Wielkie Księstwo Krakowskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Großherzogtum Krakau
Wielkie Księstwo Krakowskie
Wolne Miasto Kraków 1846-1918 II Rzeczpospolita
Flaga Wielkiego Księstwa Krakowskiego
Herb Wielkiego Księstwa Krakowskiego
Flaga Wielkiego Księstwa Krakowskiego Herb Wielkiego Księstwa Krakowskiego
Państwo Cesarstwo Austrii Cesarstwo Austrii
Stolica Kraków
Ustrój polityczny Monarchia
Ostatnia głowa terytorium Wielki Książę Krakowa Karol I Habsburg
Powierzchnia
 • całkowita

1 164[1] km²
Data powstania 1846
Data likwidacji 1918
Religia dominująca Katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1
Mapa Wielkiego Księstwa Krakowskiego
Zachodnia granica Wlk. Ks. Krakowskiego ze Śląskiem oznaczona linią czerwona biegnącą wzdłuż rz. Przemszy. Północna i wsch. granica z Królestwem Polskim oznaczona linią czerwoną. Południowa granica z Galicją biegła rz. Wisłą zostawiając Podgórze po stronie galicyjskiej
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Rynek w Chrzanowie. Fotografia z okresu przynależności miasta do Wlk. Ks. Krakowskiego (ok. 1910)
Collegium Novum w Krakowie wzniesione po repolonizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego w czasach Wielkiego Księstwa Krakowskiego
Pieczęć notariusza z Chrzanowa w W. Ks. Krakowskim

Wielkie Księstwo Krakowskie (niem. Großherzogtum Krakau) – oficjalna nazwa terytorium byłego Wolnego Miasta Krakowa, po jego włączeniu w 1846 w skład zaboru austriackiego. Kraków wraz z okolicą nie należał do Królestwa Galicji i Lodomerii, choć formalnie wraz z tym królestwem (Galicją i Lodomerią) oraz Księstwem oświęcimskim i zatorskim wspólnie tworzył jedną prowincję koronną - Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator.

Symbole narodowe[edytuj | edytuj kod]

Wielkie Księstwo Krakowskie miało swój własny herb - białego orła na czerwonym tle z herbem miasta na piersi, lecz praktycznie nie był on w użyciu. Podobnie było z flagą Wielkiego Księstwa, składającą się z trzech poziomych pasów: żółtego, niebieskiego i białego[2]. Na obrazie Juliusza Kossaka zatytułowanym Wjazd Cesarza do Krakowa[3][4] i przedstawiającym powitanie cesarza Franciszka Józefa przez mieszkańców Krakowa wyraźnie widać flagi jakimi miasto zostało ozdobione: czarno-żółte flagi Austrii, biało-błękitne flagi miejskie Krakowa (dawna flaga Wolnego Miasta Krakowa) i czerwono-biała flaga narodowa. Nie ma wśród nich flagi Wielkiego Księstwa.

Odrębność tych ziem od reszty Galicji widoczna też była w tytulaturze cesarza austriackiego. Już 9 sierpnia 1806 Habsburgowie przyjęli, obok „Króla Galicji i Lodomerii", tytuł „Wielkiego Księcia Krakowa" (Großherzog von Krakau)[5]. Tytuł ten nosiło czterech monarchów: Franciszek II, Ferdynand I, Franciszek Józef I oraz Karol I. W przypadku Franciszka I był to jednak czysto fikcyjny tytuł odnoszący się do czegoś, co w czasach jego panowania jeszcze nie istniało i prawdopodobnie miało legitymizować zajęcie przez Austrię ziem polskich w III rozbiorze, tym bardziej, że władca też przyjął inne „puste” tytuły jak: „książę sandomierski”, „lubelski”, „mazowiecki”, pokrywające się z terytoriami włączonymi do Austrii w czasie III rozbioru Rzeczypospolitej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Wielkie Księstwo Krakowskie położone było na lewym brzegu Wisły, który stanowił południową granicę księstwa. Zachodnia granica księstwa, która była jednocześnie fragmentem zachodniej granicy Austrii z Prusami (Górny Śląsk), opierała się w swej całkowitej rozciągłości na rzece Przemszy. Granice północna i wschodnia były dawnymi granicami Wolnego Miasta Krakowa z Królestwem Kongresowym. Najbardziej wysuniętym wschodnim przyczółkiem kraju było miejsce nad Wisłą na południe od podkrakowskiej wsi Wolica w okolicach ujścia Potoku Kościelnickiego do Wisły. Na zachodzie było to zakole Przemszy w okolicach osiedla Jęzor, na południu zakole Wisły w okolicach wsi Wołowice, a na północy zakole Przemszy w okolicach Długoszyna k. Szczakowej. Większe rzeki na terytorium księstwa to: Wisła, Przemsza, Chechło, Rudawa, Sanka, Prądnik i Dłubnia. Północno-zachodnia część księstwa miała charakter wyżynny (wzniesienia do 481 m n.p.m.) stanowiąc południowy skrawek Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Do najwyższych wzniesień należały: Kowalska Góra k. Filipowic (443 m n.p.m.), Biała Góra (455 m n.p.m.) i Ostra Góra k. Psar (438 m n.p.m.). Na południe od Trzebini i Krzeszowic rozpościerało się inne pasmo wzniesień, Grzbiet Tenczyński, osiągające 411 m n.p.m. Południowo-wschodnia część księstwa, leżąca w dolinie Wisły, miała głównie charakter nizinny.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1853/54 dokonano reformy administracyjnej Galicji i Wielkiego Księstwa Krakowskiego[6]. Efektem tej reformy był podział prowincji na powiaty. Wielkie Księstwo zostało początkowo podzielone na 3 powiaty: chrzanowski, krakowski i jaworznicki, a od 1860 podział zredukowano do 2 powiatów, chrzanowskiego i krakowskiego, włączając powiat jaworznicki do chrzanowskiego. W takim kształcie administracyjnym Wielkie Księstwo przetrwało do 1918. Początkowo prowincja miała 4 miasta: Kraków, Chrzanów, Trzebinia (od 1817) i Nowa Góra. W 1901 również Jaworzno uzyskało prawa miejskie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po włączeniu ziem Wolnego Miasta Krakowa do Austrii i utworzeniu Wielkiego Księstwa Krakowskiego nastąpił okres stagnacji gospodarczej dotąd dobrze rozwijającego się regionu. Sytuacja została spowodowana wydarzeniami politycznymi niosącymi za sobą zmianę granic, a co za tym szło włączenie terytorium byłego Wolnego Miasta do austriackiego obszaru celnego. Nowo utworzone Wielkie Ks. Krakowskie nie stanowiło już odrębnego bytu państwowego jak Wolne Miasto Kraków, lecz było politycznie częścią Austrii. Spowodowało to uszczelnienie granicy regionu z Królestwem Polskim i Śląskiem Pruskim oraz wprowadzenie ceł i utrudnień paszportowych, co niemal zupełnie zahamowało handel z Królestwem Polskim, stanowiący do 1846 podstawę dobrobytu Krakowa. Na nic zdały się zabiegi członków Senatu W. M. Krakowa u władz pruskich i rosyjskich o utrzymanie niepodległości. Prusy, choć z powodów gospodarczych zainteresowane niezależnością Krakowa (wolnocłowy eksport przez terytorium W. M. Krakowa do Galicji i Królestwa Polskiego), musiały ulec Austriakom i Rosjanom. Do Krakowa wysłano przedstawicieli administracji austriackiej na czele z hr. M. Deymem, którzy zajęli się podporządkowaniem Wielkiego Księstwa. Rozpoczął się okres germanizacji: język niemiecki jako urzędowy zastąpił dotychczas używany język polski. Zgermanizowano też jedyną wyższą uczelnię Wielkiego Księstwa - Uniwersytet Jagielloński. Wkrótce po gwałtownych wypadkach politycznych towarzyszących utworzeniu Wielkiego Księstwa nastąpiły dalsze. W 1848 na wieść o wybuchu rewolucji w Wiedniu do podobnych wydarzeń doszło w samym Krakowie. Wydarzenia te, które przeszły do historii jako Wiosna Ludów, zapoczątkowała demonstracja studentów przed Uniwersytetem Jagiellońskim. W wyniku dalszych wystąpień władze austriackie zostały zmuszone do uwolnienia więźniów politycznych w Krakowie. Komisarz Deym opuścił jednak miasto, w którym dochodziło do radykalizacji nastrojów społecznych. Domagano się udzielenia pozwolenia na powstanie Gwardii Narodowej. Austriacy zmuszeni sytuacją udzielili takiego pozwolenia, ale odmówili wydania gwardii uzbrojenia. W końcu do miasta ściągnięto wojsko austriackie, które dokonało pacyfikacji Krakowa. Na początku mieszkańcy Krakowa wyparli oddziały austriackie z miasta, lecz później zaczęły one bombardować Kraków z Wawelu, zmuszając powstańców do kapitulacji. Wydarzenia Wiosny Ludów w W. Ks. Krakowskim były ostatnim zrywem militarnym mieszkańców aż do czasów I wojny światowej. Okres po 1848 charakteryzuje się raczej powolnym zwrotem w kierunku działalności gospodarczo-oświatowej. Po początkowym okresie reakcji i germanizacji (trwającym mniej więcej do przebudowy monarchii habsburskiej i utworzenia Austro-Węgier w 1867) nastąpiła stopniowa polonizacja szkolnictwa i życia kulturalnego w W. Ks. Krakowskim. Wielkie Księstwo Krakowskie, a Kraków w szczególności, stało się kuźnią kadr intelektualnych dla Galicji, a później dla odrodzonej Rzeczypospolitej. W 1870 przywrócono wykłady w języku polskim na zgermanizowanym uprzednio Uniwersytecie Jagiellońskim, który po zapaści spowodowanej włączeniem Wolnego Miasta Krakowa do Austrii, przeżywał w II poł. XIX w. swój gwałtowny rozwój. W latach 1883-1887, aby sprostać rosnącym potrzebom uczelni, wzniesiono Collegium Novum, które mieściło również władze uczelni. Wielkie Księstwo Krakowskie przestało istnieć wraz z Galicją po rozpadzie Austro-Węgier w 1918.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W II poł. XIX w. terytorium Wielkiego Księstwa Krakowskiego zostało zintegrowane z resztą Galicji oraz ze Śląskiem Pruskim za pomocą budowy linii kolejowych. Pierwszą linię, będącą częścią Cesarsko-Królewskiej Uprzywilejowanej Kolei Północnej im. Cesarza Ferdynanda, poprzez niemal całe terytorium od Krakowa na wschodzie do samej granicy ze Śląskiem na zachodzie zbudowano w 1847. Powstały wtedy stacje kolejowe m.in. w Krakowie, Krzeszowicach, Trzebini i Szczakowej. Linia ta dała połączenie Wielkiemu Księstwu z zagranicą (Prusy). Następny odcinek linii zbudowano w 1856 łącząc Wielkie Księstwo z Wiedniem. Zbudowano wtedy odcinek od Trzebini do Oświęcimia (który leżał już na terenie Galicji) tworząc m.in. stację kolejową w Chrzanowie. Inwestycje te przyczyniły się z czasem do pewnego ożywienia gospodarczego. Podstawę potencjału przemysłowego prowincji stanowiły istniejące w regionie chrzanowsko-jaworznickim kopalnie ołowiu, cynku i węgla kamiennego oraz huty cynku i szkła. Na nich głównie opierał się potencjał przemysłowy Wielkiego Księstwa, które w swojej wschodniej części miało przeważająco rolniczy charakter. Intensywna industrializacja tej części Wielkiego Księstwa prowadzona była szczególnie w latach poprzedzających wybuch I wojny światowej i doprowadziła do powstania szeregu nowych zakładów przemysłowych. Inwestycje gospodarcze regionu z okresu Wielkiego Księstwa Krakowskiego to elektrownie w Jaworznie i Trzebini (1913), rafineria nafty i cementownia (1910) w Trzebini, rozbudowa i budowa nowych kopalni i hut w okolicach Chrzanowa, Jaworzna i Trzebini, itd.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Marian Zagórniak, Józef Buszko: Wielka historia Polski, t. 4, Kraków 2003, str. 70 (autor podaje powierzchnię W. M. Krakowa, która była identyczna z powierzchnią W. Ks. Krakowskiego)
  2. Mieczysław Czuma, Leszek Mazan, Austriackie gadanie czyli encyklopedia galicyjska, Kraków 1998, str. 525 i 537
  3. Marian Zagórniak, Józef Buszko: Wielka historia Polski, t. 4, Kraków 2003, str. 465
  4. "Wjazd Cesarza do Krakowa"
  5. Georges Frédéric de Martens: Supplement au recueil des principaux traités d'Alliance, de Paix, de Trêve, de Neutralité, de Commerce, de Limites, d'Echange etc. et de plusieurs autres actes servant a la connaissance des relations étrangères des Puissances et Etats de l'Europe. T. IV. Göttingen: Dieterich, 1808, s. 335-336.
  6. Ziemia chrzanowska i Jaworzno, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1969, str. 161

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mieczysław Czuma, Leszek Mazan: Austriackie gadanie czyli encyklopedia galicyjska, Anabasis, Kraków, 1998, ISBN 83-85931-06-6
  • Jan Pęckowski: Chrzanów miasto powiatowe w województwie krakowskiem, Nakł. Zarządu Miejskiego w Chrzanowie, Chrzanów 1934
  • Marian Zagórniak, Józef Buszko: Wielka historia Polski, t. 4, FOGRA, Kraków 2003, ISBN 83-85719-77-6
  • Ziemia chrzanowska i Jaworzno, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1969
  • Mapa Galicyi, Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Lwów (przed 1914)
  • Mapa powiatu chrzanowskiego, Centralny Urząd Geodezji i Kartografii, PPWK, Warszawa 1952
  • Okolice Krakowa, mapa, PPWK, Warszawa 1969

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]