Gospodarka planowa
Gospodarka planowa – gospodarka, opierająca się na założeniach planów kilkuletnich, określających najważniejsze cele rozwoju państwa.
Ten typ organizacji gospodarki jest stosowany w okresie wojny; stosowany był też w większości państw o ustrojach socjalistycznych, a ich tworzenie i realizowanie jest jednym z najważniejszych zadań kierownictwa partii. Uchwalane są często na określony czas podczas zjazdów partyjnych lub plenum. W historii PRL powszechnie znany był plan trzyletni i plan sześcioletni.
W gospodarce centralnie planowanej to władze ustalają, co, jak i dla kogo ma być produkowane. Ustalane są także ceny poszczególnych produktów. Celem tego typu gospodarki w państwach socjalistycznych miał być sprawiedliwy, równy podział dóbr, a nie zysk właścicieli kapitału jak w państwach kapitalistycznych.
System centralnego planowania gospodarczego jest w praktyce nieefektywny i prowadzi do gospodarki niedoboru[1][2]. Np. w ZSRR niezdolność centralnych planistów (Gosplan) do przewidywania trendów popytowych w gospodarce narodowej i globalnej doprowadziła do niedorozwoju sektora usług oraz przemysłu lekkiego, a w rezultacie - do pogłębiania niewydolności socjalistycznej gospodarki[3].
[edytuj] Zalety i wady gospodarki planowej
W założeniach gospodarka planowa:
- umożliwia zaprojektowanie przejścia do pełnego zatrudnienia,
- pozwala na osiąganie zamierzonych celów w skali państwa,
- pozwala na większą stabilność sytuacji gospodarczej poprzez eliminację wielu spontanicznych efektów rynkowych,
- pozwala na realizację celów dalekosiężnych, a nie tylko bieżących,
- pozwala na wyznaczenie w miarę stałej i stabilnej inflacji, kontrolowanej przez państwo i uniezależnienie się od skoków cenowych.
W żadnym kraju gospodarka planowa nie funkcjonowała zgodnie z założeniami. W praktyce ujawniały się następujące jej wady:
- niezdolność do precyzyjnego zmierzenia wszystkich czynników popytowych prowadzi do uśredniania, przybliżeń lub błędnych założeń w prognozach
- błędne prognozy prowadzą do złego planowania produkcji i marnowania zasobów
- planowanie jest narażone na naciski polityczne lub ideologiczne[4]
- z powodów ideologicznych raporty o wykonaniu planów są naciągane na wszystkich szczeblach, co prowadzi do coraz głębszego odrealniania planów na kolejne okresy produkcyjne,
- prowadzi często do usztywnienia polityki gospodarczej
- jest trudna do realizacji w państwie demokratycznym
- często powoduje niedobór towarów na rynku i w rezultacie ich reglamentację
- środki prowadzące do celów często „po drodze” powodują znaczne straty finansowe
Robert Vincent Daniels w następujący sposób scharakteryzował funkcjonowanie systemu komunistycznej gospodarki w schyłkowym okresie ZSRR:
| „ |
System uniemożliwiał połowie populacji pracę w sektorze podstawowych, codziennych usług, równocześnie ograniczając drugiej połowie możliwości wypełnienia tej roli. W ten sposób uzyskaliśmy paradoks nowoczesnego społeczeństwa, z wszystkimi jego technologiami i instytutami badawczymi, które nie może normalnie funkcjonować z powodu braków w dostawach żywności i podstawowych usług rzemieślniczych. Ludzie stoją w kolejkach zamiast produkować to, co jest im potrzebne. |
” |
| — R.V. Daniels, "The End of Communist Revolution", 1993 [5] | ||
Sołżenicyn podawał wiele przypadków skrajnego marnotrawstwa w systemie produkcji ZSRR, podporządkowanym w całości ustalanym centralnie planom produkcji, których niewykonwanie było traktowane jak przestępstwo. Dla kierowników poszczególnych szczebli liczyło się tylko i wyłącznie wykonanie przydzielonego im planu, nawet jeśli wiązało się to z kradzieżą surowca zapisanego w cudzym planie lub zmarnowanie produkcji z powodu dysfunkcyjnego łańcucha dostaw:
| „ |
W Ust'wymłagu, w 1943 roku postanowiono za wszelką cenę przekroczyć plan spławu drzewa luzem. Kto tylko był pod ręką — musiał iść do lasu, wypędzono do wyrębu zdrowych i chorych. W rezultacie — w zatoce rzecznej obok obozu zebrało się trochę za wiele drewna — 200000 metrów szesciennych. Nie zdążono wyłowić tego przed zima i pnie wmarzły w lód. Poniżej tego punktu przerzucony był przez rzekę most kolejowy. Jeśli wiosną cała ta masa nie rozpadnie się na poszczególne pnie, tylko ruszy wałem — to zniesie most, jak pić dać a komendant pójdzie pod sąd. Trzeba wiec było sprowadzac dynamit wagonami, zakładać zimą miny na dnie, wysadzać w powietrze te zmarzłą kupe drewna i pózniej jak najszybciej wytaczać kloce na brzeg aby je tam palić (bo wiosną nie bedą sie już> nadawały do żadnej obróbki tartacznej) |
” |
| — Archipelag GUŁag[6] | ||
Przypisy
- ↑ Filip Musiał: Sześcioletni plan pracy dla Sowietów. Dziennik Polski, 2010.
- ↑ Plan rozwoju iluzji. Rzeczpospolita, 2008.
- ↑ Robert Vincent Daniels: The end of the Communist revolution. 1993. ISBN 9780415061506.
- ↑ Piotr Lipiński: Królowa PRL. Duży Format, 2009.
- ↑ Robert Vincent Daniels: The End of the Communist Revolution. 1993. ISBN 978-0415061506.
- ↑ A. Soł>enicyn, Archipelag GUŁag, cz. III, s. 505-507}}
