Karol Modzelewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Karol Modzelewski
Ilustracja
Imię przy narodzeniu Cyryl Budniewicz
Data i miejsce urodzenia 23 listopada 1937
Moskwa
Zawód historyk mediewista
Tytuł naukowy profesor nauk humanistycznych
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)
Karol Modzelewski
Jerzy Sosnowski i Karol Modzelewski podczas Festiwalu Góry Literatury, 2016

Karol Cyryl Modzelewski (ur. 23 listopada 1937 w Moskwie) – polski historyk mediewista, profesor nauk humanistycznych, członek Polskiej Akademii Nauk, dysydent, więzień polityczny i jeden z liderów opozycji demokratycznej w okresie PRL, senator I kadencji. Kawaler Orderu Orła Białego.

W 1964 wraz z Jackiem Kuroniem autor Listu otwartego do partii, krytykującego linię polityczną PZPR za odejście od ideałów socjalizmu. Jeden z inicjatorów protestów studenckich na Uniwersytecie Warszawskim w marcu 1968. Od listopada 1980 do kwietnia 1981 pierwszy rzecznik prasowy NSZZ „Solidarność”, autor pomysłu przyjęcia przez związek jego nazwy „Solidarność”. Kilkakrotnie więziony i internowany ze względów politycznych w czasach PRL, osadzony łącznie przez osiem i pół roku[a]. Profesor Uniwersytetu Wrocławskiego (1992–1994) i Uniwersytetu Warszawskiego (od 1994), członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, w latach 2007–2010 wiceprezes PAN. W 2007 laureat Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej za monografię Barbarzyńska Europa (2004), w której podjął kwestię powstawania tożsamości europejskiej pod wpływem tradycji przedchrześcijańskich. Autor wyróżnionej Nagrodą Literacką „Nike” autobiografii Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca (2013), w której rozliczał się ze swojej działalności ideowej i politycznej począwszy od lat 50., a także krytykował sposób przeprowadzenia transformacji ustrojowej w Polsce, wskazując na negatywne skutki transformacji związane z dominacją modelu neoliberalnego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako Cyryl Budniewicz w 1937 w Moskwie, w okresie apogeum wielkiej czystki[1]. Jego ojciec wkrótce po narodzinach syna został aresztowany i skazany na 8 lat łagru[2]. Wcześniej aresztowano dziadka Cyryla Budniewicza, który był inżynierem i mienszewikiem. Jego matka, Natalia Wilder, miała pochodzenie żydowskie[3]; była tłumaczką i literaturoznawczynią, absolwentką Instytutu Literackiego im. Maksyma Gorkiego w Moskwie. W 1939 związała się z polskim działaczem komunistycznym Zygmuntem Modzelewskim, który do 1937 przebywał na emigracji we Francji, a w latach 1937–1939 poddawany był represjom i więziony w Związku Radzieckim[2]. Po zwolnieniu Zygmunt Modzelewski działał w Związku Patriotów Polskich, od 1944 był ambasadorem PKWN w Moskwie, a od 1947 ministrem spraw zagranicznych PRL[4]. Cyryl Budniewicz otrzymał nazwisko przybranego ojca i na skutek tego zaczął figurować jako Karol Modzelewski[5]. Od 1941 uczęszczał do rosyjskojęzycznej szkoły dla emigrantów politycznych w Gorki pod Moskwą. W 1945 przyjechał z rodzicami do Polski; dopiero wtedy zaczął się uczyć języka polskiego[4]. W 1954 zmarł jego przybrany ojciec, który od 1951 był odsuwany od realnego wpływu na władzę.

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj | edytuj kod]

W 1954 złożył egzamin maturalny w XIV Liceum Ogólnokształcącym im. Klementa Gottwalda w Warszawie i w tym samym roku rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim[6], w czasie których poznał m.in. Jacka Kuronia, Andrzeja Garlickiego, Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego, Krzysztofa Pomiana i Teresę Monasterską, z którymi zaangażował się w 1956 w studencki ruch rewizjonistyczny. W jego ramach odpowiadał m.in. za kontakty z młodymi robotnikami[7]. W 1959 ukończył studia na Uniwersytecie Warszawskim, będąc uczniem Aleksandra Gieysztora. W latach 1962–1964 był asystentem i doktorantem w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego[8].

W marcu 1957 wstąpił do PZPR[9]. W 1964 został wydalony razem z Jackiem Kuroniem z szeregów partii[10]. Wykreślono go wówczas również z listy członków ZMS. W reakcji na wydalenie wystosowali List otwarty do partii, krytykujący linię polityczną PZPR[11]. Usunięto go wówczas także ze studiów doktoranckich i z pracy, a w 1965 skazano na karę 3,5 roku pozbawienia wolności. Warunkowe zwolnienie uzyskał 3 sierpnia 1967, po dwóch latach i pięciu miesiącach pobytu w zakładzie karnym[12]. Brał następnie udział w wydarzeniach marca 1968, za co w 1969 ponownie został skazany na karę 3,5 roku pozbawienia wolności; został zwolniony we wrześniu 1971.

W latach 1972–1983 był zatrudniony w Instytucie Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu. W 1974 uzyskał stopień naukowy doktora na podstawie pracy pt. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego, a cztery lata później uzyskał stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy poświęconej Italii wczesnośredniowiecznej[13].

W 1980 wstąpił do NSZZ „Solidarność”, był autorem pomysłu przyjęcia przez związek terminu „Solidarność”, wykorzystywanego już w tytule biuletynu strajkowego[14]. Wchodził w skład prezydium dolnośląskiego MKZ, prezydium zarządu regionu, Krajowej Komisji Porozumiewawczej, brał także udział w I KZD w Gdańsku. Był pierwszym rzecznikiem prasowym związku (jako rzecznik prasowy KKP od listopada 1980 do kwietnia 1981). Z funkcji zrezygnował, nie zgadzając się ze stanowiskiem władz związku w sprawie tzw. prowokacji bydgoskiej.

Po wprowadzeniu stanu wojennego został zatrzymany 13 grudnia 1981 w sopockim Grand Hotelu celem internowania[15]. We wrześniu 1982 aresztowano go, zarzucając mu próbę obalenia ustroju PRL. 6 sierpnia 1984 został zwolniony na mocy amnestii[16]. W 1989 został zaproszony na dwumiesięczny cykl wykładów w Collège de France, ale uniemożliwiono mu ten wyjazd z przyczyn politycznych[17]. W tym samym roku powrócił do pracy naukowej.

III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Działalność naukowa[edytuj | edytuj kod]

Do 1992 pracował w Instytucie Historii PAN. W 1990 otrzymał tytuł naukowy profesora.

W latach 1992–1994 był zatrudniony w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Od 1994 zawodowo związany z Instytutem Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego na stanowisku profesora. W 2004 został wybrany na członka korespondenta Polskiej Akademii Nauk (PAN), a w 2010 na członka rzeczywistego tej instytucji. Pełnił funkcję wiceprezesa PAN (2007–2010) oraz członka Prezydium PAN (2006–2011)[18]. W 2012 został członkiem Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk[19]. Uzyskał także członkostwo w Towarzystwie Naukowym Warszawskim.

Działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

W okresie 1989–1991 sprawował mandat senatora I kadencji, wybranego w województwie wrocławskim z ramienia Komitetu Obywatelskiego[17][20]. Na początku lat 90. współtworzył Solidarność Pracy, następnie Unię Pracy. Był jej honorowym przewodniczącym, rezygnując z tej funkcji oraz z członkostwa w partii w 1995[21]. W 2005 wszedł w skład komitetu wyborczego Włodzimierza Cimoszewicza w wyborach prezydenckich.

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Zarządzeniem prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego z 11 listopada 1990 został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[22]. 2 marca 1998 wraz z Jackiem Kuroniem został odznaczony Orderem Orła Białego[23]. W 2016 został uhonorowany Legią Honorową V klasy[24].

W 2007 otrzymał Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych za badania nad historią powstawania tożsamości europejskiej odkrywające znaczenie tradycji przedchrześcijańskiej i wielokulturowej dla współczesnego pojęcia Europy przedstawione w dziele Barbarzyńska Europa. W 2009 został uhonorowany tytułem doktora honoris causa Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy[25].

W 2014 za autobiografię Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca otrzymał Nagrodę Literacką „Nike”[26], Nagrodę Historyczną im. Kazimierza Moczarskiego[27] oraz wyróżnienie jury Nagrody im. Jerzego Giedroycia. W tym samym roku otrzymał Nagrodę im. księdza Józefa Tischnera. W 2016 został laureatem medalu świętego Jerzego[28].

Jest honorowym obywatelem Sobótki (2012)[29] oraz Wrocławia (2016)[30].

Publikacje (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • List otwarty do partii (z Jackiem Kuroniem), Paryż 1966.
  • Revolutionary marxist students in Poland speak out (1964–1968), Nowy Jork 1969.
  • Chłopi w społeczeństwie polskim, Wrocław 1987.
  • Między umową a wojną, Warszawa 1989.
  • Dokąd od komunizmu?, Warszawa 1993.
  • Liber homo sub tutela nobilis, [w:] Kościół, kultura, społeczeństwo. Studia z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych, Warszawa 2000, s. 301–312.
  • Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X–XIII wiek, Wrocław 1975, Poznań 2000.
  • Zemsta, okup i podmiot moralny w prawach barbarzyńskich, [w:] Aetas media, aetas moderna. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2000, s. 273–285.
  • Czy opole istniało, „Przegląd Historyczny”, t. 92, z. 2, 2001, s. 161–185.
  • La stirpe e la legge, [w:] Studi sulle societa e le culture del Medioevo per Girolamo Arnaldi, Rzym 2002.
  • Opole, centena, pagus. Versuch einer komparativen Auffassung der Langemeinde und Territorialverwaltung, [w:] Das Reich und Polen, Konstancja 2003, s. 423–438.
  • Życiodajny impuls chuligaństwa. Notatki z lat 1993–2002, Kraków 2003.
  • Barbarzyńska Europa, Warszawa 2004.
  • Scènes de grèves en Pologne, Lozanna 2006.
  • Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2013. ​ISBN 978-83-244-0335-6​.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Więziony w latach 1965–1967, 1969–1971 i 1982–1984; internowany w latach 1981–1982.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kalina Błażejowska. Uczeń czarnoksiężnika. „Tygodnik Powszechny”. nr 43 (3355) (Magazyn Literacki), s. 4–5, 27 października 2013. 
  2. a b Friszke 2010 ↓, s. 21.
  3. Agnieszka Mrozik: Legendą być. lewica.pl, 16 września 2014. [dostęp 2018-01-18].
  4. a b Friszke 2010 ↓, s. 22.
  5. Modzelewski 2013 ↓, s. 29.
  6. Modzelewski 2013 ↓, s. 81.
  7. Friszke 2010 ↓, s. 31.
  8. Modzelewski 2013 ↓, s. 100.
  9. Modzelewski 2013 ↓, s. 93.
  10. Modzelewski 2013 ↓, s. 94.
  11. Modzelewski 2013 ↓, s. 120.
  12. Modzelewski 2013 ↓, s. 127.
  13. Modzelewski 2013 ↓, s. 237.
  14. Palec Boży i czarna robota. tygodnik.onet.pl, 4 września 2005. [dostęp 2014-10-06].
  15. Modzelewski 2013 ↓, s. 328.
  16. Modzelewski 2013 ↓, s. 344.
  17. a b Modzelewski 2013 ↓, s. 382.
  18. Karol Modzelewski. pan.pl. [dostęp 2018-06-17].
  19. Skład. knh.pan.pl. [dostęp 2015-10-23].
  20. Karol Modzelewski. senat.pl. [dostęp 2017-03-29].
  21. Modzelewski 2013 ↓, s. 404.
  22. Komunikat o nadaniu Orderu Odrodzenia Polski z dnia 11 listopada 1990 roku. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”. nr 4, s. 60, 20 grudnia 1990. [dostęp 2017-10-11]. 
  23. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 marca 1998 r. o nadaniu orderów (M.P. z 1998 r. nr 16, poz. 250).
  24. Róża Thun i Karol Modzelewski odznaczeni Orderem Legii Honorowej. interia.pl, 21 czerwca 2016. [dostęp 2016-06-21].
  25. Karol Modzelewski. ukw.edu.pl, 17 marca 2010. [dostęp 2015-07-01].
  26. Seweryn Blumsztajn, Marcin Sendecki: Nike 2014 dla Karola Modzelewskiego. wyborcza.pl, 5 października 2014. [dostęp 2014-10-05].
  27. Karol Modzelewski laureatem nagrody im. Moczarskiego. wyborcza.pl, 21 listopada 2014. [dostęp 2014-12-01].
  28. Laureaci Medalu św. Jerzego 2016. tygodnikpowszechny.pl, 13 grudnia 2016. [dostęp 2017-12-26].
  29. Profesor Karol Modzelewski nowym honorowym obywatelem Sobótki. twojasobotka.eu, 17 lipca 2012. [dostęp 2014-03-14].
  30. Malwina Gadawa: Święto Wrocławia 2016. Honorowi Obywatele odebrali tytuły. gazetawroclawska.pl, 24 czerwca 2016. [dostęp 2016-07-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]