Socjalizm arabski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Doktryna socjalizmu arabskiego – to doktryna polityczna arabskich intelektualistów zapoczątkowana w XIX wieku. Idee socjalizmu w świecie arabskim mają dość bogatą, sięgającą dwa stulecia wstecz, tradycję. Ich propagatorami byli arabscy intelektualiści, którzy w czasie swoich podróży, studiów i pobytu w Europie zapoznali się z wczesnymi ideami utopijnego socjalizmu, a także rozwijającym się ruchem robotniczym oraz jego ideologią. Atrakcyjność głoszonych haseł zyskiwała na znaczeniu głównie w kołach zorientowanych na Zachód zwolenników zasadniczych reform w społeczeństwie muzułmańskim, zorganizowanym w myśl tradycyjnych reguł islamu. Współczesnymi propagatorami byli głównie przedstawiciele mniejszości religijnych występujących często z pozycji walki o tolerancję religijną.

Geneza idei socjalistycznych w świecie arabskim[edytuj | edytuj kod]

Jaser Arafat współtwórca OWP i Al-Fatah

Początków wczesnych idei socjalistycznych należy więc upatrywać we wzajemnych kontaktach między socjalistami Zachodu i Wschodu. Idee te, podobnie jak pojęcia nacjonalizmu czy demokracji, zapożyczone zostały z europejskiej myśli politycznej trafiając na podatny grunt w XIX wieku, który zaznaczył się w historii świata arabskiego jako wiek przebudzenia i kształtowania świadomości narodowej, a także jako okres działalności wielkich reformatorów islamu, usiłujących przystosować społeczeństwo do nowej epoki po kilku wiekach stagnacji i marazmu.

Między 1833 a 1835 rokiem europejscy saint-simoniści wysłali misję propagandową do Stambułu i Egiptu. Późniejsi podróżnicy stwierdzali, że zetknęli się tam z ludźmi zorientowanymi w kwestiach socjalizmu europejskiego. Wielki myśliciel egipski Rifaat at-Tahtawi (1801-1873), który przebywał na studiach w Paryżu w latach 1826-1831, zapoznał się z ideami socjalistycznymi i przedstawił je w jednej ze swych prac już w 1869 r. Jednakże ostrze niechęci czy wrogości narodów wschodnich kierowało się wówczas głównie przeciwko europejskiej dominacji imperialistycznej, a mniej interesowało się koniecznością dokonania wewnętrznych przeobrażeń społeczno politycznych. Niektórzy reformatorzy próbowali wykorzystywać islam w celu oddziaływania na najszersze masy. Odrzucali więc idee socjalistyczne jako szkodliwe dla jedności narodowej, związane z ideologiami niereligijnymi i przedwczesne dla świadomości społecznej. Takie stanowisko reprezentował np. głośny reformator islamu i przeciwnik imperializmu Dżamal ad-Din al-Afghani około 1870 roku, czy postępowy nacjonalista egipski Ahmad Lutfi as-Sajjid (1871-1963). [1].

Inni, choć nieliczni, ale kierujący się myślą naukową i pozytywistyczną, zdobytą w zetknięciu z postępowymi prądami Europy tych czasów, szli dalej, widząc możliwość rozwiązania skomplikowanych problemów rozwojowych społeczeństw arabskich jedynie w adaptacji rozwiązań socjalistycznych. Do pierwszych prekursorów tych idei na gruncie arabskim zaliczyć należy znanego materialistę odrzucającego tradycjonalistyczne poglądy oparte na religii i zasadach KoranuSzibli asz-Szumajjila (1860-1917), który skonkretyzował swe zapatrywania na przebudowę społeczeństwa muzułmańskiego w początkach bieżącego wieku, a także wybitną postać tego okresu – Salamę Musę (1887-1958) [2].

Recepcja idei socjalistycznych w świecie arabskim dokonywała się na drodze kontaktów z myślą europejską w trudnych i specyficznych warunkach braku niepodległości politycznej, głębokiego przywiązania do tradycji i dominującego we wszystkich dziedzinach życia islamu. Istniała tutaj również innego rodzaju prawidłowość: większość wyjeżdżających na studia do Europy pochodziła z rodzin zamożnych, a tylko nieliczni z uboższych. Ci ostatni byli naturalnie podatniejsi na wpływ idei socjalistycznych, ale po powrocie z zagranicy mieli bardzo mały lub żaden wpływ na bieg wydarzeń i rozwój polityczny swych krajów.

Z czasem, gdy państwa arabskie adaptowały szereg instytucji demokratycznych na wzór europejski, władza przeszła w ręce młodych działaczy z klas wyższych, którzy pragnęli wprowadzić raczej system polityczny ściśle odpowiadający istniejącym modelom europejskim niż proponowany przez radykałów, za jakich uchodzili socjaliści. Wybitną postacią tego wczesnego okresu był Szibil asz-Szumajjil, Arab-chrześcijanin. Był działaczem ruchu modernistycznego – odrodzenia czy przebudzenia arabskiego – zarazem pierwszym działaczem, który naukowo wyjaśniał doktrynę socjalizmu, chociaż sama idea była już częściowo znana arabskim myślicielom.

Pod wpływem myśli asz-Szumajjila i Antuna rozpoczął swoją działalność właściwy twórca socjalizmu egipskiego, Salama Musa, także wyznania chrześcijańskiego (kopt). Zwalczając brak tolerancji religijnej wśród muzułmanów i stagnację intelektualną w krajach arabskich znalazł on w socjalizmie i teorii ewolucji ujście i dojście na istniejące warunki społeczne. Jego zainteresowanie ideą socjalizmu pogłębiło się w trakcie pobytu w Europie w latach 1908-1911. „Socjalizm – zauważał – jest nowym sposobem widzenia rzeczy, który jaskrawo przedstawił mi sytuację biednych klas Egiptu, a zatem rozwój socjalizmu w naszym kraju stał się przedmiotem mojego zainteresowania". W 1909 r. poznał Keira Hardie, lidera Niezależnej Partii Pracy i członka parlamentu, który wywarł na nim wielkie wrażenie. Pisał później na ten temat: „Kiedy się z nim spotkałem, powiedział mi, że jest socjalistą, i że socjalizm zwycięży najpierw w Europie, a potem rozprzestrzeni się na inne części świata. Dodawał, że imperializm brytyjski musi się skończyć w Egipcie, jak też w Indiach, i że jest naszym obowiązkiem, naszym pierwszym patriotycznym obowiązkiem w Egipcie wyrzucić Anglików, po czym będziemy mogli przeprowadzić reformy społeczne". Poglądy te wywarły wielkie wrażenie na Musie, który po powrocie do Egiptu zaczął propagować socjalizm i idee liberalne na łamach prasy egipskiej.

We wczesnych latach rozwoju arabskiej myśli socjalistycznej nie podejmowano właściwie jakiejś krytycznej, twórczej polemiki z głoszonymi teoriami utopijnymi, ponieważ większość pisarzy była bardziej zainteresowana kwestiami religijnymi i narodowymi. Do pierwszej wojny światowej hasła i teorie pierwszych socjalistów wzbudzały bardzo małe zainteresowanie, ponieważ społeczeństwo nie było jeszcze przygotowane na przyjęcie tak liberalnych idei, biorąc pod uwagę specyfikę sytuacji, niezwykle głęboko zakorzeniony tradycjonalizm religijny i niski stopień świadomości politycznej. Mimo to stanowiły one istotny zaczątek myśli socjalistycznej, która w pełniejszej postaci stała się przedmiotem zainteresowań następnej generacji działaczy i myślicieli.

Pierwsze partie socjalistyczne[edytuj | edytuj kod]

Turcja[edytuj | edytuj kod]

W świecie muzułmańskim pierwsze partie socjalistyczne powstały w Turcjii w Iranie tuż po pierwszej wojnie światowej, ale ich wpływ w świecie arabskim był ograniczony. Z jednej strony dlatego, że arabscy socjaliści otrzymywali kontakty głównie z Europą, a z drugiej, że przywódcy arabscy bardziej byli zajęci walką o niepodległość polityczną niż problemami społeczno-ekonomicznymi.

Egipt[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym politykiem, który chciał wprowadzić idee socjalistyczne do programu partii politycznej po pierwszej wojnie światowej był Aziz Mirhum, pozostający pod wpływem francuskiej myśli socjalistycznej. Wraz z innymi jak Mustafa ar-Razik, Husajn Hajkal czy Mansur Fahmi (aczkolwiek różnili się oni poglądami w kwestiach szczegółowych), usiłował realizować pewne reformy liberalne w ramach krótko istniejącej Partii Demokratycznej w Egipcie. W 1920 trójka działaczy: Abdallah Inani, Musni al-Arabi i Salama Musa utworzyli Egipską Partię Socjalistyczną. Działalność partii okazała się jednak bardzo ograniczona.

Syria i Liban[edytuj | edytuj kod]

Myśl socjalistyczna rozwijała się jednak stopniowo także w Syrii i Libanie, ale przed pierwszą wojną światową większość intelektualistów emigrowała do Egiptu, gdzie znajdowali lepsze warunki wyrażania swych poglądów ze względu na odrębna sytuację polityczno-ustrojową tego kraju. Po pierwszej wojnie światowej część intelektualistów wróciła do Libanu, który z kolei stał się bardziej tolerancyjny w głoszeniu liberalnych idei, niż Egipt poprzednio, i stąd właśnie myśl socjalistyczna promieniowała na Syrię, Irak oraz inne kraje arabskie.

Wśród pierwszych propagatorów myśli socjalistycznej w Libanie należy wymienić Jusufa Ibrahima Jazbuka. W 1922 r. Iskander ar-Rijaszi, dziennikarz wyznania chrześcijańskiego , po kilku podróżach do Europy, w czasie których – jak sam pisał później – stał się socjalistą, zaczął wydawać pismo „asz-Szahafi at-Taih" („Wędrujący dziennikarz") w którym deklarował się obrońcą sprawy robotników i uciskanych.

Socjalizm jako ideologia przyciągał początkowo pewnym myślicieli, ale nie byli oni przywódcami ruchu reformatorskiego. Ich poglądy odzwierciedlały swoisty idealizm uciśnionych grup – pod względem społecznym lub religijnym – i wydaje się, że były trochę przedwczesne albo zbyt abstrakcyjne nawet dla prozachodnio nastawionych kół. Były one bardziej zainteresowane jednością narodową niż nierównościami społecznymi. Z początku zresztą to grupy mniejszościowe były zainteresowane ideałami socjalizmu, zaś stojący u władzy obciążali go różnymi podejrzeniami – muzułmanie na ogół nie przejawiali zbytniego entuzjazmu dla nowych idei, ponieważ przeciwstawiały się one istniejącym tradycjom i określonej przez islam drodze życia. Przede wszystkim zaś przywódcy narodowi przeciwstawiali się socjalizmowi twierdząc, że osłabia on tak konieczną jedność narodową, w czasie gdy naród arabski powinien być zajęty głównie walką przeciwko obcej dominacji i o pełne zjednoczenie.

Baasizm – polityczna doktryna Socjalistycznej Partii Odrodzenia Arabskiego – Baas[edytuj | edytuj kod]

Michel Aflak – główny ideolog Partii Baas
 Osobny artykuł: Baasizm.

Baas – Socjalistyczna Partia Odrodzenia Arabskiego (hizb al-baas al-arabi al-isztiraki) ma najstarszą doktrynę socjalizmu w świecie arabskim. Idee socjalistyczne były wprawdzie znane i rozwijały się już od początku bieżącego stulecia, ale nie stanowiły one jakiegoś zwartego systemu, przynajmniej w tej formie i postaci, jak prezentowane przez Baas.

Partia ta powstała w 1947 r. w Syrii z połączenia Partii Odrodzenia (hizb al-baas al-arabi), założonej cztery lata wcześniej przez młodych nauczycieli: Michela Aflaka i Salaha ad-Din al-Bitara, z Arabską Partią Socjalistyczną (hizb-al-arabi al-isztiraki) Akrama al-Hauraniego. Formalne połączenie obu partii nastąpiło w 1954 r. na drugim kongresie narodowym i od tego czasu partia nosi obecną nazwę.

Główne hasła Baas, znajdujące szeroki oddźwięk w społeczeństwie, to nacjonalizm, jedność i socjalizm. Pierwsze hasło jest niemal wspólnym credo w młodych państwach Trzeciego Świata i obejmuje podwójne znaczenie: antykolonializm typowy dla świeżo wyzwolonych krajów budujących swoją państwowość na narodowej solidarności i jednocześnie wyraża ideę od wieku pielęgnowana idea przez wszystkich postępowych arabskich nacjonalistów: dążenie do likwidacji podziału na małe kraje i zbudowanie jednego unitarnego bądź federalnego państwa jednoczącego cały naród arabski. Istniejące podziały polityczne i administracyjne są uważane za rezultat polityki imperializmu i miejscowych reakcyjnych interesów czy rywalizacji. Socjalizm wreszcie traktowany jest jako droga postępu zdolna zapewnić realizację obu celów, tj. rozwoju i sprawiedliwości społecznej.

Socjalizm w programie Frontu Wyzwolenia Narodowego (FLN) w Algierii[edytuj | edytuj kod]

Idee socjalistyczne znane były w Algierii na długo przed rokiem 1962 – rokiem uzyskania niepodległości. Jeszcze w 1920 powstała Komunistyczna Partia Algierii stanowiąca jednak do 1936 sekcję algierską Francuskiej Partii Komunistycznej, m.in. z racji statusu polityczno-prawnego Algierii (francuskie departamenty zamorskie). Później stała się partią autonomiczną, a jej działacze i członkowie aktywnie uczestniczyli w ruchu niepodległościowym propagując zarazem w społeczeństwie algierskim swe idee. Od początku lat trzydziestych ubiegłego stulecia rozpoczęły się manifestacje o charakterze panarabskim, a niewątpliwie duże znaczenie dla kształtowania świadomości narodowej miało także podpisanie w grudniu 1931 przez przedstawicieli muzułmańskiej Algierii paktu panarabskiego z przedstawicielami Maroka, Libii, Tunezji, Egiptu, Syrii, Palestyny, Arabii Saudyjskiej i Iraku. Pakt ten zobowiązywał sygnatariuszy do zacieśniania więzów solidarności w walce z imperiami kolonialnymi. Natomiast bardziej zorganizowane formy przybrał ruch niepodległościowy przed drugą wojną światową i nasilił się zwłaszcza po jej zakończeniu.

Do czasu powstania 1 listopada 1954 sytuacja polityczna w Algierii była dość skomplikowana. Siły polityczne były wewnętrznie rozbite, jedynym wyjściem dla algierskiej awangardy było podjęcie walki zbrojnej o niepodległość, która pozwoliłaby na zintegrowanie narodu. Z momentem wybuchu rewolucji algierskiej na scenie politycznej pojawiły się dwie nowe formacje: Armia Wyzwolenia Narodowego (Armée de la Libération Nationale, ALN) – jako ramię wojskowe, oraz Front Wyzwolenia Narodowego (Front de la Libétration Nationale, FLN, ar. al-Dżabha at-Taharrurija al-Watanija) – jako organ kierownictwa politycznego całego ruchu.

Naseryzm – sadatyzm: egipska forma socjalizmu[edytuj | edytuj kod]

Gamal Abdel Naser, prezydent Egiptu w latach 1954-1970

Nazwy tych ruchów czy ideologii, związane są z nazwiskami dwóch kolejnych prezydentów Egiptu od obalenia monarchii króla Faruka w wyniku rewolucji 23 lipca 1952 Dżamala Abd el-Nasera (1954-1970) i Mohammeda Anwara as-Sadata (1970-1981). Jest to epoka najbardziej przełomowych wydarzeń w najnowszej historii Egiptu.

Mimo że właściwie panarabska partia Baas, która przejęła władzę w Iraku i Syrii w 1963 r. miała chronologicznie najstarszy program socjalistyczny, to jednak w republikańskim Egipcie reformy oraz przeobrażenia polityczno-społeczne i ekonomiczne o charakterze socjalistycznym po raz pierwszy zaczęły być realizowane w praktyce. Można przyjąć, że to naseryzm właściwie najbardziej spopularyzował pojęcie socjalizmu w świecie arabskim, przy czym należy pamiętać, że jako ruch społeczny i polityczny nie ograniczał się tylko do prosocjalistycznych reform.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Fryzeł: Arabska myśl socjalistyczna. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985.
  • Zbigniew Dobosiewicz „Algieria dnia dzisiejszego", Warszawa 1971 r.
  • Tadeusz Fryzeł „Panarabizm. Źródła i rozwój idei", Kraków 1974 r.
  • Tadeusz Fryzeł „Liga Państw Arabskich", Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1981 r.
  • Ignacy Krasicki „Współczesna Algieria", Warszawa 1978 r.
  • „Świat Arabski", Warszawa 1977 r.
  • Jerzy Kleer „Trzeci Świat a socjalizm", Warszawa 1964 r.

Przypisy

  1. A. Hourani, op. cit., s.181; J.M. Ahmed, The Intelectual Origins of Egyptian Nationalism, London 1960, s.197
  2. Zob. Salama Musa, The Education of Salama Musha (autobiografia), Leiden 1961