Pretorianie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Pretorianie (łac. praetoriani, Praetoriae Cohortes) – kohorty pretoriańskie. Nazwa oddziałów pochodzi od słowa praetorium, oznaczającego namiot dowódcy w obozie[1].

W czasach republiki kohorta pretorianów była powoływana co najmniej od III wieku p.n.e., gdy ród Scypionów zaczął zyskiwać na znaczeniu, i stanowiła ochronę dowódcy armii rzymskiej[2]. Swoją straż przyboczną mieli również namiestnicy prowincji.

Cesarz Oktawian August powołał pretorianów jako stałą formację. W epoce julijsko-klaudyjskiej pretorianie często uczestniczyli w kampaniach wojennych towarzysząc cesarzowi[1]. Pretorianie początkowo stacjonowali w Italii, ale Tyberiusz sprowadził wszystkie dziewięć kohort do Rzymu[3]. Pretorianami dowodził prefekt pretorianów (później dwóch prefektów).

Rosnący w siłę prefekci wielokrotnie sami decydowali, kto zostanie kolejnym cesarzem, często najpierw uśmiercając poprzedniego, ale większe wpływy w tej kwestii miały legiony z prowincji; w szczególności, od połowy III w., n.e. wojska stacjonujące w prowincji Iliria[4]. Tacyt uważa, że rok 68/69 wyjawił tajemnicę panowania (arcanum imperia), a mianowicie że cesarzem zostaje się nie w Rzymie, a na prowincji[5]. Po klęsce zadanej przez Konstantyna Maksencjuszowi w 312 r. ich koszary w Rzymie zostały zburzone, a pretorianie zostali wcieleni do różnych legionów.

Dane liczbowe[edytuj | edytuj kod]

Mapa Rzymu. Castra praetoria w prawym górnym rogu

Pretorianie stali się gwardią cesarską, którą dowodził prefekt pretorianów (później dwóch, a nawet trzech prefektów). Początkowy stan osobowy wynosił 9000 żołnierzy podzielonych na dziewięć oddziałów – kohort (cohortes praetoriae). Jedna kohorta pretorska składała się z 480 pieszych i 120 jezdnych.

Pretorianie stacjonowali w północno-wschodniej części Rzymu, w silnie ufortyfikowanym castra praetoria.

Z założenia była to formacja elitarna, na samej górze drabiny wojskowej, a służba w nich była zaszczytem, zarezerwowanym głównie dla mieszkańców samego Rzymu. Stworzono szereg zachęt:

  • warunek przynależności: pretorianem mógł zostać tylko mieszkaniec Italii, pierwszeństwo miał mieszkaniec samego Rzymu. Do gwardii wcielano głównie mieszkańców Etrurii, Umbrii, Lacjum i starych kolonii rzymskich.
  • roczne pobory trzy razy wyższe niż zwykłego żołnierza
  • czas służby – 16 lat (w legionach lat 25)
  • wysoka odprawa dla weteranów

Kalendarium wydarzeń[edytuj | edytuj kod]

  • 31 n.e. – Prefekt pretorianów Lucjusz Eliusz Sejan został stracony (wraz z pewną liczbą senatorów) po tym, jak udowodniono mu spisek na życie cesarza Tyberiusza. Sejan był najbardziej zaufanym człowiekiem cesarza, w roku 31 piastował nawet godność konsula, najwyższe stanowisko administracyjne w państwie. Sejan zmierzał ostrożnie do zagarnięcia tronu dla siebie. Jemu przypisuje się zamachy na członków rodziny cesarza i jego syna.
  • 41 n.e. – Oficer gwardii własnoręcznie zabił Kaligulę, a członkowie spisku wśród pretorianów obwołali cesarzem Klaudiusza z rodu Neronów. Znaczący jest fakt, że udało im się osadzić cesarza pomimo sprzeciwu senatu. To pokazuje ówczesną pozycję pretorianów w Rzymie.
  • 54 n.e. – Agrippina, żona cesarza Klaudiusza, w zmowie z prefektem pretorianów Sekstusem Afraniuszem Burrusem otruła cesarza, a gwardia obwołała jej syna cesarzem Neronem. Do swojej śmierci w 62 r. n.e. Burrus (przy współudziale Seneki) rządził cesarstwem w imieniu małoletniego cesarza.
  • 62 n.e. – Nowym dowódcą pretorianów został Ofoniusz Tygellinus. W 68 n.e. pretorianie podnieśli bunt przeciw Neronowi, a ten popełnił samobójstwo.
  • 68 n.e. – Nowy cesarz Serwiusz Galba zdobył przychylność gwardii obietnicą wysokich nagród. Niewypełnienie obietnicy przypłacił życiem.
  • 69 n.e. – Pretorianie obwołali cesarzem Salwiusza Othona. Po jego samobójstwie, cesarz Witeliusz panował około ośmiu miesięcy. Był to okres samowoli wojska i pretorianów w Rzymie, istna orgia napaści, gwałtów i grabieży. Witeliusz publicznie zrzekł się władzy, ale i tak został zamordowany.
  • ok. roku 71 n.e. – Wespazjan reformując armię powierza dowództwo floty pretorianom w randze prefektów (praefecti classis praetoriae Misenensis et Ravennas).
  • Cesarz Domicjan niezwykle ważne zadania powierzał pretorianom: wojną z Dakami kierował prefekt pretorianów Cornelius Fuscus. Domicjan został zamordowany przez pretorianów podczas spisku w 96 roku.
  • Cesarz Hadrian zreorganizował gwardię. Od tej pory liczyła 10 kohort. Prefekt pretorianów otrzymał władzę sądowniczą na terenie całej Italii, teoretycznie w zastępstwie cesarza, do którego można się było odwołać od wyroku.
  • Za cesarza Kommodusa państwem praktycznie rządzili prefekci Tigidus Perennis, M. Aurelius Cleander. Kolejny prefekt Q. Aemilius Laetus odegrał niepoślednią rolę w zabójstwie cesarza w 192 n.e.
  • 193 n.e. Kolejny cesarz – Pertynaks, obejmując tron obiecał pretorianom dary (donativa) w wysokości 12 000 sesterców na głowę, ale zdołał uzbierać tylko połowę potrzebnej sumy. Pretorianie zamordowali cesarza, a tron wystawili na przetarg. Wygrał go Didiusz Juliusz, obiecując sumę 25 000 sesterców na głowę. Z wyborem pretorian nie zgodzili się inni ważni dowódcy wojskowi w imperium. Pretorianie zostali napiętnowani mianem "morderców Pertynaksa". Gwardia została otoczona i rozbrojona. Puszczono ich wolno zakazując zbliżania się do Rzymu na odległość bliższą niż 100 mil.
  • Władzę objął nowy cesarz – Septymiusz Sewer, który utworzył nową gwardię – spośród zasłużonych żołnierzy legionowych. Od tej pory przyjęcie do gwardii stało się nagrodą za służbę w legionach. Według niektórych historyków rozpoczęło to "barbaryzację" gwardii.
  • Zasadniczo nie zmieniło to zasad zmiany rządów. Syn Septymiusza Sewera - Karakalla, został zamordowany przez prefekta pretorianów Marka Opeliusza Makrina, którego obrano nowym władcą Rzymu.
  • Nowy cesarz cieszył się rządami przez rok, po czym został usunięty. Kolejny – Heliogabal, po czterech latach również został zamordowany przez pretorianów.
  • Za kolejnego cesarza, Aleksandra Sewera, rola pretorianów wzrosła jeszcze bardziej. Prefektów pretorianów obdarzono godnością senatorską, a posiedzeniom Senatu nawet przewodniczyli jako zastępcy cesarza. W 223 r. prefekt pretorianów Domitius Ulpianus zginął podczas wewnętrznych walk w łonie formacji. Aleksander powiększył liczbę pretorianów czterokrotnie, a naboru dokonywano wśród wszystkich legionów stacjonujących na limesie.
  • 243 n.e. – Prefekt Filip I Arab zamordował cesarza Gordiana i sam został cesarzem.
  • Cesarz Dioklecjan rozpoczął rozdzielanie władzy cywilnej od wojskowej. Podzielił imperium na 13 diecezji, każda diecezja miała swojego cywilnego namiestnika i wojskowego Vicarii praetories, czyli zastępcę prefekta pretorianów. Rozdzielenie administracji od wojska oznaczało w praktyce zmniejszenie roli wojskowych. Dioklecjan zmniejszył liczebność pretorianów i pozbawił ich części przywilejów.
  • Dzieła dokończył Konstantyn Wielki, który podczas wielkiej reformy armii rozwiązał tę formację.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojciech Górczyk, Praefecti Praetorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. I)[1]
  2. Bingham Sandra Jean, The praetorian guard in the political and social life of Julio-Claudian Rome, Ottawa 1999.; Wojciech Górczyk, Praefecti Praetorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. I)[2]
  3. I. Łuć, Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie, Lublin 2004; Wojciech Górczyk, Praefecti Praetorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. I)[3]
  4. Kasjusz Dion Kokcejan, Historia rzymska, przeł. i oprac. Władysław Madyda, Wrocław 1967, W. Górczyk, Praefecti Pretorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. II)[4]
  5. Tacyt, Dzieła, oprac. Seweryn Hammer i Tadeusz Zawadzki, Warszawa 2003; Jaczynowska Maria, Rzym, w: Historia Starożytna, red. Marii Jaczynowskiej, Pułtusk 1999 oraz Jaczynowska Maria, Studia z dziejów antycznego Rzymu, Toruń 2003

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bingham Sandra Jean, The praetorian guard in the political and social life of Julio-Claudian Rome, Ottawa 1999.
  • Campbell Brian, The Roman Army 31 BC-AD 337 - a Sourcebook, London & New York 1994.
  • Wojciech Górczyk, Praefecti Praetorio - znaczenie i rola polityczna w Cesarstwie Rzymskim (cz. I)[5]
  • Maria Jaczynowska, Rzym, w: Historia Starożytna, red. Marii Jaczynowskiej, Pułtusk 1999',
  • Maria Jaczynowska, Studia z dziejów antycznego Rzymu, Toruń 2003.
  • Kasjusz Dion Kokcejan, Historia rzymska, przeł. i oprac. Władysław Madyda, Wrocław 1967
  • I. Łuć, Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie, Lublin 2004.
  • Tacyt, Dzieła, oprac. Seweryn Hammer i Tadeusz Zawadzki, Warszawa 2003.