Śląsk Austriacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herzogtum Ober- und Niederschlesien
Księstwo Górnego i Dolnego Śląska
księstwa śląskie 1742-1918 województwo śląskie (II Rzeczpospolita)
Śląsk Czeski
Flaga Śląska Austriackiego
Herb Śląska Austriackiego
Flaga Śląska Austriackiego Herb Śląska Austriackiego
Położenie Śląska Austriackiego
Język urzędowy niemiecki
Stolica Opawa
Status terytorium Kraj koronny Cesarstwa Austrii
Ostatnia głowa terytorium książę Karol I Habsburg
Powierzchnia
 • całkowita

5147 km²
Liczba ludności (1910)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

756 949
147,1 osób/km²
Niemcy, Polacy, Czesi
Jednostka monetarna Korona
podział Śląska 1742
Rozpad monarchii 1918
Kod samochodowy A
Mapa Śląska Austriackiego

Śląsk Austriacki (niem. Österreichisch Schlesien, czes. Rakouské Slezsko, oficjalnie Księstwo Górnego i Dolnego Śląska[1], niem. Herzogtum Ober- und Niederschlesien, czes. Vévodství Horní a Dolní Slezsko lub w skrócie Księstwo Śląska, niem. Herzogtum Schlesien[2]) – prowincja utworzona w 1742 roku z pozostałej w monarchii Habsburgów części Śląska: Księstwa Cieszyńskiego, państw stanowych: bielskiego, frydeckiego, frysztackiego, bogumińskiego, Niemiecka Lutynia oraz części dawnych księstw opawskiego, karniowskiego i nyskiego.

Formalnie od I rozbioru Polski do 1860 do Korony Czeskiej (a więc i Śląska Austriackiego) włączono Księstwa Zatorskie i Oświęcimskie (będące w średniowieczu częścią Śląska), jednak administracyjnie były częścią Galicji[3]. W XVIII wieku (do utworzenia Cesarstwa Austriackiego) był jako alternatywna nazwa dla Śląska austriackiego używany termin "Śląsk Czeski".

Historia[edytuj | edytuj kod]

Górny Śląsk i część Dolnego na mapie z 1746

Po wojnach śląskich teren Śląska został podzielony (ostatecznie w 1763) pomiędzy Prusy i Austrię (formalnie Królestwo Czech). Do państwa Hohenzollernów włączono większą część Śląska, który został nazwany Śląskiem Pruskim. Przy Habsburgach pozostały jedynie południowe fragmenty Księstwa Nyskiego, Karniowskiego oraz Opawskiego, a także niemal całe Księstwo Cieszyńskie. Habsburgowie stracili również ziemię kłodzką, włączoną administracyjnie do pruskiego Śląska.

Mapa Śląska Austriackiego z 1880 roku

Śląsk Austriacki (będący częścią Korony Czeskiej, tzw. krajów Korony Świętego Wacława) miał postać dwóch terytoriów nie połączonych ze sobą – oddzielał go wąski klin graniczny Moraw w okolicach Ostrawy. W granicach Śląska Austriackiego znajdowały się również liczne enklawy morawskie, m.in. Ziemia Osobłoska pobliżu Zlatých Hor, przy granicy z Prusami. Jednocześnie istniały dwie enklawy, które należały do Moraw również administracyjnie – były to miejscowości Botenwald (Butovice) oraz Neu Würben (Nové Vrbno). Jednocześnie jedną z enklaw morawskich (Kietrz) Habsburgowie stracili po wojnach śląskich na rzecz Prus[4].

 Osobny artykuł: Morawskie enklawy na Śląsku.

W strukturze Kościoła katolickiego Śląsk Austriacki podzielony był pomiędzy diecezję wrocławską (obszar księstwa nyskiego na zachodzie i księstwa cieszyńskiego na wschodzie, dla którego w 1770 powstał wikariat generalny) oraz diecezji ołomunieckiej (pozostały obszar wokół Opawy i Karniowa). W powstałej po 1781 strukturze Kościoła ewangelickiego austriackiej Przedlitawii Śląsk Austriacki podlegał superintendenturze morawsko-śląskiej i powstałemu w 1807 senioratowi śląskiemu.

Część regionu położoną wokół Opawy (Troppau) nazywano Śląskiem Opawskim, względnie zachodnim, natomiast wokół Cieszyna – Śląskiem Cieszyńskim, względnie wschodnim. Rozmiar Śląska Austriackiego to 5147 kilometrów kwadratowych (bez enklaw morawskich).

W latach 1763–1782 był jedną z samodzielnych prowincji państwa Habsburgów, a od 1860 krajem koronnym (oficjalnie pod nazwą Herzogtum Ober- und NiederschlesienKsięstwo Górnego i Dolnego Ślaska) z autonomią oraz własnym sejmem krajowym. Stolicą była Opawa. Po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa zajęła dawne Księstwa Oświęcimskie i Zatorskie i formalnie przyłączyła je do Śląska Austriackiego (będącego częścią Korony Czeskiej), przez co jego powierzchnia wzrosła o 2,5 tysiąca kilometrów kwadratowych[3]. Administracyjnie Oświęcim i Zator były jednak częścią Galicji (choć do 1860 wraz z innymi ziemiami Korony Czeskiej należały do Związku Niemieckiego).

W czasie Wiosny Ludów w Cesarstwie Austriackim miały miejsce ogromne zmiany społeczno-polityczne jak również silne ruchy narodowo-wyzwoleńcze. Na tej kanwie, w kwietniu 1848 w Wiedniu powstał Związek Ślązaków Austriackich. Wydarzenia te zmusiły Austrię do reform społecznych (np. zniesienie pańszczyzny 7 września 1848) i politycznych, przejawiających się m.in. w uznaniu równouprawnienia wszystkich narodów Cesarstwa (rozporządzenie 4 marca 1849). Nastąpiła również emancypacja sądownictwa i administracyjna Gmin w Austriackiej części Śląska i ostatecznie 30 grudnia 1849 roku wydano rozporządzenie o utworzeniu ziemi śląskiej (jako osobnego kraju koronnego) i Sejmu Ziemi Śląskiej w Opawie. Od 1866 sześciu śląskich posłów wchodziło w skład Rady Państwa w Wiedniu. Z przerwą (18511861) Sejm Śląski działał do rozpadu Austro-Węgier w 1918. W 1910 roku, wg spisu powszechnego, największą grupą narodowościową na Śląsku Austriackim byli Niemcy (45%), następnie Polacy (33%) i Czesi (22%). Znaczna większość mieszkańców deklarowała katolicyzm jako wyznawaną religię[2].

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Granice[edytuj | edytuj kod]

Enklawy morawskie na terenie Śląska Austriackiego

Pod względem kształtowania granic Śląsk Austriacki składał się z dwóch części historycznego Śląska, rozdzielonych klinem morawskim w okolicach Ostrawy. Na terenie kraju koronnego znalazło się również 26 enklaw morawskich, które jednak administracyjnie podlegały Opawie (ale np. płacone podatki były odprowadzane na Morawy).

Po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa zajęła dawne Księstwa Oświęcimskie i Zatorskie i formalnie przyłączyła je do Śląska Austriackiego (będącego częścią Korony Czeskiej), przez co jego powierzchnia wzrosła o 2,5 tysiąca kilometrów kwadratowych. Administracyjnie Oświęcim i Zator były jednak częścią Galicji (choć do 1860 wraz z innymi ziemiami Korony Czeskiej należały do Związku Niemieckiego).

Sytuacja po roku 1918[edytuj | edytuj kod]

Po upadku Austro-Węgier w 1918 roku Śląsk Opawski i Cieszyński stały się terenem spornym pomiędzy Polską i Czechosłowacją i przyczyną wojny granicznej. 23 stycznia 1919 wojska czechosłowackie wkroczyły do Polski, chcąc przyłączyć cały rejon Olzy do Czechosłowacji. Wojna graniczna trwała do 5 lutego 1919, nie przynosząc żadnej stronie jednoznacznego zwycięstwa. Ostateczny podział Śląska nastąpił latem 1920 roku. W tym czasie Polska prowadziła na wschodzie wojnę z sowiecką Rosją, będąc tym samym w sporze o podział Śląska z Czechosłowacją gotowa do daleko idących kompromisów. W tej sytuacji czechosłowacki minister spraw zagranicznych Edvard Beneš osiągnął podział Śląska wzdłuż rzeki Olzy, jak również przyłączenie spornych terenów wokół Spisza i Orawy do Czechosłowacji. 25 czerwca 1920 rada przedstawicieli państw ententy postanowiła wiążąco i bez przeprowadzenia ustalonego w 1918 r. plebiscytu wyznaczyć ostateczny przebieg granicy. Pod naciskiem aliantów 28 lipca 1920 r., Polska i Czechosłowacja podpisały układ graniczny. Konflikt graniczny był tym sposobem oficjalnie zakończony, co jednakże nie oznaczało, że Polska zrezygnowała z roszczeń terytorialnych względem Czechosłowacji. W 1938 r. Polska upomniała się o sporne rejony i uzyskała wcielenie czeskiej części Śląska (2 października 1938). Po II wojnie światowej powrócono do przebiegu granicy z r. 1920.

Ostatecznie konflikt terytorialny pomiędzy CSRS i PRL został zakończony 2 czerwca 1958, kiedy to PRL zrezygnowała ze wszelkich roszczeń.

W 1920 r. przyłączono do Czechosłowacji południową część powiatu raciborskiego, tzw. Śląsk Hulczyński z głównym miastem Hulczynem. W 1938 r. na mocy postanowień konferencji monachijskiej większość terenów Śląska austriackiego przyłączono do Niemiec. Polska zajęła tzw. Zaolzie. W 1945 r. przywrócono granicę z 1920 r.

Władze[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym prezydentem prowincji został hrabia Fryderyk Wilhelm Haugwitz, a stolicą Opawa. W 1743 roku zebrał się sejm składający się z dwóch kurii. W 1782 roku na polecenie cesarza Józefa II Śląsk Austriacki został zlikwidowany i połączony z Morawami w gubernium morawsko-śląskie, którego stolicą zostało Brno.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Występujące m.in. w tytulaturze cesarskiej Habsburgów.
  2. 2,0 2,1 Donaumonarchie Österreich-Ungarn
  3. 3,0 3,1 R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, ISBN 83-911532-0-7, s. 28.
  4. http://geography.upol.cz/oldwww/geography/acta/07/07_01.pdf

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
  • M. Bogus, Kotulowie i ich działalność oświatowa na Śląsku Cieszyńskim w XIX i XX wieku, Ostrava 2006.
  • J. Spyra, Śląsk Cieszyński pod rządami Habsburgów (1653–1848), (w:) Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej