Szkoła frankfurcka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szkoła frankfurcka (niem. Frankfurter Schule) – potoczna nazwa w literaturze przedmiotu filozofii i socjologii grupy pracowników Instytutu Badań Społecznych, istniejącego w latach 1923–1933 na Uniwersytecie we Frankfurcie, a od 1933 roku kolejno: przy paryskiej École normale supérieure i nowojorskim Uniwersytecie Columbia, a od 1949 ponownie we Frankfurcie nad Menem. Szkoła frankfurcka zasłynęła ze sformułowania teorii krytycznej oraz badania podstaw marksizmu. Badacze poświęcający się tym zagadnieniom skupiali się na problematyce relacji „podmiot – przedmiot” poznania i działania, a także podkreślali konieczność widzenia społeczeństwa w roli podmiotu własnych działań. Koncepcje grupy były rozwijane na łamach wydawanego w Instytucie pisma „Zeitschrift für Sozialforschung[1].

Faktycznie szkoła frankfurcka przestała istnieć po śmierci Theodora Adorna (zm. 1969) i Maksa Horkheimera (zm. 1973), czasami jednak w odniesieniu do Jürgena Habermasa i innych myślicieli rozwijających teorię krytyczną mówi się o kolejnych jej pokoleniach[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Fundatorami Frankfurckiej Szkoły Badań Społecznych byli lewicujący niemiecko-żydowscy intelektualiści wywodzący się ze średnich i wyższych klas społeczeństwa niemieckiego[3]. Miał on za zadanie podjęcie krytycznych badań interdyscyplinarnych nad „historią i teorią ruchu robotniczego, nad wzajemnym oddziaływaniem na siebie w nowoczesnym społeczeństwie życia gospodarczego i życia kulturalnego”. Pierwszym dyrektorem Instytutu był Carl Grünberg, profesor ekonomii politycznej, który wprowadził marksizm jako powszechnie obowiązującą metodologię szkoły frankfurckiej; pod jego kierownictwem Instytut skupił się na ruchu robotniczym i historii socjalizmu. W tym okresie wiele jego członków należało do Komunistycznej Partii Niemiec czy ruchu socjaldemokratycznego, jednak przede wszystkim skupiał on uczonych niezależnych politycznie[1]. W 1930 roku stanowisko dyrektora Instytutu objął Max Horkheimer, który zasadniczo zmienił kierunek jego badań. Od tego momentu zaczyna się zasadniczy rozwój szkoły frankfurckiej, który skupiony był na kompleksowych analizach społeczeństwa kapitalistycznego z udziałem ekonomistów, filozofów, psychologów. Od 1931 roku Instytut wydawał pismo „Zeitschrift für Sozialforschung”, w latach 1939–1941 dostępne również w Stanach Zjednoczonych w angielskim tłumaczeniu[4]. Istotnym wydarzeniem w procesie formowania się szkoły frankfurckiej było wydanie w 1951 roku przez Adorna zbioru refleksji i przemyśleń pod tytułem Minima Moralia[5].

Celem szkoły było rozwinięcie krytycznej teorii dotyczącej społecznych sprzeczności nowoczesnego kapitalizmu.

Działania szkoły frankfurckiej dzieli się na trzy okresy[6]:

  1. Okres europejski (1923–1938): w tym okresie pojawia się termin teorii krytycznej;
  2. Okres amerykański (1939–1949): ten okres rozwoju szkoły frankfurckiej charakteryzuje ścisła współpraca Horkheimera i Adorno; współpraca ta zaowocowała powstaniem książki „Dialektyka oświecenia”, w której za wszelkie zło we współczesnym społeczeństwie autorzy obarczyli „ducha oświecenia”; oświecenie jest tutaj utożsamiane z procesem racjonalizacji, który doprowadził do wytworzenia społecznych mechanizmów władzy i kontroli (panoptyzm);
  3. Okres zachodnioeuropejski (lata 60. XX wieku): w tym okresie najważniejszy był dorobek i wkład naukowy Adorna i Marcuse’a.

Początkowo szkoła zajęła się krytyką oświecenia: oświeceniowe obietnice – wiara w rozwój naukowy i racjonalność, rozwinięcie idei ludzkiej wolności – przemieniły się w koszmar, w zastosowanie nauki i racjonalności do tłumienia wolności. Według Adorna „Oświecenie hamuje rozwój autonomicznych, niezależnych jednostek; prowadzi do tamowania emancypacji, dla której ludzkie istoty są o tyle dojrzałe, o ile pozwalają im na to siły produkcyjne epoki”[7].

Ich poglądy, choć zróżnicowane, wywodziły się z marksizmu i neoheglizmu i kształtowały się pod wpływem psychoanalizy i psychologii społecznej.

Wprowadzili i rozpowszechnili termin „przemysł kulturalny” na określenie kultury masowej, podkreślając jej postępujące zestandaryzowanie, uprzemysłowienie i uśrednienie. Podleganie kultury prawom rynkowym i jej komercjalizacja doprowadziła do obniżenia gustu, wymagań i poziomu odbiorców. Zjawisko reprodukcji technicznej upowszechniło film i fotografię, lecz zarazem doprowadziło do zaniku „aury” dzieł sztuki, czym zubożyło ich percepcję.

Krytyczne i bardzo surowe oceny przedstawicieli szkoły frankfurckiej wynikały z perspektywy jaką obrali – kultury wysokiej. Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej stała się źródłem inspiracji dla wielu wpływowych ruchów intelektualnych i społecznych końca XX wieku. Oprócz tego w ogromnym stopniu przyczyniła się do rozwoju interdyscyplinarnych badań nad kulturą masową. Wydaje się, że jej znaczący wpływ na myśl współczesną wynika z ciągłej aktualności zjawisk, które uczynili przedmiotem swojej analizy: kultury masowej i hegemonii kapitalizmu (w szerokim rozumieniu, obejmującym nie tylko ekonomię, ale i kulturę, politykę oraz sferę stosunków społecznych)[8]. Ponadto teoretycy szkoły frankfurckiej są uznawani za „duchowych założycieli” Republiki Federalnej Niemiec ze względu na rolę, jaką po powrocie do Niemiec odegrał Horkheimer, będący organizatorem nauki, nauczycielem akademickim i rektorem frankfurckiego uniwersytetu[4].

Główne dokonania szkoły frankfurckiej[edytuj | edytuj kod]

Dokonania natury teoretycznej[edytuj | edytuj kod]

Wśród dokonań wyjściowych szkoły wymienić można „program badań społecznych”, zwany inaczej programem „interdyscyplinarnego materializmu” bądź też „materialistyczną teorią społeczeństwa”. Program ów sformułowany został w początkach istnienia Instytutu Badań Społecznych, kierowanego jeszcze przez Carla Grünberga. Po przejęciu posady dyrektora Instytutu, Horkheimer przyjął za główną ideę programu współpracę nauk szczegółowych, zwłaszcza socjologii, ekonomii politycznej, historii i psychologii, pod przewodnictwem refleksji filozoficznej. Problemy i pytania badawcze miały być formułowane przez filozofię społeczną, rozumianą jako teoria społeczeństwa[9].

Instytut Badań Społecznych skupiał swe zainteresowania na ruchu robotniczym i dziejach socjalizmu. Ważnym przedmiotem analizy było wyjaśnienie, dlaczego nie doszło do rewolucji w tej grupie społecznej. Historycznie rzecz biorąc, szkoła frankfurcka została skonfrontowana z sytuacją, w której erozji rewolucyjnej siły klasy robotniczej towarzyszyły narodziny faszyzmu. Historyczny i polityczny kontekst prac szkoły prowadził zatem do zainteresowań upadkiem socjalizmu i radykalizmu klasy robotniczej, którego rodzajem stała się możliwość scentralizowanej kontroli ze strony rozrastającej się „totalitarnej” władzy nowoczesnego państwa kapitalistycznego[10].

„Program badań społecznych” został zastąpiony w drugiej połowie lat 30. wyrastającą z niego „krytyczną teorią społeczeństwa”, która w założeniu miała „przezwyciężać podział na teorię i praktykę, na refleksję filozoficzną i badania społeczne”[5].

Dokonania instytucjonalne[edytuj | edytuj kod]

Dokonania instytucjonalne spełniły istotną rolę w procesie kształtowania się szkoły frankfurckiej. Do najważniejszych z nich należało utworzenie Instytutu Badań Społecznych i czasopisma „Zeitschrift für Sozialforschung”. Powojenna restytucja Instytutu umożliwiła zaś szkole frankfurckiej stanie się „formacją intelektualnie ugruntowującą RFN”. Zdaniem Horkheimera, istotnym postulatem było połączenie „tradycji niemieckiej socjologii zorientowanej bardziej teoretycznie” z nowoczesnymi metodami prowadzenia badań empirycznych, rozwijanymi w Stanach Zjednoczonych[5].

Instytucjonalną pozycję szkoły ugruntowało utworzenie w ramach IBS serii wydawniczej „Frankfurter Studien zur Soziologie”, jej szeroka obecność na płaszczyźnie akademickiej i naukowej, a także pewne programy, wśród których można wyróżnić program wysyłania politologów oraz pedagogów na staże do Stanów Zjednoczonych. Szczególnie ważna okazała się stała współpraca z wydawnictwem Suhrkamp, nastawionym na publikowanie prac filozoficzno-socjologicznych w formie kieszonkowej, dzięki czemu trafiały do dużego grona odbiorców[11][6].

Badania empiryczne[edytuj | edytuj kod]

Instytut głównie skupiał się na badaniach empirycznych. Pierwszym zrealizowanym projektem było badanie świadomości politycznej społeczeństwa zachodnioniemieckiego. Stosując psychoanalityczną metodę dyskusji okazało się, że Niemcy są nacjonalistami i mają skłonności faszystowskie. Wynik badań był szokiem, gdyż zostały one wykonane w latach 1950–1956, czyli po zakończeniu II wojny światowej. Kolejne badania dotyczyły czynników mających wpływ na atmosferę w miejscu pracy. Ważnym przedmiotem badań była świadomość polityczna studentów. Program ten nazywał się „Student und Politik” i starano się dotrzeć do głębokiego podłoża psychologicznych postaw politycznych[6].

Krytyczny intelektualista[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem Horkheimera, integralną częścią postawy socjologa powinna być umiejętność zachowania krytycznego dystansu do rzeczywistości – zarówno wobec rzeczywistości społecznej, jak i innych badaczy, teoretyków oraz orientacji teoretycznych. Dążąc do zmiany panujących pojęć filozofii i socjologii, przedstawiciele szkoły frankfurckiej zainicjowali szereg sporów, w których brali również udział: dotyczyły one metodologii badań społecznych czy pozytywizmu w socjologii niemieckiej, ale też szkolnictwa, modelu edukacji czy kształtu uniwersytetu. Największe znaczenie dla kształtowania świadomości społecznej miał tzw. Historikerstreik, gdzie Habermas sprzeciwił się próbom relatywizacji Holokaustu i umniejszania „niemieckiej winy”[12].

Przedstawiciele szkoły frankfurckiej[edytuj | edytuj kod]

Wybrane artykuły przedstawicieli szkoły frankfurckiej[edytuj | edytuj kod]

Wśród najistotniejszych artykułów przedstawicieli szkoły frankfurckiej można wyszczególnić następujące pozycje[6]:

M. Horkheimer

  • Materializm i metafizyka (1933);
  • Materializm i moralność (1933);
  • Przyczynek do sporu o racjonalizm we współczesnej filozofii (1934);
  • Przyczynek do problemu prawdy (1935);
  • Egoizm i ruch wolnościowy. Przyczynek do antropologii epoki mieszczańskiej (1936);
  • Teoria tradycyjna a teoria krytyczna (1937);
  • Filozofia a teoria krytyczna (wraz z H. Marcuse; 1937);
  • Żydzi i Europa (1939);
  • Społeczna funkcja filozofii (1939);
  • Sztuka i kultura masowa (1941);
  • Kres rozumu (1941).

F. Pollock

  • Uwagi o kryzysie gospodarczym (1933);
  • Kapitalizm państwowy. Jego możliwości i granice (1941);
  • Czy narodowy socjalizm jest nowym porządkiem? (1941).

T. W. Adorno

  • O społecznej sytuacji muzyki (1932);
  • Spengler dziś (1941).

H. Marcuse

  • Walka z liberalizmem w totalitarnej koncepcji państwa (1934);
  • O pojęciu istoty (1936);
  • O pewnych społecznych implikacjach współczesnej techniki (1941).

E. Fromm

  • O metodzie i zadaniach analitycznej psychologii społecznej (1932);
  • Społeczne uwarunkowanie psychoterapii analitycznej (1935);
  • O poczuciu bezsiły (1937).

L. Löwenthal

  • O społecznej sytuacji literatury (1932);
  • Interpretacja Dostojewskiego w Niemczech przedwojennych (1934);
  • Jednostka w indywidualistycznym społeczeństwie. Uwagi o Ibsenie (1936);
  • Knut Hamsun. Przyczynek do prehistorii ideologii autorytarnej (1937).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Mucha 1986 ↓, s. 61.
  2. szkoła frankfurcka. Encyklopedia PWN. [dostęp 2018-04-17].
  3. Strinati 1998 ↓, s. 52.
  4. a b Kaniowski 2002 ↓, s. 158.
  5. a b c Kaniowski 2002 ↓, s. 159.
  6. a b c d Powszechna Encyklopedia Filozofii.
  7. T.W. Adorno: Dialektyka Oświecenia. Warszawa 1991, s. 92.
  8. Marcin Hylewski, Tomasz Burdzik. Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej jako krytyka kultury masowej. „Kultura-Historia-Globalizacja”. 15, s. 115–137, 2014. Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego. DOI: 10.6084/m9.figshare.1050567. ISSN 18-98-72-65. 
  9. Kaniowski 2002 ↓, s. 158-159.
  10. Strinati 1998 ↓, s. 54.
  11. Kaniowski 2002 ↓, s. 159-160.
  12. Kaniowski 2002 ↓, s. 160.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]