Śląsk Austriacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Herzogtum Ober- und Niederschlesien
Księstwo Górnego i Dolnego Śląska
księstwa śląskie 1742-1918 województwo śląskie (II Rzeczpospolita)
Śląsk Czeski
Herb
Herb
Położenie
Język urzędowy niemiecki
Stolica Opawa
Status terytorium Kraj koronny Cesarstwa Austrii
Ostatnia głowa terytorium król Karol I Habsburg
Powierzchnia
 • całkowita

5147 km²
Liczba ludności (1910)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

756 949
147,1 osób/km²
Niemcy, Polacy, Czesi
Jednostka monetarna Korona
podział Śląska 1742
Rozpad monarchii 1918
Kod samochodowy A
Mapa

Śląsk Austriacki (niem. Österreichisch Schlesien, czes. Rakouské Slezsko, oficjalnie Herzogtum Ober- und Niederschlesien[1], Księstwo Górnego i Dolnego Śląska, czes. Vévodství Horní a Dolní Slezsko lub w skrócie Herzogtum Schlesien[2], Księstwo Śląska) – prowincja utworzona w 1742 roku z pozostałej w monarchii Habsburgów części Śląska: Księstwa Cieszyńskiego, państw stanowych: bielskiego, frydeckiego, frysztackiego, bogumińskiego, Niemiecka Lutynia oraz części dawnych księstw opawskiego, karniowskiego i nyskiego.

Formalnie od I rozbioru Polski do 1860 do Korony Czeskiej (a więc i Śląska Austriackiego) włączono Księstwa Zatorskie i Oświęcimskie (będące w średniowieczu częścią Śląska), jednak administracyjnie były częścią Galicji[3]. W XVIII wieku (do utworzenia Cesarstwa Austriackiego) był jako alternatywna nazwa dla Śląska austriackiego używany termin "Śląsk Czeski".

Historia[edytuj | edytuj kod]

Górny Śląsk i część Dolnego na mapie z 1746

Po wojnach śląskich teren Śląska został podzielony (ostatecznie w 1763) pomiędzy Prusy i Austrię (formalnie Królestwo Czech). Do państwa Hohenzollernów włączono większą część Śląska, który został nazwany Śląskiem Pruskim. Przy Habsburgach pozostały jedynie południowe fragmenty Księstwa Nyskiego, Karniowskiego oraz Opawskiego, a także niemal całe Księstwo Cieszyńskie. Habsburgowie stracili również ziemię kłodzką, włączoną administracyjnie do pruskiego Śląska.

Mapa Śląska Austriackiego z 1880 roku

Śląsk Austriacki (będący częścią Korony Czeskiej, tzw. krajów Korony Świętego Wacława) miał postać dwóch terytoriów nie połączonych ze sobą – oddzielał go wąski klin graniczny Moraw w okolicach Ostrawy. W granicach Śląska Austriackiego znajdowały się również liczne enklawy morawskie, m.in. Ziemia Osobłoska pobliżu Zlatých Hor, przy granicy z Prusami. Jednocześnie istniały dwie enklawy, które należały do Moraw również administracyjnie – były to miejscowości Botenwald (Butovice) oraz Neu Würben (Nové Vrbno). Jednocześnie jedną z enklaw morawskich (Kietrz) Habsburgowie stracili po wojnach śląskich na rzecz Prus[4].

Information icon.svg Osobny artykuł: Morawskie enklawy na Śląsku.

W strukturze Kościoła katolickiego Śląsk Austriacki podzielony był pomiędzy diecezję wrocławką (obszar księstwa nyskiego na zachodzie i księstwa cieszyńskiego na wschodzie, dla którego w 1770 powstał wikariat generalny) oraz diecezji ołomunieckiej (pozostały obszar wokół Opawy i Karniowa). W powstałej po 1781 strukturze Kościoła ewangelickiego austriackiej Przedlitawii Śląsk Austriacki podlegał superintendenturze morawsko-śląskiej i powstałemu w 1807 senioratowi śląskiemu.

Część regionu położoną wokół Opawy (Troppau) nazywano Śląskiem Opawskim, względnie zachodnim, natomiast wokół Cieszyna – Śląskiem Cieszyńskim, względnie wschodnim. Rozmiar Śląska Austriackiego to 5147 kilometrów kwadratowych (bez enklaw morawskich).

W latach 1763–1782 był jedną z samodzielnych prowincji państwa Habsburgów, a od 1860 krajem koronnym (oficjalnie pod nazwą Herzogtum Ober- und NiederschlesienKsięstwo Górnego i Dolnego Ślaska) z autonomią oraz własnym sejmem krajowym. Stolicą była Opawa. Po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa zajęła dawne Księstwa Oświęcimskie i Zatorskie i formalnie przyłączyła je do Śląska Austriackiego (będącego częścią Korony Czeskiej), przez co jego powierzchnia wzrosła o 2,5 tysiąca kilometrów kwadratowych[3]. Administracyjnie Oświęcim i Zator były jednak częścią Galicji (choć do 1860 wraz z innymi ziemiami Korony Czeskiej należały do Związku Niemieckiego).

W czasie Wiosny Ludów w Cesarstwie Austriackim miały miejsce ogromne zmiany społeczno-polityczne jak również silne ruchy narodowo-wyzwoleńcze. Na tej kanwie, w kwietniu 1848 w Wiedniu powstał Związek Ślązaków Austriackich. Wydarzenia te zmusiły Austrię do reform społecznych (np. zniesienie pańszczyzny 7 września 1848) i politycznych, przejawiających się m.in. w uznaniu równouprawnienia wszystkich narodów Cesarstwa (rozporządzenie 4 marca 1849). Nastąpiła również emancypacja sądownictwa i administracyjna Gmin w Austriackiej części Śląska i ostatecznie 30 grudnia 1849 roku wydano rozporządzenie o utworzeniu ziemi śląskiej (jako osobnego kraju koronnego) i Sejmu Ziemi Śląskiej w Opawie. Od 1866 sześciu śląskich posłów wchodziło w skład Rady Państwa w Wiedniu. Z przerwą (18511861) Sejm Śląski działał do rozpadu Austro-Węgier w 1918. W 1910 roku, wg spisu powszechnego, największą grupą narodowościową na Śląsku Austriackim byli Niemcy (45%), następnie Polacy (33%) i Czesi (22%). Znaczna większość mieszkańców deklarowała katolicyzm jako wyznawaną religię[2].

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Granice[edytuj | edytuj kod]

Enklawy morawskie na terenie Śląska Austriackiego

Pod względem kształtowania granic Śląsk Austriacki składał się z dwóch części historycznego Śląska, rozdzielonych klinem morawskim w okolicach Ostrawy. Na terenie kraju koronnego znalazło się również 26 enklaw morawskich, które jednak administracyjnie podlegały Opawie (ale np. płacone podatki były odprowadzane na Morawy).

Po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa zajęła dawne Księstwa Oświęcimskie i Zatorskie i formalnie przyłączyła je do Śląska Austriackiego (będącego częścią Korony Czeskiej), przez co jego powierzchnia wzrosła o 2,5 tysiąca kilometrów kwadratowych. Administracyjnie Oświęcim i Zator były jednak częścią Galicji (choć do 1860 wraz z innymi ziemiami Korony Czeskiej należały do Związku Niemieckiego).

Sytuacja po roku 1918[edytuj | edytuj kod]

Po upadku Austro-Węgier w 1918 roku Śląsk Opawski i Cieszyński stały się terenem spornym pomiędzy Polską i Czechosłowacją i przyczyną wojny granicznej. 23 stycznia 1919 wojska czechosłowackie wkroczyły do Polski, chcąc przyłączyć cały rejon Olzy do Czechosłowacji. Wojna graniczna trwała do 5 lutego 1919, nie przynosząc żadnej stronie jednoznacznego zwycięstwa. Ostateczny podział Śląska nastąpił latem 1920 roku. W tym czasie Polska prowadziła na wschodzie wojnę z sowiecką Rosją, będąc tym samym w sporze o podział Śląska z Czechosłowacją gotowa do daleko idących kompromisów. W tej sytuacji czechosłowacki minister spraw zagranicznych Edvard Beneš osiągnął podział Śląska wzdłuż rzeki Olzy, jak również przyłączenie spornych terenów wokół Spisza i Orawy do Czechosłowacji. 25 czerwca 1920 rada przedstawicieli państw ententy postanowiła wiążąco i bez przeprowadzenia ustalonego w 1918 r. plebiscytu wyznaczyć ostateczny przebieg granicy. Pod naciskiem aliantów 28 lipca 1920 r., Polska i Czechosłowacja podpisały układ graniczny. Konflikt graniczny był tym sposobem oficjalnie zakończony, co jednakże nie oznaczało, że Polska zrezygnowała z roszczeń terytorialnych względem Czechosłowacji. W 1938 r. Polska upomniała się o sporne rejony i uzyskała wcielenie czeskiej części Śląska (2 października 1938). Po II wojnie światowej powrócono do przebiegu granicy z r. 1920.

Ostatecznie konflikt terytorialny pomiędzy CSRS i PRL został zakończony 2 czerwca 1958, kiedy to PRL zrezygnowała ze wszelkich roszczeń.

W 1920 r. przyłączono do Czechosłowacji południową część powiatu raciborskiego, tzw. Śląsk Hulczyński z głównym miastem Hulczynem. W 1938 r. na mocy postanowień konferencji monachijskiej większość terenów Śląska austriackiego przyłączono do Niemiec. Polska zajęła tzw. Zaolzie. W 1945 r. przywrócono granicę z 1920 r.

Władze[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym prezydentem prowincji został hrabia Fryderyk Wilhelm Haugwitz, a stolicą Opawa. W 1743 roku zebrał się sejm składający się z dwóch kurii. W 1782 roku na polecenie cesarza Józefa II Śląsk Austriacki został zlikwidowany i połączony z Morawami w gubernium morawsko-śląskie, którego stolicą zostało Brno.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Występujące m.in. w tytulaturze cesarskiej Habsburgów.
  2. 2,0 2,1 Donaumonarchie Österreich-Ungarn
  3. 3,0 3,1 R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, ISBN 83-911532-0-7, s. 28.
  4. http://geography.upol.cz/oldwww/geography/acta/07/07_01.pdf

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
  • M. Bogus, Kotulowie i ich działalność oświatowa na Śląsku Cieszyńskim w XIX i XX wieku, Ostrava 2006.
  • J. Spyra, Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653–1848), (w:) Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej