Małżeństwo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy związku osób. Zobacz też: film Małżeństwo.
Para obrączek ślubnych stanowi jeden z symboli małżeństwa

Małżeństwo – kulturowo uznany związek dwóch osób, najczęściej mężczyzny i kobiety, zwanymi małżonkami, który ustanawia prawa i obowiązki między nimi, jak również między nimi i ich dziećmi, a także między nimi i ich powinowatymi[1]. Definicja małżeństwa różni się na całym świecie nie tylko między kulturami i religiami, ale także w całej historii danej kultury i religii, ewoluując w kierunku zarówno ekspansji, jak i zwięzłości w tym, kto i co jest objęte. Zazwyczaj jednak jest to instytucja, w której stosunki międzyludzkie, przeważnie seksualne, są powszechnie uznawane lub usankcjonowane[2][3][4][5]. W niektórych kulturach małżeństwo jest zalecane lub uważane za obowiązkowe przed podjęciem jakiejkolwiek aktywności seksualnej.

Problematyka małżeństwa ma charakter interdyscyplinarny, co wynika z wielopostaciowej istoty tego związku oraz społeczno-ekonomicznych, demograficznych, religijnych, prawnych i socjalnych konsekwencji współbytowania dwojga osób. Funkcjonowanie małżeństwa w społeczeństwie, jego trwałość lub nietrwałość pociągają za sobą skutki społeczne, demograficzne, ekonomiczne, psychiczne oraz kulturowe. Stąd małżeństwo postrzega się w wielu aspektach, m.in.: w aspekcie prawnym (jako stan cywilny); w aspekcie społecznym (jako wspólnotę i instytucję społeczną); w aspekcie religijnym (jako sakrament lub kontrakt cywilny)[6].

W niektórych rejonach świata aranżowane małżeństwa, małżeństwa dzieci, poligamia, a czasami wymuszone małżeństwa mogą być praktykowane jako tradycja kulturowa. I odwrotnie, takie praktyki mogą być zakazane i karane w niektórych częściach świata z obawy o naruszenie praw kobiet lub praw dzieci (zarówno dziewcząt, jak i chłopców), a także z powodu prawa międzynarodowego[1]. Dookoła świata, zwłaszcza w rozwiniętych krajach demokratycznych, panuje ogólna tendencja do zapewniania kobietom równych praw w ramach małżeństwa i prawnego uznawania małżeństw par międzywyznaniowych, międzyrasowych i jednopłciowych. Tendencje te zbiegają się z szerszym ruchem na rzecz praw człowieka. Artykuł 16 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka deklaruje, że "mężczyźni i kobiety bez względu na jakiekolwiek różnice rasy, narodowości lub wyznania mają prawo po osiągnięciu pełnoletności do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny. Mają oni równe prawa w odniesieniu do zawierania małżeństwa, podczas jego trwania i po jego ustaniu. Małżeństwo może być zawarte jedynie za swobodnie wyrażoną pełną zgodą przyszłych małżonków"[7][8].

Małżeństwo jest instytucją towarzyszącą człowiekowi od początku jego istnienia, jawi się jako naturalna oraz podstawowa komórka społeczeństwa, wspólnoty. Ma ona wymiar zarówno świecki, jak i religijny – zawsze było traktowane nie tylko w sensie czysto legalistycznym, lecz również przybierało wybraną formę obrzędu religijnego lub sakramentu kościelnego[9]. Małżeństwo jest zazwyczaj potwierdzone ślubem, uznającym jego strony za małżonków, oraz niesie z sobą skutki prawne określone prawem małżeńskim[2][10].

Liczba małżeństw i rozwodów (na 100 000 mieszkańców) w USA w latach 1960-2011

Od końca XX wieku, poważne zmiany społeczne w krajach zachodnich doprowadziły do zmian sytuacji demograficznej małżeństwa, począwszy od podwyższenia wieku pierwszego małżeństwa, zmniejszenia liczby osób zawierających małżeństwa i zwiększenia liczby par decydujących się na kohabitację zamiast na małżeństwo. Przykładowo, liczba małżeństw w Europie zmniejszyła się o 30% w latach 1975-2005[11].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Jedna z hipotez omawiających etymologię słowa „małżeństwo” w języku polskim wskazuje, że wywodzi się ono od słowa małżonka, a ściślej od wcześniej używanego wyrazu małżona, w znaczeniu „żona pojęta uroczyście na mal”, w którym „mal” wywodzi się od starogermańskiego māl lub mahal oznaczającego umowę lub kontrakt. Drugi człon – žona – ma już charakter słowiański. Polszczyzna przejęła wyraz małżonka prawdopodobnie w drugiej połowie XIV wieku ze staroczeskiego słowa malženka, zdrobnienia od malžena, czyli ślubna żona. Z pierwszej połowy XVI wieku pochodzą dokumenty używające słowa małżonek (sporadycznie: małżon) utworzonego od leksemu małżonka. Natomiast słowo małżeństwo pojawia się wcześniej, bo już w pierwszej połowie XV wieku, prawdopodobnie też na wzór staroczeskiego malženstvo. Inna hipoteza zakłada, że podstawą etymologiczną omawianego słowa był staroniemiecki leksem ge-mahelo (obecnie gemahl), czyli małżonek, przejęty przez Słowian bez nagłosowego ge-.

Definicje[edytuj | edytuj kod]

Na świecie spotyka się różne ujęcia rozwiązań prawnych definiujących oraz ustalających istotę małżeństwa, a także konsekwencje, przywileje i obowiązki wynikające z jego trwania. Choć w cywilizacji zachodniej ugruntowane jest małżeństwo monogamiczne, tradycyjne znaczenie małżeństwa w zasięgu niektórych kultur i religii obejmowało lub nadal obejmuje również poligamię, a niektóre grupy etniczne uznają poliandrię[2]. Małżeństwu powszechnie przypisuje się rolę założycielską wobec rodziny, co zwykle wiąże się z opieką nad dziećmi, ich wychowaniem i socjalizacją[2][10][12].

Prawo rzymskie określało małżeństwo jako Nuptiae autem sive matrimonium est viri et mulieris coniunctio, individuam consuetudinem vitae continens (Małżeństwo zaś lub związek małżeński jest to związek mężczyzny i kobiety, obejmujący niepodzielną wspólnotę życia)[13] oraz Nuptiae sunt coniunctio maris et feminae et consortium omnis vitae divini et humani iuris communicatio (Małżeństwo jest związkiem mężczyzny i kobiety, zespoleniem na całe życie, wspólnotą prawa boskiego i ludzkiego)[14][15].

Antropologowie zaproponowali kilka konkurujących ze sobą definicji małżeństwa, usiłując objąć szeroką gamę praktyk małżeńskich obserwowanych w różnych kulturach[16]. Nawet wewnątrz kultury zachodniej "definicje małżeństwa przybierały różne formy, od skrajności do skrajności i wszędzie pomiędzy"(jak to ujął Evan Gerstmann)[17].

Związek uznany przez zwyczaj lub prawo[edytuj | edytuj kod]

W The History of Human Marriage (1891) Edvard Westermarck określił małżeństwo jako "mniej lub bardziej trwałą więź pomiędzy mężczyzną i kobietą, która utrzymuje się ponad sam akt rozmnażania aż do narodzin potomstwa"[18]. W " The Future of Marriage in Western Civilization" (1936) odrzucił swoją wcześniejszą definicję, zamiast tego tymczasowo definiując małżeństwo jako "związek jednego lub więcej mężczyzn z jedną lub więcej kobietami, który jest uznawany przez zwyczaj lub prawo"[19].

Legitymizacja potomstwa[edytuj | edytuj kod]

Podręcznik antropologiczny Notes and Queries (1951) definiuje małżeństwo jako "związek między mężczyzną i kobietą w taki sposób, że dzieci urodzone przez kobietę są uznanym prawowitym potomstwem obu partnerów"[20]. Dostrzegając praktykę ludu Nuer w Sudanie, pozwalającą kobietom działać jako mąż w pewnych okolicznościach (ang. Ghost marriage), Kathleen Gough zasugerowała zmianę tej definicji na "kobietę i jedną lub więcej osób"[21].

Antropolog ekonomiczny Duran Bell skrytykował definicję opartą na legitymizacji argumentując, że niektóre społeczeństwa nie wymagają małżeństwa z uwagi na legitymizację. Twierdził, że definicja małżeństwa oparta na legitymacji ma charakter okrężny w społeczeństwach, w których nielegalność nie ma żadnych innych prawnych lub społecznych implikacji dla dziecka innego niż matka, która nie jest zamężna[16].

Zbiór praw[edytuj | edytuj kod]

Edmund Leach krytykował definicję Gough'a za nadmierną restrykcyjność pod względem uznawanego legalnego potomstwa i sugerował, żeby małżeństwo było postrzegane w kategoriach różnych rodzajów praw jakie ma ono na celu ustanowić. W 1955 roku w artykule opublikowanym w Man(ang.), Leach argumentował, że żadna definicja małżeństwa nie ma zastosowania do wszystkich kultur. Zaproponował listę dziesięciu praw związanych z małżeństwem, włączając w to monopol seksualny i prawa dotyczące dzieci, przy czym poszczególne prawa różnią się w zależności od kultury. Prawa te według Leacha, obejmowały:

  1. Ustanowienie prawnego ojca dzieci kobiety.
  2. Ustanowienie prawnej matki dzieci mężczyzny.
  3. Nadanie mężowi monopolu na seksualność żony.
  4. Nadanie żonie monopolu na seksualność męża.
  5. Przyznanie mężowi częściowych lub monopolistycznych praw do domowych i innych usług pracy żony.
  6. Przyznanie żonie częściowych lub monopolistycznych praw do domowych i innych usług pracy męża.
  7. Oddanie mężowi częściowej lub całkowitej kontroli nad majątkiem należącym lub potencjalnie należącym do żony.
  8. Oddanie żonie częściowej lub całkowitej kontroli nad majątkiem należącym lub potencjalnie należącym do męża.
  9. Utworzenie wspólnego funduszu majątkowego - spółki partnerskiej - na rzecz dzieci z małżeństwa.
  10. Stworzenie społecznie istotnej "relacji pokrewieństwa" między mężem a braćmi jego żony[22].

Prawo dostępu seksualnego[edytuj | edytuj kod]

W 1997 roku w artykule opublikowanym w Current Anthropology, Duran Bell opisuje małżeństwo jako "relację pomiędzy jednym lub więcej mężczyzn(płci męskiej lub żeńskiej) w szeregu, a jedną lub więcej kobiet, które zapewniają tym mężczyznom prawo dostępu seksualnego w obrębie danej grupy rodzinnej oraz określają kobiety, które mają obowiązek podporządkowania się wymaganiom tych konkretnych mężczyzn". W odniesieniu do "mężczyzn w szeregach" (ang. men in severalty), Bell odnosi się do zbiorowych grup rodzinnych, takich jak rody, które po opłaceniu tzw. wiana(ang. brideprice) zachowują prawo do potomstwa kobiety, nawet jeśli jej mąż (członek rodu) zmarł (lewirat). Odnosząc się do "mężczyzn (płci męskiej lub żeńskiej)", Bell odnosi się do kobiet w rodzie, które mogą stać się "ojcami społecznymi" dzieci żony urodzonych przez innych kochanków (patrz: ghost marriage(ang.) u neurów)[16].

Płeć małżonków w definicji małżeństwa[edytuj | edytuj kod]

Małżeństwo jako związek męża i żony jest opisywane w definicjach encyklopedycznych i słownikowych publikowanych w Polsce przez ostatnie 150 lat[12][10]. W polskiej konstytucji małżeństwo definiuje się jako "związek kobiety i mężczyzny znajdujący się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej"[23]. W ostatnich latach w związku z przemianami społeczno-kulturowymi, małżeństwo coraz częściej definiowane jest jako usankcjonowany prawnie związek dwóch osób[3][24][25][26][27]. W publikacjach w języku polskim takie podejście przedstawia Encyklopedia powszechna, wydana przez Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński z 2002. W Encyklopedii nowej generacji E2.0 oraz Encyklopedia PWN A-Z. Oryginalna Azetka z 2008 nie zamieszczono definicji małżeństwa[28]. Dyskusje nad definicją małżeństwa związane są z dyskusją nad równością związków hetero- i nieheteronormatywnych. W świecie zachodnim widoczna jest tendecja redefiniowania instytucji małżeństwa umożliwiającego zawarcie małżeństwa także parom lesbijek i gejów, bądź osób niebinarnych[29]. Przyjmowane w prawie definicje małżeństwa uległy zróżnicowaniu pomiędzy poszczególnymi państwami, a nawet wewnątrz nich. W jednych państwach definicja umożliwia zawarcie związku małżeńskiego parom tej samej płci, w innych (w tym w Polsce) prawna definicja za małżeństwo uznaje jedynie związek mężczyzny i kobiety[6].

Definicja zapisana w aktach prawnych nie kończy jednak sporu. Małżeństwo nie jest wytworem państwa, lecz instytucją społeczną, a ta jako element samoorganizacji społecznej nie podlega regulacjom prawnym, lecz jest wynikiem procesów kulturowych[potrzebny przypis]. Współcześnie, systemy prawa coraz większej liczby państw lub też inne jurysdykcje zezwalają na zawarcie lub rozpoznają małżeństwo osób tej samej płci.

Historia małżeństw[edytuj | edytuj kod]

Starożytne sumeryjskie wyobrażenie małżeństwa Inanny i Dumuzida[30]
 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Historia małżeństwa jest często rozpatrywana w ramach historii rodziny lub historii prawa[31].

Świat starożytny[edytuj | edytuj kod]

Starożytny Bliski Wschód[edytuj | edytuj kod]

Wiele kultur ma legendy dotyczące genezy małżeństwa. Z biegiem czasu zmienił się sposób, w jaki małżeństwo jest zawierane oraz jego reguły i konsekwencje, podobnie jak zmieniła się sama instytucja, stosownie do kultury lub sytuacji demograficznej danego okresu[32].

Według starożytnej tradycji hebrajskiej, żona była postrzegana jako własność o dużej wartości i dlatego też zazwyczaj była otoczona szczególną troską[33]. We wczesnych wspólnotach koczowniczych na Bliskim Wschodzie praktykowano formę małżeństwa znaną jako beena, w której żona posiadała własny namiot, w którym zachowywała całkowitą niezależność od męża[34]; zasada ta zdaje się przetrwać częściowo we wczesnym społeczeństwie izraelskim, ponieważ niektóre z pierwszych fragmentów Biblii zdają się przedstawiać pewne żony jako posiadające namiot jako własność prywatną[34](konkretnie Jael[35], Sarah[36] i żony Jacoba[37]).

Polska[edytuj | edytuj kod]

Alfred Kowalski, Wesele chłopskie

W Polsce do XVI w. ślub miał charakter świecki, mimo nakazów kościelnych przekazanych przez legata papieskiego Piotra z Kapui w 1197 r. Po soborze trydenckim śluby kościelne stały się jedyną formą zawierania małżeństw, a od 1577 r. ślub bez dopełnienia wszystkich wymogów kościelnych był prawnie nieważny. W tym okresie ograniczono też swobodę rozwodu, który wcześniej zależał wyłącznie od obopólnej woli małżonków. Śluby cywilne wprowadzono Kodeksem Napoleona w czasach Księstwa Warszawskiego, jednak z uwagi na brak odpowiednich urzędników nadal praktykowano śluby kościelne, gdyż duchowni ci odmawiali udzielania ślubów cywilnych. Kodeks cywilny Królestwa Polskiego z 1825 r. przywrócił śluby kościelne jako wyłączną formę małżeństwa, a w 1836 r. wszystkie kwestie małżeńskie przekazano sądów kościelnych. W zaborze pruskim w 1874 r. wprowadzono śluby świeckie[38].

Odrodzona Polska przejęła system prawny w zakresie małżeństw po zaborcach i aż do końca okresu międzywojennego funkcjonowały one w niezmienionej formie, chociaż od 1920 r. prowadzono prace nad prawem małżeńskim, które zakończyły się w 1929 r. przygotowaniem projektu uważanego za jeden z najlepszych w Europie. Projekt ten zakładał możliwość zawarcia ślubu świeckiego lub kościelnego – oba ze skutkami prawno-administracyjnymi, lecz nie wszedł on w życie po tym, jak został oprotestowany przez Kościół katolicki[39].

Od 1 stycznia 1946 r. dekretem z 25 września 1945 r. wprowadzono prawo małżeńskie i o aktach stanu cywilnego, które zakładało wprowadzenie w pełni świeckich ślubów cywilnych. Śluby kościelne mogły być zawierane na życzenie małżonków, nie powodowały jednak żadnych skutków prawnych, tj. państwo nie uznawało za małżonków ludzi, którzy wzięli jedynie ślub kościelny. Liczne przypadki, w których duchowni nie informowali biorących ślub kościelny o potrzebie zawarcia także małżeństwa cywilnego spowodował, że w 1958 r. wprowadzono wymóg zawarcia małżeństwa cywilnego przed ślubem kościelnym. Konkordat z 1993 r. wprowadził możliwość zawarcia ślubu cywilnego poprzez ceremonię ślubu kościelnego[39].

Chiny[edytuj | edytuj kod]

Chińskie wesele: panna młoda zostaje przewieziona do swojego nowego domu w pałacu w ramach procesji.
 Osobny artykuł: Małżeństwo w Chinach.

Mitologiczna geneza chińskiego heteroseksualnego małżeństwa opiera się na opowieści o Nüwie i FuXi, którzy opracowali odpowiednie procedury małżeńskie z chwilą zawarcia związku małżeńskiego. W starożytnym społeczeństwie chińskim ludzie o tym samym nazwisku mieli obowiązek sprawdzenia swoich drzew genealogicznych przed zawarciem małżeństwa, aby zmniejszyć potencjalne ryzyko niezamierzonego kazirodztwa. Małżeństwo z krewnymi po stronie matki na ogół nie było uznawane za kazirodztwo. Rodziny niekiedy zawierały między sobą związki małżeńskie z pokolenia na pokolenie. Z czasem Chińczycy stali się bardziej mobilni geograficznie. Poszczególne osoby pozostały członkami swoich biologicznych rodzin. Po śmierci pary małżeńskiej mąż i żona byli grzebani oddzielnie na cmentarzu swojego klanu.[potrzebny przypis]

Prawo[edytuj | edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
 Osobny artykuł: Prawo małżeńskie.

Małżeństwo definiuje się jako związek uznawany przez prawo[40]. Dla państwa instytucja małżeństwa stanowi czynnik stabilizujący ład prawny w społeczeństwie. Ma to związek z tym, że małżeństwo ułatwia ustalenie pochodzenia człowieka i porządkuje stan cywilny jednostki; kształtuje stosunki rodzinne (np. powoduje powstanie stosunku powinowactwa; tworzy grupę rodzinną, będącą trwałym elementem struktury społecznej, względem której państwo prowadzi określoną politykę społeczno-gospodarczą[41]. Instrumentami ochrony małżeństwa są przede wszystkim normy prawne, które mają na celu zapewnienie jego trwałości. Za takie zaś można uznać przepisy określające warunki jego rozwiązania, unieważnienia oraz ustalenia nieistnienia małżeństwa, a także przepisy dotyczące konwalidacji małżeństwa oraz separacji małżeńskiej[23].

Małżeństwo osób tej samej płci[edytuj | edytuj kod]

Para nowożeńców tej samej płci

W polskim ustawodawstwie, jak i w wielu innych na świecie[jakich?], małżeństwo postrzega się jako związek kobiety i mężczyzny, co uniemożliwia legalne zawieranie małżeństw przez pary jednopłciowe. Istnieją jednak państwa, w których prawo dopuszcza lub rozpoznaje małżeństwa homoseksualne; są to m.in.: Argentyna, Australia[42], Austria[43], Belgia, Brazylia, Dania, Francja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Islandia, Izrael, Kanada, Kolumbia, Luksemburg, Malta, Meksyk, Niemcy, Norwegia, Nowa Zelandia, Portugalia, Stany Zjednoczone, Szwajcaria, Szwecja, Urugwaj, Wielka Brytania. Do grona państw rozpoznających równość małżeńską należy większość państw rozwiniętych.

Aspekt społeczny[edytuj | edytuj kod]

Małżeństwo jest trwałym (ale nie nierozerwalnym) i legalnym związkiem, powstałym z woli małżonków, jako równoprawnych stron w celu wspólnego pożycia, realizacji dobra małżonków, dobra założonej rodziny i jej celów społecznych[41]. Z punktu widzenia socjologii małżeństwo jest rodzajem wspólnoty realizującej potrzeby psychiczne, społeczne i fizyczne dwojga ludzi, opartej na porozumieniu i przyzwoleniu na nieformalność. Małżeństwo zakłada istnienie relacji zupełnych, związku o dużym natężeniu, intymność seksualną, dlatego tworzy relację wobec drugiego człowieka, szczególnie zróżnicowaną, pełną niuansów, naznaczoną pieczęcią ekskluzywności i intencją trwałości. Jako związek strukturalny staje się podstawowym elementem struktury rodziny – małżonkowie z chwilą urodzenia się lub adopcji dziecka stają się rodzicami, zatem małżeństwo jest również synonimem rodziny – zadania i cele małżeństwa łączą się z podstawowymi zadaniami i celami rodziny[40].

Obyczajowość związana z małżeństwem[edytuj | edytuj kod]

Obyczaje ślubne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ślub.

Płatności małżeńskie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Płatności małżeńskie.

Znaki stanu małżeńskiego[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Znaki stanu małżeńskiego.

Aspekty religijne[edytuj | edytuj kod]

W zależności od religii i kręgów kulturowych małżeństwo jest postrzegane jako sakrament zobowiązujący do realizacji planu bożego oraz wypełniania codziennych obowiązków rodzinno-małżeńskich[44] (np. chrześcijaństwo, hinduizm) albo kontrakt cywilny ustalający obowiązki i przywileje małżeńskie (np.islam)[45].

Chrześcijaństwo[edytuj | edytuj kod]

Para nowożeńców z dziećmi

Zgodnie z wierzeniami chrześcijańskimi instytucja małżeństwa została ustanowiona przez Boga jako nierozerwalna wspólnota życiowa jednego mężczyzny z jedną kobietą. Podstawą chrześcijańskiego rozumienia małżeństwa jest sam fakt stworzenia człowieka przez Boga oraz powołanie go do miłości[46]. Człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, który jest miłością, dlatego też istota ludzka nie może żyć bez miłości. Małżonkowie uczestniczą w przymierzu Chrystusa z Kościołem. Jednym z celów małżeństwa – obok wspólnoty życia seksualnego, mającego na celu spłodzenie potomstwa oraz zacieśniania i pogłębiania więzi między małżonkami – jest wspólnota życia duchowego, oparta na wzajemnej miłości, zespalająca elementy boskie i ludzkie. Według Nowego Testamentu małżeństwo w równym stopniu jest sprawą mężczyzny i kobiety, prawa i obowiązki małżonków są takie same. W zależności od wyznania i denominacji różnie definiuje się pojęcie małżeństwa. Na ogół przyjmuje się, że to jest związek osób różnej płci, jednak na przykład Kościół Norwegii udziela ceremonii religijnej małżeństwom osób tej samej płci[47]. W niektórych wyznaniach chrześcijańskich (jak np. katolicyzm, prawosławie) małżeństwo jest jednym z sakramentów[48].

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Małżeństwo w katolicyzmie.

Małżeństwo w Kościele katolickim rozumiane jako wzajemna i publiczna zgoda mężczyzny i kobiety ukierunkowane jest na wzajemne dobro małżonków oraz na prokreację i wychowanie dzieci. Zasadniczymi elementami katolickiego małżeństwa są również jedność i nierozerwalność. Małżeństwo ludzi ochrzczonych podniesione jest do rangi sakramentu.

Katolicki związek małżeński, to zawarte w wolności i świadomie oblubieńcze nierozerwalne przymierze miłości między mężczyzną i kobietą, na wzór związku Chrystusa-Oblubieńca z Kościołem-Oblubienicą. Małżonkowie, przyjmując się wzajemnie jako dar, tworzą wewnętrzną wspólnotę życia i miłości, ukierunkowaną ku zrodzeniu i wychowaniu potomstwa. Małżeństwo zostało zamierzone przez samego Boga, to znaczy wpisane jest w naturę ludzką - u ochrzczonych podniesione jest do rangi sakramentu (Familiaris Consortio,11-13).

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Małżeństwo w prawosławiu.

Istotą małżeństwa prawosławnego jest dążenie do rzeczy ostatecznych poprzez dobrowolne wejście mężczyzny i kobiety w nierozerwalną wspólnotę całego życia, nakierowaną na przebóstwienie naturalnego związku do miłości chrześcijańskiej na wzór Chrystusa do Kościoła. Z tego też względu prawosławie wierzy, iż małżeństwo nie kończy się nawet w przypadku śmierci jednego ze współmałżonków. Zrodzenie i wychowanie potomstwa oraz zjednoczenie cielesne są w tym przypadku celami drugorzędnymi, doczesnymi – w przeciwieństwie do celu pierwszorzędnego, jakim jest stworzenie wiecznej komunii duchowej. Sakrament ten jest więc organicznie związany z Eucharystią.

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Zdecydowana większość kościołów protestanckich rozpoznaje w małżeństwie święte przymierze zawierane na mocy ustanowienia Bożego pomiędzy jedną kobietą i jednym mężczyzną. Ostatecznym celem ustanowienia przymierza ma być objawienie chwały Bożej poprzez ukazanie Jego miłości wobec Kościoła na przykładzie związku małżeńskiego. Celami wtórnymi są: wzajemna pomoc męża i żony, rozradzanie się ludzkości oraz powstrzymanie przed niemoralnością.

Protestantyzm traktuje małżeństwo jako stan wyrażający porządek stworzenia, a nie odkupienia. Oznacza to, że nie jest traktowane jako sakrament, ale instytucja utworzona dla całej wspólnoty ludzkiej, mająca na celu trwałe zespolenie małżonków. Jako takie, w przeciwieństwie do sakramentów, ma charakter uniwersalny i występuje nie tylko wśród chrześcijan, ale i wyznawców innych religii i niewierzących. Protestantyzm uznaje jednak religijny rys małżeństwa jako związku uświęconego przez Boga.

Islam[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Małżeństwo w islamie.
W islamie nie istnieje wyraźny podział na państwo i kościół, a kwestie dotyczące małżeństwa są wyznaczane przez prawa szariatu. Tu małżeństwo nie jest sakramentem, a kontraktem cywilnym. Małżeństwo jest postrzegane jako związek mężczyzny i kobiety będący fundamentem całego społeczeństwa i wiary, a także religijno-prawny nakaz. Muzułmanie wierzą, że Mahomet stwierdził jednoznacznie: wierny, który zawiera małżeństwo wypełnia połowę swojego religijnego obowiązku. W islamie małżeństwo jest kontraktem, który łączy dwie osoby celem założenia rodziny[49], ale jednocześnie jest uważane za obowiązek religijny[50]. Związek małżeński traktowany jest w kulturze islamskiej, jako cel każdego mężczyzny, pragnącego zyskać dobrą, niezależną pozycję społeczną, a po śmierci trafić do raju. Rozwody nie są częstym zjawiskiem, ale są dozwolone[51]. Tylko muzułmanin (mężczyzna) może poślubić niemuzułmankę i tylko mężczyzna może mieć więcej niż jedną żonę. Niegdyś w krajach arabskich mężczyźni mogli mieć praktycznie nieograniczoną liczbę żon, ale Mahomet uznał to za szkodliwe, dlatego wzywał, by ograniczać się do maksymalnie czterech żon i tylko w sytuacjach, gdy żony są szczególnie umiłowane i będą traktowane sprawiedliwie. Choć obecnie poligamia jest dozwolona, współcześnie, głównie ze względów ekonomicznych, coraz rzadziej praktykowana – mężowi coraz trudniej utrzymać żony i potomstwo. W Turcji i Tunezji poligamia została zakazana, a w innych krajach islamskich wymaga się, by sąd zbadał, czy mężczyzna będzie w stanie utrzymać i sprawiedliwie traktować swoje żony i potomstwo[52]. Niemuzułmanin nie może dziedziczyć po muzułmaninie. Dla muzułmanów małżeństwo jest jedynym uprawnionym (inaczej halal – dozwolonym), legalnym sposobem zaspokajania popędu seksualnego pomiędzy mężczyzną i kobietą[53].

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

Ketuba w języku hebrajskim, żydowska umowa małżeńska określająca obowiązki każdego z partnerów
 Osobny artykuł: Małżeństwo w judaizmie.

W tradycji żydowskiej ważne są wyłącznie zaślubiny religijne, małżeństwo może być zawarte w każdym miejscu, ważne, by miało to miejsce w obecności rabina. W judaizmie zawarcie małżeństwa jest obowiązkiem każdego mężczyzny, ale oczekuje się tego również od kobiety. Jedynie Żyd, który zamierza poświęcić się studiowaniu Tory może powstrzymać się od zawarcia małżeństwa. Żydzi wierzą, że partnerów małżeństwa wyznacza sam Bóg[54]. Ideałem żydowskim jest małżeństwo monogamiczne, chociaż Biblia i Talmud nie zabraniają poligamii[55]. Rozwód – według nauczania Biblii i Talmudu – jest przywilejem męża i następuje po orzeczeniu sądu rabinackiego bejt din[56].

Hinduizm[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak i islamie, wymogi religijne w dużej mierze wypływają na treści ustaw dotyczących instytucji małżeństwa. Nawet zgodnie z prawem indyjskim uregulowania dotyczące małżeństwa mają bardziej charakter religijny, a nie cywilny. W hinduizmie dopuszczalnych jest kilka form zawarcia małżeństwa, a z legalnego punktu widzenia każde małżeństwo zawarte zgodnie z wymogami religijnymi wywołuje skutki na gruncie prawa cywilnego. Hinduizm uznaje małżeństwo za istotny element wiary i wiąże z nim szereg obrzędów, rytuałów, a także reguluje wiele aspektów życia rodzinnego, w tym roli oraz praw i obowiązków małżonków względem siebie.Od strony formalnej zawarcie małżeństwa następuje podczas ceremonii prowadzonej przez kapłana zgodnie z wymogami obrzędu religijnego oraz w obecności dwóch świadków, którzy też są wyznawcami hinduizmu. Po zawarciu małżeństwa kapłan dokonuje wpisu do rejestru oraz wydaje akt małżeństwa[57]. Zawarcie małżeństwa oraz wydanie na świat potomstwa uważane jest za obowiązek kobiety i mężczyzny. Trzy najważniejsze cele małżeństwa to: wzmacnianie religii poprzez składanie ofiar domowych, prokreacja i przyjemność seksualna[58].

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z Buddyzmem małżeństwo uważa się za sprawę świecką[59], a nie za sakrament[60]. Od buddystów oczekuje się przestrzegania prawa cywilnego dotyczącego małżeństwa, ustanowionego przez ich rządy. Budda Gautama, będąc kszatrija, musiał zgodnie z tradycją Shakyan przejść serię testów, aby udowodnić, że jest wojownikiem, zanim pozwolono mu się ożenić.

Rozwód i unieważnienie małżeństwa[edytuj | edytuj kod]

W większości społeczeństw śmierć jednego z małżonków kończy małżeństwo, a w społeczeństwach monogamicznych pozwala drugiemu partnerowi na ponowne zawarcie związku małżeńskiego, choć czasami po okresie oczekiwania lub żałoby. W niektórych społecznościach małżeństwo może zostać unieważnione, jeśli stosowny autorytet stwierdzi, że małżeństwo nigdy nie doszło do skutku.

O unieważnieniu małżeństwa można mówić na gruncie prawa świeckiego (zob. unieważnienie małżeństwa) jak i kościelnego (zob. nieważność małżeństwa). Sądy Metropolitalne znaczny wzrost wniosków o unieważnienia odnotowały po wejściu w życie nowego kodeksu prawa kanonicznego, który dopuścił, jako przyczynę nieważności małżeństwa, „niedojrzałość emocjonalną partnera”. Jest to najczęstszy powód na jaki powołują się Polacy we wnioskach o orzeczenie nieważności sakramentu małżeństwa. Co roku do sądów kościelnych w Polsce wpływa 10 tysięcy wniosków o unieważnienie małżeństwa, 80% z nich trybunały rozpatrują pozytywnie[61].

Małżeństwo może również zostać rozwiązane poprzez rozwód. Krajami, które stosunkowo niedawno zalegalizowały rozwód są Włochy (1970), Portugalia (1975), Brazylia (1977), Hiszpania (1981), Argentyna (1987), Paragwaj (1991), Kolumbia (1991), Irlandia (1996), Chile (2004) i Malta (2011)[potrzebny przypis]. Według stanu na rok 2012, Filipiny i Państwo Watykańskie są jedynymi państwami, które nie zezwalają na rozwód (jest to obecnie przedmiotem dyskusji na Filipinach[62][63]). Po rozwodzie, jeden z małżonków może być zobowiązany do płacenia alimentów.

Ustawowe prawo dwóch zamężnych partnerów do wzajemnej zgody na rozwód zostało uchwalone w krajach zachodnich w połowie XX wieku. W Stanach Zjednoczonych rozwód bez orzekania o winie został po raz pierwszy wprowadzony w Kalifornii w 1969 roku, a ostatnim stanem legalizującym był Nowy Jork w 1989 roku[64].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Haviland, William A., Cultural anthropology : the human challenge, wyd. 13th edition, Australia: Wadsworth Cengage Learning, 2011, ISBN 978-0-495-81178-7, OCLC 864832982 [dostęp 2019-09-23], Cytat: "A nonethnocentric definition of marriage is a culturally sanctioned union between two or more people that establishes certain rights and obligations between the people, between them and their children, and between them and their in-laws.".
  2. a b c d marriage. britannica.com. [dostęp 2019-06-27]. Cytat:
    (ang.) marriage, a legally and socially sanctioned union, usually between a man and a woman, that is regulated by laws, rules, customs, beliefs, and attitudes that prescribe the rights and duties of the partners and accords status to their offspring (if any). The universality of marriage within different societies and cultures is attributed to the many basic social and personal functions for which it provides structure, such as sexual gratification and regulation, division of labour between the sexes, economic production and consumption, and satisfaction of personal needs for affection, status, and companionship. Perhaps its strongest function concerns procreation, the care of children and their education and socialization, and regulation of lines of descent. Through the ages, marriages have taken a great number of forms.
    (pol.) małżeństwo, związek zatwierdzony prawnie i społecznie, zazwyczaj między mężczyzną i kobietą, regulowany prawami, zasadami, obyczajami, przekonaniami i postawami, określającymi przywileje i obowiązki partnerów oraz status ich potomstwa (jeżeli jest). W różnych społeczeństwach i kulturach małżeństwu powszechnie przypisuje się regulację wielu podstawowych funkcji społecznych i osobistych, takich jak zaspokojenie potrzeby seksualnej, podział zatrudnienia między płciami, produkcja i konsumpcja dóbr czy zaspokajanie indywidualnej potrzeby uczucia, własnej wartości i koleżeństwa. Być może w największym stopniu związane jest z prokreacją, opieką nad dziećmi, ich wychowaniem i socjalizacją oraz regulacją stopnia pokrewieństwa. Na przestrzeni wieków, małżeństwa przyjmowały różne formy.
  3. a b marriage. merriam-webster.com. [dostęp 2019-06-27]. Cytat:
    (ang.) marriage (1): a)the state of being united as spouses in a consensual and contractual relationship recognized by law, b)the mutual relation of married persons, c)the institution whereby individuals are joined in a marriage (2): an act of marrying or the rite by which the married status is effected, especially : the wedding ceremony and attendant festivities or formalities (3): an intimate or close union
  4. Daniel Redman: Webster daje swoje błogosławieństwo. slate.com, 2009-04-07. Cytat:
    (ang.) But in their latest editions, the dictionaries have begun to switch sides–though until recently, no one seemed to have much noticed. The American Heritage Dictionary, Black’s Law Dictionary, the Oxford English Dictionary, and Webster’s have all added same-sex unions to their definitions of marriage. * The right-wing Web site WorldNetDaily broke the news in March about Webster’s, reporting that the dictionary had „resolved the argument” over gay marriage by applying the ancient term „to same-sex duos.”
    (pol.) W najnowszych swoich wydaniach słowniki zmieniły nastawienie do problemu, choć jeszcze niedawno nikt zdawał się go nie dostrzegać. Słowniki takie jak: „American Heritage”, „Black’s Law”, „Oxford English” i „Merriam-Webster” dodały związki osób tej samej płci do definicji małżeństwa. Prawicowa strona internetowa WorldNetDaily (wnd.com), ustosunkowując się do decyzji wydawnictwa Merriam-Webster, napisała, że w słowniku „rozwiązano problem” co do małżeństw gejowskich, stosując tradycyjne określenie wobec „duetów tej samej płci”.
  5. Bob Unruh: Słownik Webster’a redefiniuje pojęcie małżeństwa. wnd.com, 2009-03-17. Cytat:
    (ang.) „In recent years, this new sense of ‘marriage’ has appeared frequently and consistently throughout a broad spectrum of carefully edited publications, and is often used in phrases such as ‘same-sex marriage’ and ‘gay marriage’ by proponents and opponents alike. Its inclusion was a simple matter of providing our readers with accurate information about all of the word’s current uses,” Stamper wrote.
    (pol.) „W ostatnich latach, nowe znaczenie słowa «małżeństwo» pojawia się często w wielu uznanych publikacjach, a zwrotów w rodzaju «małżeństwo jednopłciowe» lub «małżeństwo gejowskie» używają obie strony polemik. Wystarczyło tylko dołączyć nowe znaczenie aby zapewnić naszym czytelnikom dokładne informacje odnośnie wszystkich bieżących zastosowań tego słowa”, napisała Kory Stamper. (współpracownik wydawnictwa Merriam-Webster)
  6. a b Tomasz Ponikło, Czym jest małżeństwo? Krótka historia zmian w prawie - Laboratorium WIĘZI, wiez.pl [dostęp 2019-06-27].
  7. Universal Declaration of Human Rights, www.un.org, 6 października 2015 [dostęp 2019-09-24] (ang.).
  8. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (pol.).
  9. Sławomir Szustak, Pełnomocnictwo do zawarcia małżeństwa w prawie kanonicznym i w polskim prawie cywilnym, „Kościół i Prawo” (6 (19) nr 1), 2017, s. 249–266, DOI10.18290/kip.2017.6.1-16, ISSN 0208-7928 [dostęp 2019-06-27] (pol.).
  10. a b c małżeństwo, prawo. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2019-06-27].
  11. Europeans marry older, less often, EUobserver [dostęp 2019-09-24] (ang.).
  12. a b małżeństwo. sjpd.pwn.pl. [dostęp 2019-06-27].
  13. Instytucje Justyniana 1,9,1 (tłum. Władysław Rozwadowski).
  14. Digesta 23,2,1 (tłum. Władysław Rozwadowski).
  15. Władysław Rozwadowski, Prawo rzymskie : zarys wykładu wraz z wyborem źródeł, wyd. Wyd. 2, Poznań: Ars boni et aequi, 1996, ISBN 83-900964-5-5, OCLC 750868066 [dostęp 2019-06-27].
  16. a b c Duran Bell, Defining Marriage and Legitimacy, „Current Anthropology”, 38 (2), 1997, s. 237–253, DOI10.1086/204606, ISSN 0011-3204, JSTOR2744491 [dostęp 2019-09-24].
  17. Evan Gerstmann, Same-Sex Marriage and the Constitution, Cambridge University Press, 2004, ISBN 978-0-521-00952-2 [dostęp 2019-09-24] (ang.).
  18. Westermarck, Edward, 1862-1939., The history of human marriage, wyd. 5th ed., rewritten, [Whitefish, MT]: Kessinger, 2003, ISBN 0-7661-4618-9, OCLC 54781560 [dostęp 2019-09-24].
  19. Westermarck, Edward, 1862-1939., The future of marriage in Western civilisation,, Freeport, N.Y.,: Books for Libraries Press, 1970, ISBN 0-8369-5304-5, OCLC 74959 [dostęp 2019-09-24].
  20. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, Notes and queries on anthropology., wyd. 6th ed., rev. and rewritten by a committee of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland., London: Routledge and K. Paul, 1951 [dostęp 2019-09-24].
  21. E. Kathleen Gough, The Nayars and the Definition of Marriage, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 89 (1), 1959, s. 23–34, DOI10.2307/2844434, ISSN 0307-3114, JSTOR2844434 [dostęp 2019-09-24], Cytat: "Nuer female-female marriage is done to keep property within a family that has no sons. It is not a form of lesbianism.".
  22. E.R. Leach, 199. Polyandry, Inheritance and the Definition of Marriage, „Man”, 55, 1955, s. 182, DOI10.2307/2795331, JSTOR2795331 [dostęp 2019-09-24].
  23. a b Anna Tunia, Ochrona małżeństwa i rodziny w prawie polskim oraz prawie wewnętrznym kościołów chrześcijańskich, „Studia z Prawa Wyznaniowego”, 13, 2010, s. 97–116, ISSN 2081-8882 [dostęp 2019-06-27] (pol.).
  24. Marriage - Definition of Marriage by Lexico, Lexico Dictionaries | English [dostęp 2019-09-28] (ang.).
  25. MARRIAGE - meaning in the Cambridge English Dictionary, dictionary.cambridge.org [dostęp 2019-09-28] (ang.).
  26. Definition of marriage - Dictionary.com, www.dictionary.com [dostęp 2019-09-28] (ang.).
  27. Marriage definition and meaning - Collins English Dictionary, www.collinsdictionary.com [dostęp 2019-09-28] (ang.).
  28. Ewa Karabin, Mężczyzny i niewiasty porządne złączenie. O małżeństwie encyklopedycznie, „Więź”, 11–12 (613), 2009, ISSN 0511-9405 (pol.).
  29. Joanna Petry Mroczkowska, Małżeństwo – kwestia dyskusyjna. Spory i argumenty w USA, Więź [dostęp 2019-06-27] (pol.).
  30. Marriage of Inanna and Dumuzi, Ancient History Encyclopedia [dostęp 2019-10-03].
  31. Frederik Pedersen, Marriage [w:] Kelly Boyd, Encyclopedia of historians and historical writing, London: Fitzroy Dearborn, 1999, s. 766-768, ISBN 1-884964-33-8, OCLC 40991180.
  32. Leonard Hobhouse, Morals in evolution ; a study in comparative ethics, New York, H. Holt and Co, 1925 [dostęp 2019-10-03].
  33. MARRIAGE - JewishEncyclopedia.com, www.jewishencyclopedia.com [dostęp 2019-10-03].
  34. a b William Robertson Smith, Kinship And Marriage In Early Arabia, Adam And Charles Black., 1907 [dostęp 2019-10-03].
  35. Judges 4 / Hebrew - English Bible / Mechon-Mamre, www.mechon-mamre.org [dostęp 2019-10-03].
  36. Genesis 24 / Hebrew - English Bible / Mechon-Mamre, www.mechon-mamre.org [dostęp 2019-10-03].
  37. Genesis 31 / Hebrew - English Bible / Mechon-Mamre, www.mechon-mamre.org [dostęp 2019-10-03].
  38. Z dziejów polskiego prawa małżeńskiego [w:] Mariusz Agnosiewicz, Małżeństwo: od świeckiego do konkordatowego, Racjonalista.pl, 29 lipca 2003 [dostęp 2019-06-27] (pol.).
  39. a b Mariusz Agnosiewicz: Z dziejów polskiego prawa małżeńskiego (pol.). [dostęp 2019-01-06].
  40. a b Anna Kotlarska-Michalska, Małżeństwo jako związek, wspólnota, instytucja, podsystem i rodzaj stosunku społecznego, „Roczniki Socjologii Rodziny”, 10, Wydawnictwo Naukowe UAM, 1998, s. 49-66, ISSN 0867-2059 (pol.).
  41. a b Smyczyński, Tadeusz, 1938-, Prawo rodzinne i opiekuńcze, wyd. 5. wyd., uzup. i uaktualnione, Warszawa: Beck, 2009, ISBN 978-83-7483-743-9, OCLC 699047409 [dostęp 2019-06-27].
  42. "Miłość wygrała". Australia legalizuje małżeństwa osób tej samej płci, „TVN24.pl” [dostęp 2018-04-25].
  43. RMF FM., Austria legalizuje małżeństwa jednopłciowe. Zdecydował Trybunał Konstytucyjny [dostęp 2018-04-25].
  44. K. Parzych-Blakiewicz, Sakramentalność małżeństwa w relacji do ludzkiej egzystencji, „Teologia w Polsce 10”, Olsztyn 2016.
  45. Temidium, www.temidium.pl [dostęp 2018-02-28].
  46. Ślub kościelny, Ślub kościelny [dostęp 2018-02-28] (pol.).
  47. [proves-gay-marriage-after-20-years-of-internal-debate-161479/ Church of Norway Approves Gay Marriage After 20 Year Church of Norway Approves Gay Marriage After 20 Years of Internal Debate].
  48. [sm/p2s2c3a7.htm Catechism of Catholic Church; Section 2, Chapter 3, Catechism of Catholic Church; Section 2, Chapter 3, Article 7].
  49. Franciszek Adamski: Socjologia małżeństwa i rodziny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 92. ISBN 83-01-03119-0.
  50. Ewa Machut-Mendecka: Oblicza współczesnego islamu. Academica, 2003, s. 58. ISBN 83-89281-03-1.
  51. Zrozumieć islam i muzułmanów. planetaislam.com. [dostęp 2015-10-21].
  52. M.J. Żmichrowska, Małżeństwo i rodzina w chrześcijaństwie i islamie, Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Akademii im. Jana Długosza, 2007.
  53. M. Sadowski, Małżeństwo z muzułmaninem- aspekty prawne,, „Czasopismo Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie”, 2014.
  54. M. Friedman, Tradycja rodzinna w judaizmie, „Collectanea Theologica 66/2”, 1996.
  55. Marriage. W: The Jewish Encyclopedia. T. 8. s. 335–336.
  56. Edward Lipiński, Prawo Bliskiego Wschodu – Wprowadzenie historyczne, Studia Historico-Biblica 2, KUL, Lublin 2009, s. 310.
  57. A.Sapota, Materialne i kolizyjne prawo małżeńskie Indii, „Metryka. Studia z zakresu prawa osobowego i rejestracji stanu cywilnego”, 2012.
  58. Kobieta w hinduizmie, „Racjonalista.pl” [dostęp 2018-02-28] (pol.).
  59. Personal Ceremonies: Marriage / Funeral Rites, buddhanet.net.
  60. A Basic Buddhism Guide: Buddhist Ethics, www.buddhanet.net [dostęp 2019-09-27].
  61. Redakcja Fronda.pl (za Tvn24.pl), Polacy w kolejkach po stwierdzenie nieważności małżeństwa?, 2009-11-13 [dostęp 2011-10-02] (pol.).
  62. By Jojo Malig ABS-CBNnews.com, Is Philippines ready for a divorce law?, ABS-CBN News, 2012 [dostęp 2019-10-04].
  63. Deutsche Welle, Will divorce finally be legalized in Philippines?, DW.COM, 27 lutego 2018 [dostęp 2019-10-04] (ang.).
  64. Understanding No-Fault Divorce Laws, Mydomaine [dostęp 2019-10-04] (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]