Międzybrodzie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł

49°36′09″N 22°11′50″E

- błąd

39 m

WD

49°36'0.0"N, 22°10'59.9"E

- błąd

14 m

Odległość

1098 m

Międzybrodzie
wieś
Ilustracja
Międzybrodzie, główna droga
Państwo

 Polska

Województwo

 podkarpackie

Powiat

sanocki

Gmina

Sanok

Liczba ludności (2020)

164[1]

Strefa numeracyjna

13

Kod pocztowy

38-503[2]

Tablice rejestracyjne

RSA

SIMC

0359379[3]

Położenie na mapie gminy wiejskiej Sanok
Mapa konturowa gminy wiejskiej Sanok, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Międzybrodzie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Międzybrodzie”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Międzybrodzie”
Położenie na mapie powiatu sanockiego
Mapa konturowa powiatu sanockiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Międzybrodzie”
Ziemia49°36′09″N 22°11′50″E/49,602500 22,197222
Międzybrodzie na mapie z 1783

Międzybrodziewieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Sanok[3][4]. Leży nad rzeką San, w jej największym przewężeniu u podnóża Gór Słonnych.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Międzybrodzie[3][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
0359385 Za Sanem część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś królewska położona na przełomie XVI i XVII wieku w ziemi sanockiej województwa ruskiego[5], w drugiej połowie XVII wieku należała do folwarku zasańskiego starostwa krośnieńskiego[6]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Według przedwojennym relacji podawanych przez mieszkańców wsi założyli ją koloniści niemieccy o nazwisku Wajtson, do których nazwisko przejęli zamieszkujący potem licznie w Międzybrodzie Wajcowicze[7]. Przed 1939 jedno z dwóch miejscowych podań wiejskich głosiło, że przed laty w to miejsce przybył kolonista niemieckie - rybak Wajtson, który zbudował chatę na cyplu nad Sanem[8]. Po nim przyszli inni i zamieszkali w tej okolicy[9]. Według tego podania nazwa wsi pochodzi od wielu brodów, istniejących w tym rejonie na Sanie[9].

Położona w zakolu pierwszego ostrego zakrętu Sanu, na jego prawym brzegu (301 m), wzmiankowana po raz pierwszy w 1439 r., lecz posiadająca cechy dawnej osady. W średniowieczu ten odcinek doliny Sanu odgrywał ważną rolę łącznika z dalszą częścią doliny. Od strony wschodniej rozciąga się las miejski Selpy[10]. Śladem ważnej roli komunikacyjnej jest nazwa wsi – Międzybrodzie[11].

Wieś jak i najbliższe otoczenie była częścią królewszczyzn[12]. Od 1504 należała do wójtostwa sanockiego. Mieszkańcy odrabiali pańszczyznę na folwarku wójtowskim. Jako uposażenie wójtowskie z prawem mieszkańców do rybołówstwa na rzece San[13].

Za czasów króla Augusta III potomkowie założycieli wsi, Wajtsowicze, zostali zwolnieni z danin oraz otrzymali tereny leśne (akt potwierdzający to trafił do muzeum w Sanoku)[9].

W połowie XIX wieku posiadłości tabularne we wsi stanowiły własność rządową[14][15]. W drugiej połowie XIX wieku właścicielami tabularnymi byli Zofia i Abisch Kanner[16], potem wskazani jako Abisch i Sosie Kanner[17][18]. Na przełomie XIX/XX wieku właścicielem ziemskim w Międzybrodziu był Stanisław Nowak[19][20][21][22][23][24] (w 1905 posiadał we wsi obszar leśny 229 ha[25], a w 1911 posiadał 212 ha[26]).

W 1881 osada liczyła według wyznania 360 greko-katolików, 6 izraelitów i 11 rzymskich-katolików[27]. W 1936 we wsi mieszkało ok. 320 osób – Ukraińców i Starorusinów wyznania greckokatolickiego (Polaków nie było wśród mieszkańców)[7]. Była to ludność małorolna[7]. W tym czasie mieszkańcy stosowali własne określenia dla części wsi: „Iłowat” (część za Sanem), „Pilnyk” i „Machlin” (błonie nad Sanem), „Poruba” (góra położona przed wsią)[7].

Przed 1939 mieszkańcy wsi zajmowali się uprawą roli, hodowlą zwierząt, rybołówstwem oraz pracowali w kamieniołomie[28]. Do tego czasu zostały założone czytelnie: Kaczkowskiego i Proswity[29]. Celem kultu religijnego ludność uczęszczała do cerkwi w Sanoku[9]. Poza cerkwią przed 1939 we wsi powstała kapliczka murowana[30]. Przed 1939 komunikacja do wsi odbywała się drogą gromadzką, a także przez San - czółnem bądź kołowo brodami[31].

Po drugiej wojnie światowej jej mieszkańcy zostali wysiedleni bądź przesiedleni do ZSRR[32].

Przed 1994 miejscowość obejmowała 26 domów i przedzielona była doliną Sanu na dwie połowy, wschodnią i zachodnią[33].

W czerwcu 2010 roku odbyły się obchody jubileuszu 500-lecia istnienia Międzybrodzia. Zorganizowano je pod hasłem „500 Lat Dobrej Nowiny”[34].

Archeologia[edytuj | edytuj kod]

W marcu 2016 do Muzeum Historycznego w Sanoku trafił odkryty na terenie wsi zespół (skarb) żelaznych przedmiotów, składający się z pięciu sierpów, dwu noży oraz zachowanego w dwóch fragmentach wędzidła końskiego z pobocznicami. Znalezisko łączone jest z obecnością na tym terenie materialną kulturą Celtów, których ślady, datowane wstępnie na ok. II w. p.n.e. odkryto w sąsiedniej Trepczy i Pakoszówce[35]. Z okresu wpływów rzymskich (kultura przeworska), pochodzi również żelazna ostroga odkryta na terenie wsi[36]. Po drugiej stronie Sanu przy drodze z Trepczy do Mrzygłodu i historycznym szlaku, którym transportowano sól tyrawską, między dwoma grodziskami w masywie Kopacza znajduje się zespół kilkudziesięciu kurhanów ciałopalnych datowanych od VII w n.e. Badania na tym stanowisku prowadzili m.in. Adam Vetulani i Michał Janusz Parczewski[37]

Religia i wyznawcy[edytuj | edytuj kod]

Przed 1830 znajdowała się tu drewniana kaplica greckokatolicka pw. Ducha Świętego Capella Sancti Spiritus[38]

1865 [...] W tej wiosce (Międzybrodzie p. autora), w małej dzwonnicy, koło starej drewnianej cerkiewki, uderza ta osobliwość, że w miejsce dzwonu zawieszona jest na łańcuchu sztaba żelaza, która uderzana młotem wydaje głośny dźwięk i za dzwon służy. [...] Bardzo dawno już temu na przeciwległej górze (Horodyszcze p. autora) stać miał klasztor mnichów obrządku greckiego, gdy ci nie bardzo pobożne i nie bardzo surowe pędzili życie, nagle cudowną mocą wraz z klasztorem zapadli się w ziemię, a na tem miejscu zostało tylko wklęśnięcie i nieco gruzów. Dobrze już później jakaś kobieta w pobożnej swojej wędrówce znalazła na tych gruzach żelazną szynę, podjęła ją i do pobliskiej ubogiej ofiarowała cerkiewki, gdzie nie było dzwonu.

Mieczysław Potocki, Biblioteka Ossolińskich: tomy 7-8, s. 357. 12-10-1865 Sprawozdanie z czynności zakładu narodowego imienia Ossolińskich, [konserwatora budowli i pomników wschodniej Galicji]


Zabytki[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości znajduje się:

  • murowana, cerkiew greckokatolicka Cerkiew Świętej Trójcy, obecnie kościół rzymskokatolicki pw. Trójcy Św. z 1901 r. z nietypowym ikonostasem; budynek ufundował doktor Aleksander Wajcowicz;
  • na przykościelnym cmentarzu znajduje się piramidalny grobowiec rodów Kulczyckich i Dobrzańskich herbu Sas według projektu Iryny Dobrianskiej, siostrzenicy prof. Włodzimierza Kulczyckiego[39]. Jest to krypta grobowa w formie piramidy. Nad wejściem do krypty kamienny krzyż maltański. Piramida ma wysokość 3 m. i stanowi replikę piramidy Cheopsa w Gizie nieopodal Kairu[40], w wiernej proporcji 1:50 (pomysł stworzenia kształtu grobowca powstał po tym, jak Włodzimierz Kulczycki odwiedził osobiście egipską piramidę)[41]. Również wejście do wnętrza krypty grobowej przypomina niszę piramidy w Deir el-Medina[42][43]. Oprócz tego na cmentarzu jest kilka starych kamiennych nagrobków;
  • na przeciwległym wzgórzu nad Sanem znajduje się odkryte w latach 80. wielokulturowe stanowisko archeologiczne z zabytkami kultury celtyckiej.

Mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Nazwiska mieszkańców XIX wiek.: Biednik, Wajcowycz, Wancenko, Wajtko, Gierczak, Hryszko, Iwanik, Łakoś, Lesiejko, Lubenicz, Moskal, Nuncia, Pawliak, Popowicz, Pocztarz, Romanik, Romański, Tuna, Cap, Czesak, Czufin,

Ludzie związani z wsią[edytuj | edytuj kod]

  • Teodozjusz Starak – ukraiński dysydent, działacz społeczny i dyplomata
  • prof. dr Włodzimierz Kulczycki (1862-1936), rektor Akademii Weterynarii, kolekcjoner, pochowany na cmentarzu w Międzybrodziu[44][45]
  • prof. dr Jerzy Kulczycki (1898-1974), archeolog, doktor filozofii, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza, pochowany na cmentarzu w Międzybrodziu
  • Stanisław Nowak (-1919), właściciel dóbr we wsi
  • dr Aleksander Wajcowicz (1825-1901), lekarz, powstaniec styczniowy, syberyski zesłaniec, fundator murowanej cerkwi międzybrodzkiej
  • Jan Wajcowicz, budowniczy cerkwi

Poeta Janusz Szuber napisał wiersz odnoszący się do Międzybrodzia, pt. Alfabet kamieni, opublikowany w tomiku poezji pt. Apokryfy i epitafia sanockie z 1995[46].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Raport o stanie gminy Sanok za 2020 rok, Biuletyn Informacji Publicznej Urząd Gminy Sanok, 6 maja 2021, s. 7 [dostęp 2022-02-08] (pol.).
  2. Poczta Polska. Wyszukiwarka kodów pocztowych
  3. a b c GUS. Wyszukiwarka TERYT
  4. a b Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. Atlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie , [T. 1] , Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. "Ziemie Ruskie" Rzeczypospolitej, Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...], k. 4.
  6. Lustracja województwa ruskiego 1661-1665. Cz. 1, Ziemia Przemyska i Sanocka, wydali Kazimierz Arłamowski i Wanda Kaput, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 285.
  7. a b c d Archiwum M 1936/9 ↓, s. 1.
  8. Archiwum M 1936/9 ↓, s. 1a-2.
  9. a b c d Archiwum M 1936/9 ↓, s. 2.
  10. Lud: organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Tomy 13-14, 1907, str. 39
  11. Adam Fastnacht. Sanok: materiały do dziejów miasta do XVII w. 1990.
  12. Adam Fastnacht. Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340-1650, 1962, str. 104
  13. Adam Fastnacht. Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340-1650, 1962, str. 112
  14. Hipolit Stupnicki: Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: Karol Wild, 1855, s. 131.
  15. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. Lwów: 1868, s. 131.
  16. Konrad Orzechowski: Przewodnik statystyczno topograficzny i skorowidz obejmujący wszystkie miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi W.X. Krakowskiem i X. Bukowinie, według najświeższych skazówek urzędowych. Kraków: 1872, s. 50.
  17. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielk. Księstwie Krakowskiem i Księs. Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Złoczów: 1886, s. 120.
  18. Tadeusz Pilat: Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi z Wielkiem Ks. Krakowskiem. Lwów: 1890, s. 124.
  19. Obwieszczenie. „Gazeta Lwowska”. Nr 264, s. 10, 19 listopada 1893. 
  20. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkim Księstwie Krakowskiem i Księs. Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1897, s. 118.
  21. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkim Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1904, s. 108.
  22. Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi z W. Ks. Krakowskiem. Kraków: 1905, s. 90.
  23. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkiem Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1914, s. 103.
  24. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkiem Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1918, s. 103.
  25. Alojzy Zielecki, Życie gospodarcze, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995. s. 405.
  26. Skorowidz powiatu sanockiego wydany na podstawie dat zebranych w roku 1911. Sanok: 1911, s. 12.
  27. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI
  28. Archiwum M 1936/9 ↓, s. 1, 1a.
  29. Archiwum M 1936/9 ↓, s. 2, 3.
  30. Archiwum M 1936/9 ↓, s. 1a, 3.
  31. Archiwum M 1936/9 ↓, s. 3.
  32. Większość Ukraińców w 1945 lub 1946 r. została deportowana przez Wojsko Polskie do Ukraińskiej SRR. w: Bogdan Huk. Apokryf ruski. Nadsanie. www.apokryfruski.org
  33. Niewielkie Międzybrodzie obejmuje zaledwie 26 domów i podzielone jest Sanem na dwie równe części. W związku z tym 13 zagród - właśnie wraz z kościołem - leży po drugiej stronie Sanu, przez Którą można się przeprawić tylko łódką. Henryk Szareyko. Ośrodek Dokumentacji i Studiów Społecznych. Współdziałanie społeczności wiejskich przy nielegalnej budowie obiektów sakralnych w Diecezji Przemyskiej w latach 1966-1980, 1994 str. 456
  34. Waldemar Och, Kalendarium sanockie 2005-2010, Rocznik Sanocki, Tom X, Rok 2011, Sanok 2011, s 280.
  35. Muzeum Historyczne w Sanoku. Kolejny unikalny skarb przedmiotów żelaznych, marzec 2016
  36. Materiały i Sprawozdania
  37. Żaki A., Gajewski L.1962; Trepcza i Sanok we wczesnym średniowieczu, Sprawozdania z posiedzeń komisji PAN, I-VI/1962, s. 34-35.; Żurowski T. Wczesnośredniowieczne ciałopalne cmentarzysko kurhanowe w Trepczy, pow. Sanok, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za lata 1968— 1969, s. 105 — 112.; Janowski J.1983. Wyniki badań wykopaliskowych na cmentarzysku kurhanowym w Trepczy, woj. Krosno, Sprawozdania Archeologiczne tom 35, s. 233-248., 1983
  38. Szematyzm. 1830, s. 71.
  39. Tygodnik Podhalański nr 29, 2006 r.
  40. Polskie skrawki Egiptu (pol.). national-geographic.pl, 2009-03-22. [dostęp 2013-08-08].
  41. Osobliwość międzybrodzkiej nekropolii (pol.). esanok.pl, 2013-08-04. [dostęp 2013-08-08].
  42. Joachim Śliwa. Egyptian pyramids in polish landscape. The Kulczycki Family in Międzybrodzie near Sanok. Rocznik BN PAU i PAN w Krakowie, t. 52. 2007. s. 500.
  43. Egzotyka z polskim charakterkiem (pol.). 2010-12-22. [dostęp 2013-08-08].
  44. Joachim Śliwa. Egyptian pyramids in polish landscape. s. 503.
  45. Polski słownik biograficzny. 1935. s. 136.
  46. Janusz Szuber: Apokryfy i epitafia sanockie. Sanok: 1995, s. 10.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]