Szkoła frankfurcka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Max Horkheimer (z lewej), Theodor Adorno (z prawej) i Jürgen Habermas (z prawej, w głębi) w 1965 w Heidelbergu

Szkoła frankfurcka – potoczna nazwa w literaturze przedmiotu filozofii i socjologii grupy pracowników frankfurckiego Instytutu Badań Społecznych istniejącego w latach 1923–1933 na tamtejszym uniwersytecie, a od 1933 roku kolejno przy paryskiej École normale supérieure i nowojorskim Columbia University i od 1949 ponownie we Frankfurcie nad Menem.

Fundatorami Frankfurckiej Szkoły Badań Społecznych byli lewicujący niemiecko-żydowscy intelektualiści wywodzący się ze średnich i wyższych klas społeczeństwa niemieckiego[1]. Pierwszym dyrektorem Instytutu był Karl Grünberg, profesor ekonomii politycznej, który wprowadził marksizm jako powszechnie obowiązującą metodologię szkoły frankfurckiej. W 1930 roku stanowisko dyrektora Instytutu objął Max Horkheimer, który zasadniczo zmienił kierunek jego badań. Od tego momentu zaczyna się zasadniczy rozwój szkoły frankfurckiej, który skupiony był na kompleksowych analizach społeczeństwa kapitalistycznego z udziałem ekonomistów, filozofów, psychologów. Celem szkoły było rozwinięcie krytycznej teorii dotyczącej społecznych sprzeczności nowoczesnego kapitalizmu.

Działania szkoły frankfurckiej dzieli się na trzy okresy:

  1. Okres europejski (1923–1938): w tym okresie pojawia się termin Teorii Krytycznej
  2. Okres amerykański (1939–1949): ten okres rozwoju szkoły frankfurckiej charakteryzuje ścisła współpraca Horkheimera i Adorno; współpraca ta zaowocowała powstaniem książki „Dialektyka oświecenia”, w której za wszelkie zło we współczesnym społeczeństwie autorzy obarczyli „ducha oświecenia”; oświecenie jest tutaj utożsamiane z procesem racjonalizacji, który doprowadził do wytworzenia społecznych mechanizmów władzy i kontroli (panopcyzm)
  3. Okres zachodnioeuropejski (lata 60. XX wieku): w tym okresie najważniejszy był dorobek i wkład naukowy Adorna i Marcusea[2]

Początkowo szkoła zajęła się krytyką Oświecenia: Oświeceniowe obietnice – wiara w rozwój naukowy i racjonalność, rozwinięcie idei ludzkiej wolności – przemieniły się w koszmar, w zastosowanie nauki i racjonalności do tłumienia wolności. Według Adorna „Oświecenie hamuje rozwój autonomicznych, niezależnych jednostek; prowadzi do tamowania emancypacji, dla której ludzkie istoty są o tyle dojrzałe, o ile pozwalają im na to siły produkcyjne epoki”[3] Ich poglądy, choć zróżnicowane, wywodziły się z marksizmu i neoheglizmu i kształtowały się pod wpływem psychoanalizy i psychologii społecznej. Wprowadzili i rozpowszechnili termin „przemysł kulturalny” na określenie kultury masowej, podkreślając jej postępujące zestandaryzowanie, uprzemysłowienie i uśrednienie. Podleganie kultury prawom rynkowym i jej komercjalizacja doprowadziła do obniżenia gustu, wymagań i poziomu odbiorców. Zjawisko reprodukcji technicznej upowszechniło film i fotografię, lecz zarazem doprowadziło do zaniku „aury” dzieł sztuki, czym zubożyło ich percepcję. Krytyczne i bardzo surowe oceny przedstawicieli szkoły frankfurckiej wynikały z perspektywy jaką obrali – kultury wysokiej. Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej stała się źródłem inspiracji dla wielu wpływowych ruchów intelektualnych i społecznych końca XX wieku. Oprócz tego w ogromnym stopniu przyczyniła się do rozwoju interdyscyplinarnych badań nad kulturą masową. Wydaje się, że jej znaczący wpływ na myśl współczesną wynika z ciągłej aktualności zjawisk, które uczynili przedmiotem swojej analizy: kultury masowej i hegemonii kapitalizmu (w szerokim rozumieniu, obejmującym nie tylko ekonomię, ale i kulturę, politykę oraz sferę stosunków społecznych)[4].

Dokonania natury teoretycznej

Do wejściowych dokonań należy program badań społecznych, zwany też programem interdyscyplinarnego materializmu bądź też materialistyczną teorią społeczeństwa. Badania te były sformułowane w początku istnienia Instytutu Badań Społecznych, jeszcze pod kierownictwem Carla Grünberga. Instytut skupiał swe zainteresowania na ruchu robotniczym i dziejach socjalizmu. Ważnym przedmiotem analizy było wyjaśnienie dlaczego nie doszło do rewolucji w tej grupie społecznej. Historycznie rzecz biorąc, szkoła frankfurcka została skonfrontowana z sytuacją, w której erozji rewolucyjnej siły klasy robotniczej towarzyszyły narodziny faszyzmu. Historyczny i polityczny kontekst prac szkoły prowadził zatem do zainteresowań upadkiem socjalizmu i radykalizmu klasy robotniczej, którego rodzajem stała się możliwość scentralizowanej kontroli ze strony rozrastającej się „totalitarnej” władzy nowoczesnego państwa kapitalistycznego[5]. Następcą był Max Horkheimer, który przebudował nieco ten program, przyjmując za jego główną ideę współpracę nauk szczegółowych – przede wszystkim socjologii, nauk ekonomii politycznej, historii i psychologii. Pytania w tych badaniach miały być formułowane przez filozofię społeczną rozumianą jako teoria społeczeństwa. W latach 30. XX wieku zostały one zastąpione ideą krytycznej teorii społeczeństwa.

Dokonania instytucjonalne

Istotne znaczenie dla wykształcenia się szkoły frankfurckiej miały dokonania instytucjonalne. Najważniejsze z nich to utworzenie Instytutu Badań Społecznych i czasopisma „Zeitschrift für Sozialforschung”. Miało to ogromne znaczenie po wojnie dzięki czemu Instytut stał się „formacją intelektualnie ugruntowującą RFN”. Istotne było połączenie tradycyjnej niemieckiej socjologii zorientowanej bardziej teoretycznie z rozwijającą się w USA nowoczesną metodą prowadzenia badań empirycznych. Ważnym elementem było również otworzenie „Frankfurten Studien zur Soziologie”. Był to program wysyłania politologów oraz pedagogów na staże do Stanów Zjednoczonych. Doniosłe znaczenie miała współpraca z wydawnictwem Suhrkamp, które publikowało prace filozoficzno-socjologiczne. Miała ona formę kieszonkową dzięki czemu trafiała do dużego grona odbiorców[6].

Badania empiryczne

Instytut głównie skupiał się na badaniach empirycznych. Pierwszym zrealizowanym projektem było badanie świadomości politycznej społeczeństwa zachodnioniemieckiego. Stosując psychoanalityczną metodę dyskusji okazało się, że Niemcy są nacjonalistami i mają skłonności faszystowskie. Wynik badań był szokiem, gdyż zostały one wykonane w latach 1950–1956, czyli po zakończeniu II wojny światowej. Kolejne badania dotyczyły czynników mających wpływ na atmosferę w miejscu pracy. Ważnym przedmiotem badań była świadomość polityczna studentów. Program ten nazywał się „Student und Politk” i starano się dotrzeć do głębokiego podłoża psychologicznych postaw politycznych[7]

Główni przedstawiciele szkoły frankfurckiej to:

Ważniejsze artykuły przedstawicieli szkoły frankfurckiej to:

  • M. Horkheimer: Teoria tradycyjna a teoria krytyczna.
  • M. Horkheimer: Filozofia a teoria krytyczna wraz z H. Marcuse
  • M. Horkheimer, T.W. Adorno: Dialektyka oświecenia.
  • H. Marcuse: Eros and Civilisation.
  • H. Marcuse: Człowiek jednowymiarowy.
  • J. Habermas: Teoria i praktyka. Wybór pism.

Przypisy

  1. Szkoła frankfurcka i przemysł kulturalny w: Dominic Strianti: Wprowadzenie do kultury popularnej. Przeł. Wojciech Burszta, Warszawa 1998, s. 52.
  2. Powszechna Encyklopedia Filozofii.
  3. T.W. Adorno: Dialektyka Oświecenia. Warszawa 1991, s. 92.
  4. Marcin Hylewski, Tomasz Burdzik. Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej jako krytyka kultury masowej. „Kultura-Historia-Globalizacja”. 15, s. 115–137, 2014. Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego. doi:10.6084/m9.figshare.1050567. ISSN 18-98-72-65 (pol.). 
  5. „Szkoła frankfurcka i przemysł kulturalny” w: Dominic Strianti: Wprowadzenie do kultury popularnej. Przeł. Wojciech Burszta, Warszawa 1998, s. 54.
  6. Powszechna Encyklopedia Filozofii.
  7. Powszechna Encyklopedia Filozofii.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła frankfurcka i przemysł kulturalny w: Dominic Strianti Wprowadzenie do kultury popularnej, przeł. Wojciech Burszta, Warszawa 1998.
  • Andrzej Szahaj: Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej. Wprowadzenie. Warszawa 2008.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]