, przekazał sugestię, by Cyrankiewicza mianować dowódcą wojskowym ZOW. W wyniku owej propozycji przekazanej latem 1944 komendant Okręgu Śląskiego AK, mjr Zygmunt Walter-Janke, mianował konspiracyjnie Józefa Cyrankiewicza „Rota” dowódcą wojskowym ZOW. Nominację tę jednak zablokował zastępca inspektora bielskiej AK Stanisław Chybiński. W styczniu 1945 przewieziony do Mauthausen, gdzie doczekał wyzwolenia.

W 2007 tygodnik „Wprost” opublikował artykuł przypisujący Cyrankiewiczowi współpracę z Gestapo oraz handel kosztownościami na terenie obozu. Ich ukryciu po wojnie miał sprzyjać mord sądowy na Witoldzie Pileckim[17]. Tygodnik opierał się głównie na pośrednich relacjach o niezachowanych zeznaniach świadków[18], Powołują się na relacje Stefana Duboisa, który zginął w obozie przed aresztowaniem Cyrankiewicza i Tadeusza Kochowicza, który w tym czasie przebywał w łagrze w Komi. Jest również domniemanie, że Cyrankiewicz mógł w obozie nie poznać Pileckiego pod jego prawdziwym nazwiskiem[19].

Tezy publicystów odrzucają jako fałszywe badacze z Muzeum Auschwitz-Birkenau[11]. Nie ma wzmianki na temat o spotkania Pileckiego z Cyrankiewiczem w obozie, w żadnych dokumentach muzealnych ani we wspomnieniach obu więźniów. Zaś gdyby Cyrankiewicz należał do kolaborantów, zostałby opisany w raporcie Pileckiego lub w meldunkach przekazywanych po wojnie do Londynu. Sam wysyłał grypsy o stanie obozu i życiu więźniów, które przekazywane były ośrodkom konspiracyjnym. Przykładowy gryps[20]:

Józef Cyrankiewicz do Edwarda Hałonia i Adama Rysiewicza, 26 IX 1943 r.
W lagrze wsypa coraz większa, po tamtych aresztowaniach, o których pisałem, aresztowano jeszcze [Jana] Mosdorfa – przywódcę ONR w Polsce, zachowującego się zresztą w lagrze wyjątkowo przyzwoicie.
Po tamtej wsypie oficerów, aresztowano wczoraj, tj. 25 IX 1943, przeszło 40 Häftlingów, przede wszystkim z tych bloków, na których mieszkali poprzednio aresztowani. Przeważnie oficerowie i inteligencja, między innymi ponad 80-letni staruszek [Xawery] Dunikowski, rzeźbiarz. Jest to wyraźne powtórzenie historii ze stycznia (likwidacja inteligencji) w kilku komandach, z tym, że poszlaki są zdaje się konkretniejsze.
Te ostatnie aresztowania to rezultat obserwacji szpiclów i konfidentów, o których częściowo wiedzieliśmy dokładnie. Na lagrze obliczamy szpiclów i konfidentów na około 250 osób, część jest znana i właściwie półoficjalna. Zanosi się na dalsze aresztowania. Wśród dotychczasowych aresztowanych są możliwości sypania. Wsypa powstała na skutek prowokacji obercapa Niemca i nieostrożności Polaków Häftlingów i cywilów.
Przywieziono z więzienia w Warszawie Otta [Küsela], Arbeitsdiensta (ucieczka Arbeitsdienstów) [chodzi o więźniów odpowiedzialnych za przydział pracy] w grudniu zeszłego roku. Złapany w Warszawie – ostrzec meliny, którymi szli.
(Grypsy z Konzentrationslager Auschwitz Józefa Cyrankiewicza i Stanisława Kłodzińskiego, Irena Paczyńska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013). Nie dowodów na to, aby miał dostęp do kosztowności:
– „Kanada” była w Brzezince, a Cyrankiewicz miał zakaz wychodzenia poza obóz – mówi Barbara Jarosz. – Na plecach miał litery IL (im Lager), tak byli znaczeni więźniowie, którzy próbowali uciekać.

Po II wojnie światowej[edytuj kod]

Po zwolnieniu z obozu na wiosnę 1945, znalazł się we władzach koncesjonowanej przez komunistów PPS, do 1948 wchodząc w skład Rady Naczelnej partii. Od lipca 1945 do grudnia 1948 pełnił jednocześnie funkcje sekretarza generalnego Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS oraz członka Komisji Politycznej Centralnego Komitetu Wykonawczego partii (od listopada 1945 do grudnia 1948). Od 1946 do 1949 był również prezesem Polskiego Związku byłych Więźniów Politycznych.

Należał do działaczy socjalistycznych, którzy opowiedzieli się za ścisłą współpracą z komunistami z Polskiej Partii Robotniczej, na co istotny wpływ miały jego przeżycia wojenne i niekorzystny dla tzw. sprawy polskiej (m.in. przewidujący polityczną i wojskową zależność od ZSRR) rozwój wydarzeń politycznych po wojnie[3]. Wpłynęło to na popieranie przez Cyrankiewicza frakcji w PPS, sympatyzującej z komunistyczną PPR i dążącej do wspólnego bloku politycznego z tą partią, już w roku 1945. W listopadzie 1946 wszedł w skład TRJN na czele z Edwardem Osóbką-Morawskim, jako minister bez teki. W 1945 upomniał się u Józefa Stalina o działacza ludowego Stanisława Mierzwę, przetrzymywanego w ZSRR pomimo upłynięcia wydanego wyroku po procesie szesnastu. Nie zareagował natomiast na prośbę o ułaskawienie Witolda Pileckiego (pełniącego w latach okupacji niemieckiej bohaterską misję w obozie koncentracyjnym Auschwitz), którą skierowała do niego żona Pileckiego, Maria w 1948[21].

Po sfałszowanych przez komunistów wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1947, dnia 6 lutego 1947 stanął na czele nowego rządu[22], zdominowanego przez polityków komunistycznych. 3 listopada 1947 został przewodniczącym Naczelnej Rady Odbudowy m. stoł. Warszawy[23]. Będąc premierem (o jego wyborze zadecydowano wcześniej na Kremlu[3]), prowadził politykę podporządkowaną ZSRR – m.in. bez sprzeciwu rezygnując z udziału Polski w planie Marshalla[3]. Zwalczał również polityków PPS, którzy bronili jej niezależności i zdominowania przez komunistów, ostro krytykując m.in. Zygmunta Żuławskiego (jednego z działaczy PPS i posła na Sejm Ustawodawczy). Dążył wówczas do połączenia PPS i PPR, co oznaczało faktycznie rezygnację z zasad ideowych socjalizmu (nawet w zakresie działalności ówczesnej PPS, tolerowanej przez komunistów z PPR) oraz w końcu wchłonięcie przez PPR – co nastąpiło formalnie na Kongresie Zjednoczeniowym w grudniu 1948, kiedy powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (po przeprowadzeniu czystek w szeregach PPS)[3]. Podczas Kongresu Zjednoczeniowego Cyrankiewicz został wybrany w skład Komitetu Centralnego PZPR oraz został sekretarzem KC i Biura Organizacyjnego PZPR (pozostając na tych stanowiskach do 1971). Funkcję premiera RP pełnił do 1952. W latach 1947–1972 nieprzerwanie był posłem na Sejm RP (na Sejm Ustawodawczy) i PRL (I, II, III, IV i V kadencji).

W 1952 Cyrankiewicz musiał zrzec się stanowiska premiera na rzecz Bolesława Bieruta, co nastąpiło po uchwaleniu Konstytucji PRL, obejmując 21 listopada 1952 funkcję wicepremiera. W okresie 1952–1956 przewodniczył Zarządowi Głównemu Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, będąc równolegle członkiem prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego. Od marca 1954 wszedł w skład Biura Politycznego KC PZPR. 18 marca 1954, w efekcie podziału władzy wśród komunistów (co było konsekwencją sporów w PZPR po śmierci Stalina w 1953) ponownie został premierem, i pozostawał na tym stanowisku do momentu protestów społecznych Grudnia 1970. W tym okresie jako premier (oraz wcześniej, w okresie stalinizmu), aktywnie angażował się w akcje wymierzone w Kościół katolicki w Polsce, w szczególności w czasie obchodów milenijnych w 1966[3].

W czasie wydarzeń Czerwca 1956 opowiedział się przeciwko robotnikom i nakazał oddziałom LWP oraz Korpusowi Bezpieczeństwa Wewnętrznego brutalnie stłumić powstanie robotnicze w Poznaniu. Wówczas, 29 czerwca 1956, w przemówieniu na antenie Polskiego Radia w Poznaniu stwierdził iż: „Każdy prowokator czy szaleniec, który odważy się podnieść rękę przeciw władzy ludowej, niech będzie pewny, że mu tę rękę władza ludowa odrąbie w interesie klasy robotniczej, w interesie chłopstwa pracującego i inteligencji, w interesie walki o podwyższenie stopy życiowej ludności, w interesie dalszej demokratyzacji naszego życia, w interesie naszej Ojczyzny.”. Był wówczas zwolennikiem umiarkowanych reform polityczno-gospodarczych[21], nie opowiedział się jednak jednoznacznie za konkretnymi zmianami w okresie walk frakcyjnych w PZPR pomiędzy stronnictwami tzw. natolińczyków i puławian w 1956[3]. Po wydarzeniach politycznych z 1956 wspierał Władysława Gomułkę, ówczesnego przywódcę frakcji puławian w PZPR, czym utorował mu drogę do władzy[21]. Przez innych jednak zaliczany do byłych członków PPS zbliżonych do „puławian” podczas walki o władzę w kierownictwie PZPR w latach pięćdziesiątych[24].

W czasie kryzysu politycznego Marca 1968 wystąpił ostro przeciwko protestującym studentom. W odpowiedzi na list Koła Poselskiego Znak (protestującego przeciwko antyinteligenckiej i antysemickiej nagonce władz PRL), 10 kwietnia 1968 w Sejmie wygłosił demagogiczną mowę potępiającą uczestników protestów społecznych. Pomimo tego, pomógł Markowi Edelmanowi (zwolnionemu z pracy w szpitalu wojskowym za żydowskie pochodzenie) znaleźć pracę w szpitalu miejskim[25]. W czerwcu 1968 wszedł w skład Komitetu Honorowego obchodów 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika[26].

Podczas protestów robotniczych Grudnia 1970 zaakceptował decyzję Gomułki o strzelaniu do robotników i przyjął ją do realizacji jako premier rządu[3]. W konsekwencji tych wydarzeń 23 grudnia 1970 został odsunięty od ważnych stanowisk w państwie i partii, następnie mianowano go na funkcję przewodniczącego Rady Państwa, którą sprawował krótko do 27 marca 1972. 6 maja odszedł również z władz ZBoWiD (był przewodniczącym Rady Naczelnej związku nieprzerwanie od 1949)[27]. W 1972 nie został również wybrany do Sejmu, a w grudniu 1975 wykluczono go z Komitetu Centralnego PZPR.

Po odsunięciu od władzy[edytuj kod]

Po odejściu z czynnej polityki zaangażował się w ruchu „walki o pokój”, przyjmując w 1973 funkcję przewodniczącego Ogólnopolskiego Komitetu Pokoju, wybrany w skład prezydium Światowej Rady Pokoju w Sztokholmie (był nim do 1986). Przyczynił się do utrwalenia systemu komunistycznych rządów w Polsce, co uznawały kolejne ekipy rządzące PRL[3]. Wyrazem tego było jego symboliczne członkostwo w kontrolowanym przez PZPR Froncie Jedności Narodu (od 1958 do 1983 Cyrankiewicz wchodził w skład prezydium Ogólnopolskiego Komitetu FJN).

W jego pogrzebie na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie uczestniczył m.in. I sekretarz KC PZPR, przewodniczący Rady Państwa gen. armii Wojciech Jaruzelski oraz prezes Rady Ministrów, członek Biura Politycznego KC PZPR Mieczysław Rakowski, który wygłosił pożegnalne przemówienie w imieniu władz partyjnych i państwowych PRL.

Na początku lat 90. utracił tytuł honorowego obywatela Krakowa[28].

Przez znaczącą część przeciwników politycznych Cyrankiewicz był uznawany za wyróżniającego się na tle ówczesnej władzy inteligencją, wykształceniem, osobistą kulturą i stylem życia. Profesor historii Wiesław Władyka skwitował ogólnie jego działalność: „wielki gracz i wielki konformista”[29][30].

Życie prywatne[edytuj kod]

Był trzykrotnie żonaty: pierwszą żoną od 1940 do 1946 była Joanna Halina Munk-Leszczyńska (siostra reżysera Andrzeja Munka), drugą żoną od 1947 do 1968 była znana aktorka Nina Andrycz, trzecią reumatolog Krystyna Tempska.

Posługiwał się, jako jeden z nielicznych polityków PZPR, czystą polszczyzną, nieskalaną przez nowomowę partyjną. Wbrew rozpowszechnionej opinii, nie cierpiał na naturalne łysienie – systematycznie golił głowę od czasu pobytu w obozie koncentracyjnym Auschwitz, gdzie Niemcy strzygli w ten sposób wszystkich więźniów obozu[31]. Akceptował rozmowy z dziennikarzami, nigdy jednak nie zgadzał się na nagrywanie rozmów (z wyjątkiem oficjalnych przemówień), notatki i publikacje tego, co powiedział. Prywatne notatki zwykle darł i niszczył[31]. Był pasjonatem sportu.

Bratem Józefa Cyrankiewicza był Jerzy Cyrankiewicz (1920–1960) – polski lekarz praktykujący w Szkocji, działacz polonijny. Przed II wojną światową studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był działaczem Młodzieży Wszechpolskiej[32]. W czasie wojny walczył w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich (m.in. w Bitwie o Tobruk). Uczestniczył w kampanii włoskiej w szeregach II Korpusu Polskiego. Po 1945 osiadł w Wielkiej Brytanii, gdzie ukończył studia medyczne (na Polskim Wydziale Lekarskim w Edynburgu). Od 1953 praktykował jako lekarz w Szkocji (w Harthill)[33], był również działaczem emigracyjnym. Zmarł tragicznie w 1960.

Ulice[edytuj kod]

W okresie od 15 maja 1951 do 22 lutego 1982 (a więc za życia Cyrankiewicza) istniała w Warszawie ulica Cyrankiewicza[34] na Zaciszu (od ul. Blokowej do Codziennej)[35]. Obecnie w tym miejscu jest ul. Czerwińska. Ulica Cyrankiewicza istniała w tym czasie również w Kołobrzegu, pomiędzy ulicami Lenina (obecnie Sybiraków / Armii Krajowej) oraz Pstrowskiego (obecnie Unii Lubelskiej).

Odznaczenia (wybrane)[edytuj kod]

Przypisy

  1. Od 22 lipca 1952 jako premier Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
  2. Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 156, 648, 1094.
  3. a b c d e f g h i j Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”. Instytut Nauk Politycznych PAN, 2004, s. 219–221. ISBN 83-88490-67-2.
  4. Ks. Dominik Zamiatała: Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, w: Encyklopedia Białych Plam, t. XVII, Radom 2006, s. 179.
  5. Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 282, 936, 1094.
  6. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 883, 917.
  7. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 807, 840.
  8. Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 282, 936.
  9. Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Internetowy lokalizator grobów. Józef Cyrankiewicz. rakowice.eu.
  10. Andrzej Krajewski: Józef Cyrankiewicz, czyli jak kończą idealiści. newsweek.pl, 28 kwietnia 2011.
  11. a b c d Leszek Konarski: Cyrankiewicz nie zabił Pileckiego. tygodnikprzeglad.pl, 16 grudnia 2013.
  12. a b Iwona Kienzler: Kronika PRL 1944–1989. Czerwona arystokracja, Warszawa 2015, t. 13, s. 67.
  13. Józef Cyrankiewicz – najnowsze informacje. wp.pl, 27 lipca 2017.
  14. Dariusz Matelski: Działalność Stowarzyszenia „Poznański Czerwiec '56” w latach 1989–2008, Poznań 2008, s. 71
  15. Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 156.
  16. Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 648.
  17. Jerzy Reuter: Józef Cyrankiewicz. „Tarnowski Kurier Kulturalny”, 24 sierpnia 2009.
  18. Dorota Kania: Józef Cyrankiewicz kolaborował z Gestapo?. wprost.pl, 26 grudnia 2007.
  19. Paweł Plinta: Premier oskarżony po latach. dziennikpolski24.pl, 11 stycznia 2008.
  20. Leszek Konarski: Grypsy z Oświęcimia. tygodnikprzeglad.pl, 27 stycznia 2014.
  21. a b c Paweł Dubiel, Józef Kozak: Polacy w II wojnie światowej: kim byli, co robili. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2003, s. 29–30. ISBN 83-7399-054-2.
  22. Norman Davies: Boże igrzysko. Historia Polski. T. 2: Od roku 1795. Znak, 1991, s. 704. ISBN 9788370060237.
  23. Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 listopada 1947 r. o powołaniu Naczelnej Rady Odbudowy m. st. Warszawy (M.P. z 1947 r. Nr 136, poz. 845).
  24. Październik i „Mała stabilizacja”. W: Jerzy Eisler: Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989. Warszawa: POW „BGW”, 1992, s. 62. ISBN 8370662080.
  25. Artykuł o Marku Edelmanie w tygodniku „Przegląd”.
  26. Urania”, nr 3, marzec 1969, s. 84.
  27. Tadeusz Mołdawa: Ludzie władzy 1944–1991. Warszawa: PWN, 1991, s. 325, 342. ISBN 83-01-10386-8.
  28. Tamara Barriga: Niechciani honorowi obywatele. Miasta zmagają się z przeszłością. tvn24.pl, 6 kwietnia 2015.
  29. Piotr Lipiński: Wieczny Premier, Wołowiec 2016.
  30. Wiesław Władyka: Rekordzista; [w:] „Polityka”, 2016, nr 41, s. 88.
  31. a b Piotr Lipiński: Towarzysze Niejasnego. Warszawa: 2003. ISBN 83-7337-310-1.
  32. Stefan Kisielewski: Abecadło Kisiela, Oficyna Wydawnicza INTERIM, Warszawa 1990, s. 16–18.
  33. Witold Lisowski: Wychowankowie Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu (1940–1948) – cz. V.
  34. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa, 1998, ​ISBN 83-86619-97-X​, s. 329.
  35. Warszawa. Plan Miasta. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych 1980/81.
  36. M.P. z 1949 r. Nr 62, poz. 829
  37. M.P. z 1951 r. Nr 41, poz. 513
  38. Premier Cyrankiewicz i min. Skrzeszewski odznaczeni orderem „Sztandar Pracy” I klasy. „Nowiny Rzeszowskie”, s. 1, Nr 121 z 3 maja 1951. 
  39. M.P. z 1947 r. Nr 51, poz. 327
  40. M.P. z 1946 r. Nr 116, poz. 216
  41. Adam Sudoł: Wybór z Księgi Ogłoszeń Parafii Przemienienia Pańskiego w Sanoku (lata 1967–1995). Sanok: 2001, s. 181. ISBN 83-914224-7-X.
  42. Cyrankiewicz Jozef Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana (wł.). quirinale.it.
  43. Order Odrodzenia dla G. Saragata. Odznaczenia włoskie dla przywódców polskich. „Dziennik Polski”. 246, s. 1, 16 października 1965. 
  44. Uroczysta dekoracja w Belwederze odznaczeniami polskimi i włoskimi. „Dziennik Polski”. 246, s. 1, 16 października 1965. 
  45. Zbigniew Dunin-Wilczyński: Legia Honorowa. Zarys historii orderu. Ostrołęka 1997, s. 62.

Bibliografia[edytuj kod]