Oflag VII A Murnau

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polscy jeńcy Oflagu VII A Murnau
Pieniądz zastępczy w Oflagu VII A Murnau
Korespondencja od jeńca obozu
Przedmioty codziennego użytku z obozu w Murnau
Tablica upamiętniająca profesorów i absolwentów Państwowej Wyższej Szkoły Budowy Maszyn i Elektrotechniki w Poznaniu (PWSBMiE) - jeńców obozu

Oflag VII A Murnau – niemiecki obóz jeniecki (Oflag) dla oficerów polskich podczas II wojny światowej, ulokowany w Bawarii w mieście Murnau am Staffelsee.

Historia powstania obozu[edytuj]

Na obóz przeznaczono zbudowane w 1939 koszary[1] batalionu pancernego (na około 600 żołnierzy), niewykończone jeszcze w chwili przybycia pierwszej partii jeńców, położone 2 km od Murnau. Ich dostosowywanie do celów obozowych trwało właściwie przez cały czas niewoli. W miarę powiększania się stanów liczebnych w obozie zostały użyte na pomieszczenia jeńców kolejno: strychy i piwnice w budynkach mieszkalnych oraz garaże, przy stopniowym ich przystosowywaniu do zamieszkania. Ciasnota doskwierała wszystkim jeńcom, np. generałowie byli zakwaterowani po 5–6 w izbie. Oflag VII A Murnau został przez Niemców określony jako obóz wzorcowy (Musterlager)[2].

Powierzchnia obozu wynosiła ok. 77 hektarów, na których przebywało ok. 5 tys. osób, co oznacza że każdy jeniec dysponował miejscem ok. 2 m²[3]. Początkowy stan liczebny obozu wynosił około 700–800 jeńców wojennych, w tym 5 generałów (Emil Krukowicz-Przedrzymirski, Jan Kruszewski, Bernard Mond, Tadeusz Piskor i Antoni Szylling). W następnych miesiącach zwiększył się szybko do 2000, we wrześniu 1942 wynosił ponad 4000, a 29 kwietnia 1945 – 5457 (w tym 5114 Polaków). Kilkuset podchorążych było w obozie tylko w pierwszych miesiącach, po czym ich wywieziono. 22 marca 1945 przybyło jeszcze 381 jeńców ewakuowanych z Oflagu II C Woldenberg.

Pod koniec kwietnia 1945, w obliczu zbliżających się wojsk alianckich, niemiecki komendant oflagu Petri przekazał władzę nad obozem gen. Rómmlowi, po czym oddalił się z obozu[4]. 29 kwietnia 1945 obóz został oswobodzony przez jeden z oddziałów amerykańskiej 12 Dywizji Pancernej gen. mjr. Rodericka R. Allena, podporządkowanej czasowo 3 Armii gen. George’a Pattona. Komendant obozu kpt. Oswald Pohl, który wyszedł wówczas przed bramę z białą flagą, chcąc poddać obóz Amerykanom, został ciężko ranny przez dwóch SS-manów. Obaj oni zostali zabici przez żołnierzy amerykańskich, a w wyniku strzelaniny zginął także jeden z polskich jeńców – por. Alfons Mazurek[5].

Jeńcy[edytuj]

Jako pierwsi 6 października 1939 przybyli do obozu oficerowie z grupy gen. Tadeusza Piskora[6]. Pod koniec października przywieziono oficerów z grupy gen. Kleeberga z ostatniej fazy kampanii wrześniowej i kapitulacji w bitwie pod Kockiem[7]. Grupa inwalidów zamieszkiwała w bloku „A”, m.in. por. Kazimierz Pfaffenhoffen-Chłędowski[8]. Jeńcom obozu dokuczał głód[9]. Otrzymywali oni od Niemców żołd, wypłacany w stworzonej walucie obozowej (tzw. lagermarki)[10]. Do opieki lekarskiej nad jeńcami został oddelegowany miejscowy lekarz hydropata, lecz faktyczną opiekę medyczną pełnili Polacy spośród osadzonych: Wysocki, Lenart, Dąbrowski[11]. Osadzeni otrzymywali paczki z zewnątrz, które nadsyłali bliscy, ponadto organizował je gen. Osiński, Związek Polek w Stanach Zjednoczonych (nadsyłała je sekretarka tej organizacji Maria Porwit, bratowa gen. Porwita), Polski Czerwony Krzyż[12]. Przebywający w obozie żołnierze utrzymywali korespondencję z bliskimi osobami, w tym zawarto na odległość siedem rozwodów oraz 57 małżeństw per procura[13]. Jeńcy korzystali z Jeziora Riegsee, na obszarze obozu urządzili boiska do uprawiania sportów[14]. W obozie powstał Fundusz Pomocy Internowanym, wspierający osadzonych w niemieckich obozach koncentracyjnych i więzieniach, którego protektorem był płk dypl. Władysław Powierza[15]. Z Międzynarodowym Czerwonym Krzyżem współpracował mąż zaufania obozu płk Franciszek Kubicki[16]. Na terenie obozu został stworzony teatr (działali przy nim Jakowlewe budujący sceny, Józef Krüger od świateł, Stanisław Dubiel od rekwizytorni, Leszek Rezler jako dyrygent orkiekstry, Czesław Szpakowicz jako autor rewii, Juliusz Starzyński jako reżyser, Bohdan Urbanowicz), chór dyrygowany przez L. Rezlera, który koncertował[17]. Zostały zorganizowane kursy szkoleniowe i wykłady, malarz Bohdan Urbanowicz i astronom Włodzimierz Zonn założyli namiastkę liceum ogólnokształcącego, w którym wydano 14 świadectw dojrzałości[18]. Powstało Koło Socjologów Wsi, w którym wygłaszano referaty, a także koła i kursy z innych dziedzin[19]. Biblioteka obozowa prowadzona przez Józefa Kowalika u kresu wojny posiadała ok. 25 tys. książek[20]. Powstały obozowe: fundusz pożyczkowy, kasa kredytowa, fundusz wdów i sierot, fundusz pośmiertny[21]. Ponadto organizowały się stronnictwa polityczne, np. koła SL, PPS, Wolnych Demokratów[22].

Oficerom pochodzenia niemieckiego oferowano podpisanie Volkslisty (odmówili tego m.in. mjr Józef Trenkwald, por. Kazimierz Pfaffenhoffen-Chłędowski)[23]. Zgodnie z odgórnym rozkazem niemiecka komenda obozu utworzyła w oflagu getto, w którym umieszczono odizolowanych od reszty ok. stu jeńców pochodzenia żydowskiego; mimo tego takowi jeńcy byli traktowani solidarnie przez pozostałych osadzonych Polaków[24].

Przy gen. Rómmlu został zawiązany sztab oraz konspiracyjnym Ruch Oporu, którego szefem był gen. Zygmunt Podhorski, jego zastępcą był mjr Adam Lubiński, zaś wydziałem szyfrów i łączności z krajem prowadził gen. Edmund Knoll-Kownacki[25]. Konspiratorzy skonstruowali radioodbiornik zapewniający odbiór informacji z zewnątrz[26]. W połowie marca 1945 wskutek wykrycia działań konspiracyjnych zostali aresztowani żołnierze, m.in. mjr Lubiński i kpt. Bornstaedt, których osadzono w więzieniu w Monachium (powrócili stamtąd do Murnau w obliczu zbliżających się wojsk alianckich)[27].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Jeńcy Oflagu VII A Murnau.

W obozie przebywali m.in. generałowie dywizji:

  1. Władysław Bortnowski
  2. Tadeusz Kutrzeba (dowódca Polskiego Ośrodka Wojskowego)[28]
  3. Tadeusz Piskor (najstarszy w obozie)[29]
  4. Zdzisław Przyjałkowski
  5. Juliusz Rómmel

Generałowie brygady:

  1. Roman Abraham
  2. Franciszek Alter
  3. Władysław Bończa-Uzdowski
  4. Leopold Cehak
  5. Jan Chmurowicz
  6. Walerian Czuma
  7. Franciszek Dindorf-Ankowicz
  8. Juliusz Drapella
  9. Janusz Gąsiorowski
  10. Edmund Knoll-Kownacki
  11. Wincenty Kowalski
  12. Emil Krukowicz-Przedrzymirski
  13. Jan Kazimierz Kruszewski
  14. Józef Kwaciszewski
  15. Stanisław Małachowski
  16. Czesław Młot-Fijałkowski
  17. Bernard Mond
  18. Zygmunt Piasecki
  19. Wacław Piekarski
  20. Zygmunt Podhorski
  21. Zdzisław Przyjałkowski
  22. Jan Jagmin-Sadowski
  23. Antoni Szylling
  24. Stanisław Taczak
  25. Wiktor Thommée
  26. Juliusz Zulauf

oraz kontradmirał Józef Unrug

Pułkownicy:

  1. Bronisław Batsch
  2. Julian Janowski
  3. Franciszek Kubicki - mąż zaufania obozu
  4. Stanisław Lityński
  5. Stanisław Machowicz
  6. Franciszek Pacek - komendant jeńców obozu
  7. Władysław Powierza
  8. Kazimierz Pruszkowski
  9. Tomasz Rybotycki[30]
  10. Stanisław Siuda
  11. Stefan Szlaszewski
  12. Ignacy Szpunar
  13. Stefan Langner
  14. Józef Łukomski
Najstarsi obozu
Zastępcy najstarszych obozu
Inni

Jeńcami obozu byli także pisarze Jędrzej Giertych, Stefan Liszko, por. Janusz Makarczyk, historyk Henryk Paszkiewicz, późniejszy politolog i badacz Janusz Zawodny oraz kpt. Antoni Hertmanowski i Witold Pilecki. W 1944 po powstaniu warszawskim do obozu przybyli Leon Schiller, Andrzej Markowski, Rafał Praga, Janusz Brochwicz-Lewiński[33].

Po wywiezieniu z Murnau generałów, do obozu przywieziono oficerów z Laufen i Königstein, później z Norymbergi[34].

Polegli i zmarli
  • W Oflagu VII a zastrzelono 7 jeńców, 73 zmarło z powodu chorób, są pochowani na miejscowym cmentarzu[35][36]. Zdarzały się przypadki samobójstw (przez rzucenie się na druty okalające obóz, skok z wysokości na bruk bądź powieszenie)[37].
  • Zmarli: strz. Władysław Wilczyński (jako pierwszy w listopadzie 1939)[38], kpt. Jan Górski[13], ppor. Aleksander Kowalski, ppor. Stefan Kapuścik[39], kpt. Edward Mamunow (18 maja 1941), por. Antoni Wyszyński (zastrzelony 18 lipca 1941), ppor. Bolesław Kordziński (zastrzelony przez patrol na placu apelowym, gdy przebywał tam w nieodpowiedniej porze)[40], chor. Jan Lewicki, ppłk dypl. Franciszek Stachowicz, mjr Decowski, ppor. Ksawery Węgliński, ppor. Antoni Wyszyński[41], kan. Stanisław Staszkiewicz, ppor. Bohdan Tomaszewski, ppor. Zygmunt Wiśniewski, ppor. Zygmunt Łubkowski, mjr Józef Cieszkowski[42], w 1942 ppor. Janusz Różański, kpt. Karol Łopuszański, w 1943 ppor. Marceli Sulimierski, mjr Zygmunt Boglewski, mjr Marian Suda, ppor. Zygmunt Dziewanowski, gen. bryg. Juliusz Zulauf, kpt. Andrzej Senderowicz, por. Zdzisław Nałęcz-Piegłowski, ppor. Jan Nowakowski, kpt. Tadeusz Smolucha, ppor. Wiesław Pałaszewicz, chor. Andrzej Paciora, ppłk Ludwik Smolarz[21], w 1944 gen. Czesław Młot-Fijałkowski, kpt. Bolesław Jus, ppor. Alfred Rossowski, ppłk Borys Kondracki, ppłk Stefan Mrozek, ppor. Roman Gębski, ppor. Czesław Dąbrowski, ppor. Walerian Łabucki, kpt. Juliusz Pawełek, por. Kazimierz Studziński, por. Bolesław Spława Neuman, ppor. Stanisław Góra[43], w 1945 gen. Franciszek Alter, ppor. Karol Steinbis, ppłk. Kazimierz Busler, 1 marca 1945 por. Marian Wrzyszczyński (odznaczony najwyższym niemieckim odznaczeniem za udział w I wojnie światowej; zastrzelony przez wartownika w czasie uruchomionego alarmu lotniczego poprzez okno w budynku)[44], 21 marca ppłk dypl. Kazimierz Maks (analogicznie postrzelony podczas alarmu)[45], 29 kwietnia por. Alfons Mazurek (postrzelony rykoszetem odbitym od muru w trakcie nadejścia wojsk amerykańskich)[5].
  • Osobnym przypadkiem była historia kpt. Edwarda Mamunowa, który we wrześniu 1939 walczył w obronie Bydgoszczy, a w związku z tym w Murnau został zamknięty w areszcie i był zagrożony torturami i śmiercią - zdołał oswobodzić się i ukryć na obszarze obozu w jednym ze strychów, gdzie w trudnych warunkach spędził około rok, wspomagany w tym czasie przez przyjaciół-jeńców; po przypadkowym zaprószenia ognia i wobec pewności ujawnienia jego kryjówki popełnił samobójstwo[46] (pośmiertnie odznaczony Orderem Virtuti Militari[47]).

Major Józef Trenkwald został odwiedziny w obozie przez swojego ojca, gen. Roberta Trenkwalda (wówczas powołanego do służby w armii niemieckiej)[48]. Niekiedy jeńcy mieli możliwość czasowego opuszczenia obszaru obozu przy asyście wartowników, np. na wizytę szpitala czy lekarza; najdalej wyjechał tymczasowo por. Kazimierz Pfaffenhoffen-Chłędowski[49].

Zdarzały się ucieczki z obozu. Podjęli je ppor. Józef Tucki (uciekł na rowerze, wkrótce został zatrzymany na Węgrzech i zwrócony do Murnau, gdzie nadal próbował ucieczek, po czym został przeniesiony w inne miejsce osadzenia)[50], ppor. Franciszek Baumgart (uciekł, schwytany został osadzony w innym obozie - zob. Oflag VI B Dössel, łącznie czterokrotnie uciekał, ostatecznie skutecznie)[51], por. Stanisław Hołub[52]. Ponadto czternastu jeńców, po odtworzeniu planu podziemnych kanałów, opuściło obóz, jednak po kilku dniach wszyscy zostali odnalezieni przez Niemców[53]. Próbę ucieczki podjęła grupa młodszych oficerów, który do jesieni 1944 w czasie ok. 1000 godzin pracy robót ziemnych wykonała podkop o długości sięgającej ok. 40 metrów, którego początek był w przybudówce obok kuchni obozowej, a kończył się w polu pszenicy za drutami obozu[54]. Na kanwie tych wydarzeń powstał polski film fabularny pt. Wielki Wóz z 1987 w reżyserii i według scenariusza Marka Wortmana.

Byli jeńcy Murnau wydali publikacje dotyczące pobytu tam: rtm. Stefan Majchrowski (autor wspomnień z obozu pt. Za drutami Murnau z 1970), Franciszek Bornstaedt i Władysław Karbowski[55] (publikacja pt. Konspiracyjna organizacja wojskowa w oflagu VII A w Murnau[56]).

Komendanci obozu[edytuj]

  • płk dr Frey
  • gen. por. rez. Nikolaus Schemmel
  • płk w st. spocz. Paul von Troschke
  • płk Oster
  • płk → gen. mjr Alfred Petry (lub Petri; SS-mann, wcześniej prawdop. z-ca kmdta obozu konc. Dachau)[57]
  • kpt. Oswald Pohl

Upamiętnienie[edytuj]

10 sierpnia 2012 przed budynkiem ówczesnych koszar Werdenfelser Batalionu Pancernego Wermachtu obecnie Bundeswery przy Weilheimer Straße w Murnau, gdzie mieścił się Oflag VII A Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa odsłoniła tablicę pamiątkową:

tekst polski tłumaczenie niemieckie
W BUDYNKACH DZISIEJSZYCH KOSZAR WERDENFELSER

W OKRESIE 25.9.1939 – 29.4.1945 ISTNIAŁ
OFLAG VII A,
OBÓZ JENIECKI
DLA POLSKICH OFICERÓW.
W DNIU WYZWOLENIA UWOLNIONO PONAD 5000 POLAKÓW ORAZ KILKUNASTU JEŃCÓW INNYCH NARODOWOŚCI
POLSCY ŻOŁNIERZE TO OFICEROWIE WOJSKA POLSKIEGO
(WŚRÓD NICH 31 GENERAŁÓW),
KTÓRZY WALCZYLI W OBRONIE POLSKI

NAPADNIĘTEJ 1.9.1939 PRZEZ NAZISTOWSKIE NIEMCY.

19.10. ORAZ 1.12.1944 PRZYWIEZIONO TU ZE STALAGU LAMSDORF

BLISKO 700 OFICERÓW ARMII KRAJOWEJ

(ARMII POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO),

UCZESTNIKÓW POWSTANIA WARSZAWSKIEGO.

ZMARLI TUTAJ OFICEROWIE SPOCZYWAJĄ NA POLSKIEJ KWATERZE WOJENNEJ NA CMENTARZU W MURNAU

IN DEN GEBÄUDEN DER HEUTIGEN WERDENFELSER KASERNE

EXISTIERTE VOM 25.9.1939 BIS 29.4.1945

DAS OFLAG VII A – KRIEGSGEFANGENENLAGER

FŰR POLNISCHE OFFIZIERE.

DER TAG DER BEFREIUNG DES LAGERS BRACHTE ÜBER 5000 POLEN UND EINIGEN

KRIEGSGEFANGENEN ANDERER NATIONALITÄTEN DIE FREIHEIT.

BEI DEN POLNISCHEN SOLDATEN HANDELTE ES SICH UM OFFIZIERE DES POLNISCHEN HEERES (DARUNTER 31 GENERÄLE),

DIE FÜR DIE VIERTEIDIGUNG DES AM f1.9.1939 VOM NATIONALSOZIALISTISCHEN DEUTSCHLAND ÜBERFALLENEN POLEN KÄMPFTEN.

AM 19.10. UND 1.12.1944 WURDEN FAST 700 OFFIZIERE DER

HEIMATSARMEE (ARMEE DES POLNISCHEN UNTERGRUNDSTAATES), TEILNEHMER DES

WARSCHAUER AUFSTANDES VOM LAMSDORFER STALAG HIERHER GEBRACHT.

DIE HIER UMS LEBEN GEKOMMENEN OFFIZIERE RUHEN AUF DER POLNISCHEN

KRIEGSGRÄBERSTÄTTE DES FRIEDHOFS IN MURNAU.
.

[35]

Francuz, Alain Rempfer, w wyburzanym budynku odnalazł pudło ze zdjęciami. Poddał je skanowaniu i umieścił w galerii: Odnalezione zdjęcia z Murnau. Galeria zawiera ok. 300 fotografii z różnych okresów istnienia obozu.

Przypisy

  1. Za drutami 1970 ↓, s. 11, 18.
  2. Józef Kowalik: Wstęp. W: Stefan Majchrowski: Za drutami Murnau. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970, s. 6.
  3. Józef Kowalik: Wstęp. W: Stefan Majchrowski: Za drutami Murnau. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970, s. 6.
  4. Za drutami 1970 ↓, s. 183.
  5. a b Za drutami 1970 ↓, s. 187.
  6. Za drutami 1970 ↓, s. 12.
  7. Za drutami 1970 ↓, s. 9.
  8. Za drutami 1970 ↓, s. 135.
  9. Za drutami 1970 ↓, s. 23-24.
  10. Za drutami 1970 ↓, s. 25-26, 81.
  11. Za drutami 1970 ↓, s. 26.
  12. Za drutami 1970 ↓, s. 37-39, 79.
  13. a b Za drutami 1970 ↓, s. 46.
  14. Za drutami 1970 ↓, s. 77.
  15. Za drutami 1970 ↓, s. 82, 130, 138-139.
  16. Za drutami 1970 ↓, s. 131.
  17. Za drutami 1970 ↓, s. 100-112.
  18. Za drutami 1970 ↓, s. 116-117.
  19. Za drutami 1970 ↓, s. 120.
  20. Za drutami 1970 ↓, s. 126.
  21. a b Za drutami 1970 ↓, s. 129.
  22. Za drutami 1970 ↓, s. 170.
  23. Za drutami 1970 ↓, s. 41-43, 135.
  24. Za drutami 1970 ↓, s. 151-152.
  25. Za drutami 1970 ↓, s. 141, 157.
  26. Za drutami 1970 ↓, s. 141-145.
  27. Za drutami 1970 ↓, s. 178-179.
  28. a b Za drutami 1970 ↓, s. 159.
  29. Za drutami 1970 ↓, s. 133.
  30. Zdzisław Jagodziński. W pierwszą rocznicę zgonu Ireny Rybotyckiej. Krzewicielka polskiej książki. „Dziennik Polski”, s. 6, 12 kwietnia 2000. Londyn. 
  31. 1 maja 1942, po przybyciu generałów z Oflagu VIII E Johannisbrunn, najstarszym obozu został gen. dyw. Juliusz Rómmel, który po paru miesiącach zrezygnował z tej funkcji i mianował na swoje miejsce płk. Koryckiego. Zob. Tadeusz Kazimierz Gruszka, W Murnau, Hove 1994, s. 21.
  32. Za drutami 1970 ↓, s. 31, 52.
  33. Za drutami 1970 ↓, s. 108-109, 112, 167.
  34. Za drutami 1970 ↓, s. 68, 109.
  35. a b 10.08.2012 r., Murnau (Niemcy) (pol. • niem.). Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. [dostęp 2014-06-26].
  36. Cmentarz Murnau - Cmentarz Przykościelny. nieobecni.com.pl. [dostęp 2015-07-27].
  37. Za drutami 1970 ↓, s. 151.
  38. Za drutami 1970 ↓, s. 27.
  39. Za drutami 1970 ↓, s. 57.
  40. Za drutami 1970 ↓, s. 68.
  41. Za drutami 1970 ↓, s. 70.
  42. Za drutami 1970 ↓, s. 98.
  43. Za drutami 1970 ↓, s. 150-151.
  44. Za drutami 1970 ↓, s. 179-180.
  45. Za drutami 1970 ↓, s. 180.
  46. Za drutami 1970 ↓, s. 147-150.
  47. Edward Mamunow. bohaterowie1939.pl. [dostęp 2016-12-04].
  48. Za drutami 1970 ↓, s. 42-43.
  49. Za drutami 1970 ↓, s. 134-135.
  50. Za drutami 1970 ↓, s. 49-52, 71.
  51. Za drutami 1970 ↓, s. 136.
  52. Za drutami 1970 ↓, s. 136-137.
  53. Za drutami 1970 ↓, s. 137.
  54. Za drutami 1970 ↓, s. 157-161.
  55. Za drutami 1970 ↓, s. 142.
  56. Wojskowy Przegląd Historyczny. R.24 (X-XII 1979) nr 4 (90). ksiazki.antykwariat.biz. [dostęp 2016-12-04].
  57. Za drutami 1970 ↓, s. 177.

Bibliografia[edytuj]