Małżeństwo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy związku osób. Zobacz też: film Małżeństwo.
Para obrączek ślubnych stanowi jeden z symboli małżeństwa

Małżeństwo – zatwierdzony prawnie i/lub społecznie związek dwóch osób, najczęściej mężczyzny i kobiety, regulowany zasadami, obyczajami, przekonaniami i postawami wyznaczającymi prawa i obowiązki małżonków oraz status ich ewentualnego potomstwa[1][2][3][4].

Małżeństwo jest zazwyczaj potwierdzone ślubem, uznającym jego strony za małżonków, oraz niesie z sobą skutki prawne określone prawem małżeńskim[1][5].

Małżeństwo jest instytucją towarzyszącą człowiekowi od początku jego istnienia, jawi się jako naturalna oraz podstawowa komórka społeczeństwa, wspólnoty. Ma ona wymiar zarówno świecki, jak i religijny – zawsze było traktowane nie tylko w sensie czysto legalistycznym, lecz również przybierało wybraną formę obrzędu religijnego lub sakramentu kościelnego[6].

Na świecie spotyka się różne ujęcia rozwiązań prawnych definiujących oraz ustalających istotę małżeństwa, a także konsekwencje, przywileje i obowiązki wynikające z jego trwania. Choć w cywilizacji zachodniej ugruntowane jest małżeństwo monogamiczne, tradycyjne znaczenie małżeństwa w zasięgu niektórych kultur i religii obejmowało lub nadal obejmuje również poligamię, a niektóre grupy etniczne uznają poliandrię[1]. Małżeństwu powszechnie przypisuje się rolę założycielską wobec rodziny, co zwykle wiąże się z opieką nad dziećmi, ich wychowaniem i socjalizacją[1][5][7].

W polskim ustawodawstwie, jak i wielu innych na świecie, małżeństwo postrzega się jako związek kobiety i mężczyzny, co uniemożliwia legalne zawieranie małżeństw przez pary jednopłciowe. Istnieją jednak państwa, w których prawo dopuszcza lub rozpoznaje małżeństwa homoseksualne; są to m.in.: Argentyna, Australia[8], Austria[9], Belgia, Brazylia, Dania, Francja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Islandia, Izrael, Kanada, Kolumbia, Luksemburg, Malta, Meksyk, Niemcy, Norwegia, Nowa Zelandia, Portugalia, Stany Zjednoczone, Szwajcaria, Szwecja, Urugwaj, Wielka Brytania. Do grona państw rozpoznających równość małżeńską należy większość państw rozwiniętych.

Etymologia w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Jedna z hipotez omawiających etymologię słowa „małżeństwo” w języku polskim wskazuje, że wywodzi się ono od słowa małżonka, a ściślej od wcześniej używanego wyrazu małżona, w znaczeniu „żona pojęta uroczyście na mal”, w którym „mal” wywodzi się od starogermańskiego māl lub mahal oznaczającego umowę lub kontrakt. Drugi człon – žona – ma już charakter słowiański. Polszczyzna przejęła wyraz małżonka prawdopodobnie w drugiej połowie XIV wieku ze staroczeskiego słowa malženka, zdrobnienia od malžena, czyli ślubna żona. Z pierwszej połowy XVI wieku pochodzą dokumenty używające słowa małżonek (sporadycznie: małżon) utworzonego od leksemu małżonka. Natomiast słowo małżeństwo pojawia się wcześniej, bo już w pierwszej połowie XV wieku, prawdopodobnie też na wzór staroczeskiego malženstvo. Inna hipoteza zakłada, że podstawą etymologiczną omawianego słowa był staroniemiecki leksem ge-mahelo (obecnie gemahl), czyli małżonek, przejęty przez Słowian bez nagłosowego ge-.

Spory o definicję w świecie zachodnim[edytuj | edytuj kod]

Małżeństwo jako związek męża i żony jest opisywane w definicjach encyklopedycznych i słownikowych publikowanych w Polsce przez ostatnie 150 lat. W polskiej konstytucji małżeństwo definiuje się jako "związek kobiety i mężczyzny znajdujący się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej"[10]. W ostatnich latach w związku z przemianami społeczno-kulturowymi, małżeństwo coraz częściej definiowane jest jako usankcjonowany prawnie związek dwóch osób. W publikacjach w języku polskim takie podejście przedstawia Encyklopedia powszechna, wydana przez Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński z 2002. W Encyklopedii nowej generacji E2.0 oraz Encyklopedia PWN A-Z. Oryginalna Azetka z 2008 nie zamieszczono definicji małżeństwa[11]. Dyskusje nad definicją małżeństwa związane są z dyskusją nad równością związków hetero- i nieheteronormatywnych. W świecie zachodnim widoczna jest tendecja redefiniowania instytucji małżeństwa umożliwiającego zawarcie małżeństwa także parom lesbijek i gejów, bądź osób niebinarnych[12]. Przyjmowane w prawie definicje małżeństwa uległy zróżnicowaniu pomiędzy poszczególnymi państwami, a nawet wewnątrz nich. W jednych państwach definicja umożliwia zawarcie związku małżeńskiego parom tej samej płci w innych (w tym w Polsce) prawna definicja za małżeństwo uznaje jedynie związek mężczyzny i kobiety[13].

Definicja zapisana w aktach prawnych nie kończy jednak sporu. Małżeństwo nie jest wytworem państwa, lecz instytucją społeczną, a ta jako element samoorganizacji społecznej nie podlega regulacjom prawnym, lecz jest wynikiem procesów kulturowych. Współcześnie, systemy prawa coraz większej liczby państw lub też inne jurysdykcje zezwalają na zawarcie lub rozpoznają małżeństwo osób tej samej płci.

Główne aspekty małżeństwa[edytuj | edytuj kod]

Problematyka małżeństwa ma charakter interdyscyplinarny, co wynika z wielopostaciowej istoty tego związku oraz społeczno-ekonomicznych, demograficznych, religijnych, prawnych i socjalnych konsekwencji współbytowania dwojga osób. Funkcjonowanie małżeństwa w społeczeństwie, jego trwałość lub nietrwałość pociągają za sobą skutki społeczne, demograficzne, ekonomiczne, psychiczne oraz kulturowe. Stąd małżeństwo postrzega się w wielu aspektach, m.in.: w aspekcie prawnym (jako stan cywilny); w aspekcie społecznym (jako wspólnotę i instytucję społeczną); w aspekcie religijnym (jako sakrament lub kontrakt cywilny)[13].

Aspekt prawny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Prawo małżeńskie.

Małżeństwo definiuje się jako związek uznawany przez prawo[14]. Dla państwa instytucja małżeństwa stanowi czynnik stabilizujący ład prawny w społeczeństwie. Ma to związek z tym, że małżeństwo ułatwia ustalenie pochodzenia człowieka i porządkuje stan cywilny jednostki; kształtuje stosunki rodzinne (np. powoduje powstanie stosunku powinowactwa; tworzy grupę rodzinną, będącą trwałym elementem struktury społecznej, względem której państwo prowadzi określoną politykę społeczno-gospodarczą[15]. Instrumentami ochrony małżeństwa są przede wszystkim normy prawne, które mają na celu zapewnienie jego trwałości. Za takie zaś można uznać przepisy określające warunki jego rozwiązania, unieważnienia oraz ustalenia nieistnienia małżeństwa, a także przepisy dotyczące konwalidacji małżeństwa oraz separacji małżeńskiej[10].

Aspekt społeczny[edytuj | edytuj kod]

Małżeństwo jest trwałym (ale nie nierozerwalnym) i legalnym związkiem, powstałym z woli małżonków, jako równoprawnych stron w celu wspólnego pożycia, realizacji dobra małżonków, dobra założonej rodziny i jej celów społecznych[15]. Z punktu widzenia socjologii małżeństwo jest rodzajem wspólnoty realizującej potrzeby psychiczne, społeczne i fizyczne dwojga ludzi, opartej na porozumieniu i przyzwoleniu na nieformalność. Małżeństwo zakłada istnienie relacji zupełnych, związku o dużym natężeniu, intymność seksualną, dlatego tworzy relację wobec drugiego człowieka, szczególnie zróżnicowaną, pełną niuansów, naznaczoną pieczęcią ekskluzywności i intencją trwałości. Jako związek strukturalny staje się podstawowym elementem struktury rodziny – małżonkowie z chwilą urodzenia się lub adopcji dziecka stają się rodzicami, zatem małżeństwo jest również synonimem rodziny – zadania i cele małżeństwa łączą się z podstawowymi zadaniami i celami rodziny[14].

Aspekt religijny[edytuj | edytuj kod]

W zależności od religii i kręgów kulturowych małżeństwo jest postrzegane jako sakrament zobowiązujący do realizacji planu bożego oraz wypełniania codziennych obowiązków rodzinno-małżeńskich[16] (np. chrześcijaństwo, hinduizm) albo kontrakt cywilny ustalający obowiązki i przywileje małżeńskie (np.islam)[17].

Chrześcijaństwo[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z wierzeniami chrześcijańskimi instytucja małżeństwa została ustanowiona przez Boga jako nierozerwalna wspólnota życiowa jednego mężczyzny z jedną kobietą. Podstawą chrześcijańskiego rozumienia małżeństwa jest sam fakt stworzenia człowieka przez Boga oraz powołanie go do miłości[18]. Człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, który jest miłością, dlatego też istota ludzka nie może żyć bez miłości. Małżonkowie uczestniczą w przymierzu Chrystusa z Kościołem. Jednym z celów małżeństwa – obok wspólnoty życia seksualnego, mającego na celu spłodzenie potomstwa oraz zacieśniania i pogłębiania więzi między małżonkami – jest wspólnota życia duchowego, oparta na wzajemnej miłości, zespalająca elementy boskie i ludzkie. Według Nowego Testamentu małżeństwo w równym stopniu jest sprawą mężczyzny i kobiety, prawa i obowiązki małżonków są takie same. W zależności od wyznania i denominacji różnie definiuje się pojęcie małżeństwa. Na ogół przyjmuje się, że to jest związek osób różnej płci, jednak na przykład Kościół Norwegii udziela ceremonii religijnej małżeństwom osób tej samej płci[19]. W niektórych wyznaniach chrześcijańskich (jak np. katolicyzm, prawosławie) małżeństwo jest jednym z sakramentów[20].

Islam[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Małżeństwo w islamie.
W islamie nie istnieje wyraźny podział na państwo i kościół, a kwestie dotyczące małżeństwa są wyznaczane przez prawa szariatu. Tu małżeństwo nie jest sakramentem, a kontraktem cywilnym. Małżeństwo jest postrzegane jako związek mężczyzny i kobiety będący fundamentem całego społeczeństwa i wiary, a także religijno-prawny nakaz. Muzułmanie wierzą, że Mahomet stwierdził jednoznacznie: wierny, który zawiera małżeństwo wypełnia połowę swojego religijnego obowiązku. W islamie małżeństwo jest kontraktem, który łączy dwie osoby celem założenia rodziny[21], ale jednocześnie jest uważane za obowiązek religijny[22]. Związek małżeński traktowany jest w kulturze islamskiej, jako cel każdego mężczyzny, pragnącego zyskać dobrą, niezależną pozycję społeczną, a po śmierci trafić do raju. Rozwody nie są częstym zjawiskiem, ale są dozwolone[23]. Tylko muzułmanin (mężczyzna) może poślubić niemuzułmankę i tylko mężczyzna może mieć więcej niż jedną żonę. Niegdyś w krajach arabskich mężczyźni mogli mieć praktycznie nieograniczoną liczbę żon, ale Mahomet uznał to za szkodliwe, dlatego wzywał, by ograniczać się do maksymalnie czterech żon i tylko w sytuacjach, gdy żony są szczególnie umiłowane i będą traktowane sprawiedliwie. Choć obecnie poligamia jest dozwolona, współcześnie, głównie ze względów ekonomicznych, coraz rzadziej praktykowana – mężowi coraz trudniej utrzymać żony i potomstwo. W Turcji i Tunezji poligamia została zakazana, a w innych krajach islamskich wymaga się, by sąd zbadał, czy mężczyzna będzie w stanie utrzymać i sprawiedliwie traktować swoje żony i potomstwo[24]. Niemuzułmanin nie może dziedziczyć po muzułmaninie. Dla muzułmanów małżeństwo jest jedynym uprawnionym (inaczej halal – dozwolonym), legalnym sposobem zaspokajania popędu seksualnego pomiędzy mężczyzną i kobietą[25].

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Małżeństwo w judaizmie.

W tradycji żydowskiej ważne są wyłącznie zaślubiny religijne, małżeństwo może być zawarte w każdym miejscu, ważne, by miało to miejsce w obecności rabina. W judaizmie zawarcie małżeństwa jest obowiązkiem każdego mężczyzny, ale oczekuje się tego również od kobiety. Jedynie Żyd, który zamierza poświęcić się studiowaniu Tory może powstrzymać się od zawarcia małżeństwa. Żydzi wierzą, że partnerów małżeństwa wyznacza sam Bóg[26]. Ideałem żydowskim jest małżeństwo monogamiczne, chociaż Biblia i Talmud nie zabraniają poligamii[27]. Rozwód – według nauczania Biblii i Talmudu – jest przywilejem męża i następuje po orzeczeniu sądu rabinackiego bejt din[28].

Hinduizm[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak i islamie, wymogi religijne w dużej mierze wypływają na treści ustaw dotyczących instytucji małżeństwa. Nawet zgodnie z prawem indyjskim uregulowania dotyczące małżeństwa mają bardziej charakter religijny, a nie cywilny. W hinduizmie dopuszczalnych jest kilka form zawarcia małżeństwa, a z legalnego punktu widzenia każde małżeństwo zawarte zgodnie z wymogami religijnymi wywołuje skutki na gruncie prawa cywilnego. Hinduizm uznaje małżeństwo za istotny element wiary i wiąże z nim szereg obrzędów, rytuałów, a także reguluje wiele aspektów życia rodzinnego, w tym roli oraz praw i obowiązków małżonków względem siebie.Od strony formalnej zawarcie małżeństwa następuje podczas ceremonii prowadzonej przez kapłana zgodnie z wymogami obrzędu religijnego oraz w obecności dwóch świadków, którzy też są wyznawcami hinduizmu. Po zawarciu małżeństwa kapłan dokonuje wpisu do rejestru oraz wydaje akt małżeństwa[29]. Zawarcie małżeństwa oraz wydanie na świat potomstwa uważane jest za obowiązek kobiety i mężczyzny. Trzy najważniejsze cele małżeństwa to: wzmacnianie religii poprzez składanie ofiar domowych, prokreacja i przyjemność seksualna[30].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d marriage. britannica.com. [dostęp 2012-12-04].  Cytat:
    (ang.) marriage, a legally and socially sanctioned union, usually between a man and a woman, that is regulated by laws, rules, customs, beliefs, and attitudes that prescribe the rights and duties of the partners and accords status to their offspring (if any). The universality of marriage within different societies and cultures is attributed to the many basic social and personal functions for which it provides structure, such as sexual gratification and regulation, division of labour between the sexes, economic production and consumption, and satisfaction of personal needs for affection, status, and companionship. Perhaps its strongest function concerns procreation, the care of children and their education and socialization, and regulation of lines of descent. Through the ages, marriages have taken a great number of forms.
    (pol.) małżeństwo, związek zatwierdzony prawnie i społecznie, zazwyczaj między mężczyzną i kobietą, regulowany prawami, zasadami, obyczajami, przekonaniami i postawami, określającymi przywileje i obowiązki partnerów oraz status ich potomstwa (jeżeli jest). W różnych społeczeństwach i kulturach małżeństwu powszechnie przypisuje się regulację wielu podstawowych funkcji społecznych i osobistych, takich jak zaspokojenie potrzeby seksualnej, podział zatrudnienia między płciami, produkcja i konsumpcja dóbr czy zaspokajanie indywidualnej potrzeby uczucia, własnej wartości i koleżeństwa. Być może w największym stopniu związane jest z prokreacją, opieką nad dziećmi, ich wychowaniem i socjalizacją oraz regulacją stopnia pokrewieństwa. Na przestrzeni wieków, małżeństwa przyjmowały różne formy.
  2. marriage. merriam-webster.com. [dostęp 2012-12-04].  Cytat:
    (ang.) marriage (1): the state of being united to a person of the opposite sex as husband or wife in a consensual and contractual relationship recognized by law (2): the state of being united to a person of the same sex in a relationship like that of a traditional marriage <same-sex marriage>
    (pol.) małżeństwo (1): stan zjednoczenia z osobą płci przeciwnej jako mąż lub żona w zgodnych i umownych stosunkach regulowanych przez prawo (2): stan zjednoczenia z osobą tej samej płci w relacji podobnej do tradycyjnego małżeństwa (małżeństwo jednopłciowe)
  3. Daniel Redman: Webster daje swoje błogosławieństwo. slate.com, 2009-04-07.  Cytat:
    (ang.) But in their latest editions, the dictionaries have begun to switch sides–though until recently, no one seemed to have much noticed. The American Heritage Dictionary, Black’s Law Dictionary, the Oxford English Dictionary, and Webster’s have all added same-sex unions to their definitions of marriage. * The right-wing Web site WorldNetDaily broke the news in March about Webster’s, reporting that the dictionary had „resolved the argument” over gay marriage by applying the ancient term „to same-sex duos.”
    (pol.) W najnowszych swoich wydaniach słowniki zmieniły nastawienie do problemu, choć jeszcze niedawno nikt zdawał się go nie dostrzegać. Słowniki takie jak: „American Heritage”, „Black’s Law”, „Oxford English” i „Merriam-Webster” dodały związki osób tej samej płci do definicji małżeństwa. Prawicowa strona internetowa WorldNetDaily (wnd.com), ustosunkowując się do decyzji wydawnictwa Merriam-Webster, napisała, że w słowniku „rozwiązano problem” co do małżeństw gejowskich, stosując tradycyjne określenie wobec „duetów tej samej płci”.
  4. Bob Unruh: Słownik Webster’a redefiniuje pojęcie małżeństwa. wnd.com, 2009-03-17.  Cytat:
    (ang.) „In recent years, this new sense of ‘marriage’ has appeared frequently and consistently throughout a broad spectrum of carefully edited publications, and is often used in phrases such as ‘same-sex marriage’ and ‘gay marriage’ by proponents and opponents alike. Its inclusion was a simple matter of providing our readers with accurate information about all of the word’s current uses,” Stamper wrote.
    (pol.) „W ostatnich latach, nowe znaczenie słowa «małżeństwo» pojawia się często w wielu uznanych publikacjach, a zwrotów w rodzaju «małżeństwo jednopłciowe» lub «małżeństwo gejowskie» używają obie strony polemik. Wystarczyło tylko dołączyć nowe znaczenie aby zapewnić naszym czytelnikom dokładne informacje odnośnie wszystkich bieżących zastosowań tego słowa”, napisała Kory Stamper. (współpracownik wydawnictwa Merriam-Webster)
  5. a b małżeństwo, prawo. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2012-12-04].
  6. S. Szostak, Pełnomocnictwo do zawarcia małżeństwa w prawie kanonicznym i polskim prawie cywilnym, „Kościół i prawo 6(19), nr 1”, 2017.
  7. małżeństwo. sjpd.pwn.pl. [dostęp 2013-06-14].
  8. "Miłość wygrała". Australia legalizuje małżeństwa osób tej samej płci, „TVN24.pl” [dostęp 2018-04-25].
  9. RMF FM., Austria legalizuje małżeństwa jednopłciowe. Zdecydował Trybunał Konstytucyjny [dostęp 2018-04-25].
  10. a b A. Tunia, Ochrona małżeństwa i rodziny w prawie polskim oraz w prawie wewnętrznym kościołów chrześcijańskich, „Studia z prawa wyznaniowego tom 13”, 2010.
  11. Ewa Karabin. Mężczyzny i niewiasty porządne złączenie. O małżeństwie encyklopedycznie. „Więź”. 11-12, 2009. 
  12. Joanna Petry Mroczkowska. Małżeństwo: kwestia dyskusyjna. Spory i argumenty w USA. „Więź”. 11-12, 2009. 
  13. a b Tomasz Ponikło. Czym jest małżeństwo? Krótka historia zmian w prawie. „Więź”. 11-12, 2009. [zarchiwizowane z adresu]. 
  14. a b A. Kotlarska-Michalska, Małżeństwo jak związek, wspólnota, instytucja, podsystem i rodzaj stosunku społecznego, „Roczniki Socjologii Rodziny Tom X”, Poznań: Instytut Socjologii UAM, 1998.
  15. a b T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Beck, 2016.
  16. K. Parzych-Blakiewicz, Sakramentalność małżeństwa w relacji do ludzkiej egzystencji, „Teologia w Polsce 10”, Olsztyn 2016.
  17. Temidium, www.temidium.pl [dostęp 2018-02-28].
  18. Ślub kościelny, Ślub kościelny [dostęp 2018-02-28] (pol.).
  19. Church of Norway Approves Gay Marriage After 20 Years of Internal Debate.
  20. Catechism of Catholic Church; Section 2, Chapter 3, Article 7.
  21. Franciszek Adamski: Socjologia małżeństwa i rodziny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 92. ISBN 83-01-03119-0.
  22. Ewa Machut-Mendecka: Oblicza współczesnego islamu. Academica, 2003, s. 58. ISBN 83-89281-03-1.
  23. Zrozumieć islam i muzułmanów. planetaislam.com. [dostęp 2015-10-21].
  24. M.J. Żmichrowska, Małżeństwo i rodzina w chrześcijaństwie i islamie, Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Akademii im. Jana Długosza, 2007.
  25. M. Sadowski, Małżeństwo z muzułmaninem- aspekty prawne,, „Czasopismo Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie”, 2014.
  26. M. Friedman, Tradycja rodzinna w judaizmie, „Collectanea Theologica 66/2”, 1996.
  27. Marriage. W: The Jewish Encyclopedia. T. 8. s. 335–336.
  28. Edward Lipiński, Prawo Bliskiego Wschodu – Wprowadzenie historyczne, Studia Historico-Biblica 2, KUL, Lublin 2009, s. 310.
  29. A.Sapota, Materialne i kolizyjne prawo małżeńskie Indii, „Metryka. Studia z zakresu prawa osobowego i rejestracji stanu cywilnego”, 2012.
  30. Kobieta w hinduizmie, „Racjonalista.pl” [dostęp 2018-02-28] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]