Zator (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w woj. małopolskim. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Zator
Rynek z ratuszem
Rynek z ratuszem
Herb
Herb Zatora
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat oświęcimski
Gmina Zator
gmina miejsko-wiejska
Data założenia XII wiek
Prawa miejskie 1292 do 1896, odzyskane 1934
Burmistrz Zbigniew Biernat
Powierzchnia 11,52 km²
Wysokość 239 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

3718
327,8 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 33
Kod pocztowy 32-640
Tablice rejestracyjne KOS
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Zator
Zator
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zator
Zator
Ziemia 49°59′47″N 19°26′17″E/49,996389 19,438056Na mapach: 49°59′47″N 19°26′17″E/49,996389 19,438056
TERC
(TERYT)
2121513094
Urząd miejski
Rynek 10
32-640 Zator
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Zator w Wikisłowniku
Strona internetowa

Zator (wil. Naojśtaod) – miasto w woj. małopolskim, w powiecie oświęcimskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zator.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 3718 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone nad Skawą, w Kotlinie Oświęcimskiej. Znane z hodowli ryb – zwłaszcza karpia królewskiego – i cyklicznej imprezy, Zatorskie Dni Karpia. Stolica Doliny Karpia.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 11,52 km²[2].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bielskiego.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Martin Waldseemüller, fragment mapy Małopolski z zaznaczonym Zatorem (Sator)[3]

Po raz pierwszy Zator wspomniany jest w 1228 roku w dokumencie wystawionym rzekomo przez księcia Kazimierza I opolskiego jako darowizna dla Komesa Klemensa z rodu Świebodziców: Contuli etiam prefate comiti Zator villam cum hominibus super Scauam et omni iure eorum (dokument uchodzi za sfałszowany). Kasztelan Klemens zaś fundując klasztor Benedyktynek w Staniątkach obdarzył go Zatorem, co potwierdzał Konrad I mazowiecki w 1242 r. wymieniając Zator cum castoribus (z regale bobrowym, a więc prawem do łowienia bobrów). W 1243 r. mamy Zathor. Książę Bolesław V Wstydliwy w dokumencie wystawionym w Sandomierzu 23 II 1254 r. kilkukrotnie wymienia Zator[4].

Dnia 28 maja 1260 w łacińskim dokumencie Władysława opolskiego wydanym w Raciborzu miejscowość wymieniona jest jako Zathar[5].

Zator to nazwa kulturowa od wyrazu zator – „zaparcie toru” drogi lub nurtu rzeki.

Information icon.svg Zobacz też: ZatoryZawada (archeologia).

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Zathor wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[6].

Sebastian Fabian Klonowic pisał w roku 1595 w poemacie krajobrazowo-obyczajowym Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi:

Quote-alpha.png
gdy coraz dawny zamula a torem mknie Wisła nowym, zowią to zatorem.

Osada powstała więc w miejscu gdzie prosty bieg rzeki został przez wzniesienie zahamowany a rzeka zmuszona do obejścia przeszkody. Taki naturalny zator jest widoczny na północ od Zatora, a na południe od wsi Palczowice, gdzie Skawa ostro skręca na zachód. Oprócz naturalnej przeszkody nie brakowało też usypanych ręką człowieka, gdyż miejscowość od dawna słynęła z hodowli ryb, a konkretnie karpia.

Lustracja z 1564 roku wyliczała w Zatorze 9 stawów, tj. 6 stawów w Łęgu (tzn. na przekopie od Skawy): Niżny, Bonar, Dąbrowny, Olszowy, Trzciany, Podwiesny (dodatkowo 5 odroślisk – gdzie odrastał narybek i 5 tarlisk) i 3 stawy w górnicy (tzn. na przekopie Wieprzówki): Borowy, Szydłowiecki, Staw Nowy[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • 1179 – prawdopodobnie powstanie gródka granicznego mającego strzec szlaku handlowego prowadzącego z Krakowa na Śląsk
  • 1228 – pierwsze zapiski o wsi Zator
  • 1292 – prawa miejskie z nadania księcia cieszyńskiego Mieszka
  • 1445 – 1564 stolica księstwa zatorskiego powstałego z podziału księstwa oświęcimskiego
  • 1513 – włączenie do Korony, siedziba starostwa niegrodowego
  • XVI i XVII wiek – centrum reformacji
  • 1772–1918 pod zaborem austriackim. Cesarze austriaccy tytułowali się jako książę Zatora (Herzog von Zator).
  • Od XIX wieku rozwój drobnego przemysłu
  • Od 1815 do 1866 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Zator był włączony do Związku Niemieckiego.
  • 1896–1934 – pozbawienie praw miejskich
  • Podczas II wojny światowej wcielony do Rzeszy Niemieckiej. Wyzwolony 26 stycznia 1945

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół w Zatorze
Staloryt „Chateau de Zator”/„Zamek w Zatorze” z pracy C.Forstera, „Pologne”, Paryż 1840, sygnowany Ch. Lataisse
  • Kościół parafialny pw. św. Wojciecha i św. Jerzego z 1393. Gotycki z elementami neogotyku. Kilkukrotnie restaurowany, ostatnio w latach 1959–1973 z częściową przebudową wnętrza. Wewnątrz kościoła liczne pamiątki. Obok kościoła grobowiec księżnej Apolonii Poniatowskiej, właścicielki dóbr zatorskich w XVIII/XIX w. W krypcie pod kościołem spoczywają kolatorzy zatorskiej świątyni m.in. Anna z Tyszkiewiczów Potocka-Wąsowiczowa i jej mąż gen. St. Wąsowicz, adiutant Napoleona I oraz Maurycy i Ludwika Potoccy. Wewnątrz kościoła neogotycki ołtarz z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej okrytym srebrną sukienką oraz droga krzyżowa autorstwa słowackiego malarza Bohuna. Obraz Chrystusa w koronie cierniowej, dwa inne w nawie prawej. Tył wnętrza kościoła nowoczesny, żelbetonowy. Chór organowy modernistyczny. Organy dwuwieżowe, piszczałkowe o barokowym brzmieniu, nowoczesne. Jest to kościół dziekański.
  • Zamek pierwotnie o cechach obronnych, książęcy z 1445. W późniejszym okresie przebudowany na rezydencję magnacką. Gruntownie odrestaurowany przez Potockich w 1836 wg projektu F. M. Lanciego, następnie po wojnie w latach 1960-1970. Sale na parterze udostępnione zwiedzającym.
  • Relikty fortyfikacji miejskich – zachowane fragmenty średniowiecznych obwarowań miejskich w zachodniej części miasta.
  • Kompleksy stawów rybnych o średniowiecznej genezie.
  • Cmentarz komunalny z 1784.
  • Cmentarz żydowski z poł. XIX w.
  • Aleja lipowa – pomnik przyrody.
  • Folwark „Podlipki”.
  • Figury (m.in. św. Jana Kantego, św. Jana Nepomucena i wiele innych) oraz liczne krzyże przydrożne
  • Park z XIX w.
  • Około 50 budowli na terenie miasta posiada cechy zabytkowe.

Urodzeni w Zatorze[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka i przemysł[edytuj | edytuj kod]

W latach 2009-2012 oddano inwestorom blisko 40 ha w pełni uzbrojonych infrastrukturalnie terenów z zaprojektowanym dogodnym rozwiązaniem komunikacyjnym, w tym 30 ha na działalność przemysłową i 8 ha pod usługi. Wydzielone 4,9 ha zatorskiej strefy zostało włączone w Specjalną Strefą Ekonomiczną, podstrefę Krakowskiego Parku Technologicznego. Docelowo SAG-SSE Zator obejmie ponad 100 ha terenów inwestycyjnych. 

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

  • Lunapark "Zatorland" w skład którego wchodzi Park Ruchomych Dinozaurów, Park Mitologii, Park Świętego Mikołaja, Park Bajek i Stworzeń Wodnych oraz Park Owadów. Na terenie Lunaparku znajduje się między innymi kino 5D.[8]
  • Na terenie miasta znajduje się największy rodzinny park rozrywki w Polsce "Energylandia", którego otwarcie nastąpiło 14 lipca 2014 r.
  • Liczne łowiska wędkarskie m.in.: Łowisko „Podlipki”, Zakole A, Zbiornik Piastowski, Zbiornik Tęczak
  • Trasy rowerowe o różnej długości oraz różnym stopniu trudności m.in.: Dookoła Doliny Karpia, Dookoła Stawów Pełnych Karpia, Szlak Wiślany i wiele innych.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Drogi krajowe[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  3. „Karte von der, Germania, Kleinpolen, Hungary, Walachai u. Siebenbuergen nebst Theilen der angraenzenden Laender” z „Claudii Ptolemaei geographicae enarrationis libri octo”, 1525, Strassburg.
  4. Zbigniew Perzanowski, Dawny Zator, [w:] Cracovia, Polonia, Europa, Kraków 1995, s. 387-400, ISBN 83-86077-67-0.
  5. Franciszek Kulczycki, "Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia", Tomus IX, Cracoviae, 1886, str. XL.
  6. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, str.229.
  7. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 447.
  8. Dinozatorland -strona główna.
  9. Strona miasta i gminy Zator

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]