Chełmno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: wsie o tej samej nazwie.
Chełmno
Widok na rynek starego miasta
Widok na rynek starego miasta
Herb Flaga
Herb Chełmna Flaga Chełmna
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat chełmiński
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1233 (odnowione 1251)
Burmistrz Mariusz Arkadiusz Kędzierski
Powierzchnia 13,86 km²
Wysokość 75 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

20 622
1 487,9 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 56
Kod pocztowy 86-200
Tablice rejestracyjne CCH
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu chełmińskiego
Chełmno
Chełmno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chełmno
Chełmno
Ziemia 53°20′57″N 18°25′22″E/53,349167 18,422778Na mapach: 53°20′57″N 18°25′22″E/53,349167 18,422778
TERC
(TERYT)
6040604011
Hasło promocyjne: Miasto zabytków i zakochanych
Urząd miejski
ul. Dworcowa 1
86-200 Chełmno
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa

Chełmno (dawn. pol. Chołmien, łac. Culmen, niem.: Culm, Kulm) – miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim w dolinie Dolnej Wisły, nad Wisłą i wpadającą do niej Frybą. Miasto leży 40 km na północ od Torunia i 30 km na zachód od Grudziądza. W pobliżu most przez Wisłę na trasie drogi krajowej nr 91. Historyczne centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla – głównie wielkopłytowe – na wschód i południe od niego. Miasto jest stolicą historyczno-geograficznego regionu ziemia chełmińska. Łącznie z Toruniem jest najstarszym miastem tego obszaru i jednocześnie w północnej Polsce (prawa miejskie – tzw. prawo chełmińskie, w 1233).

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2013[1] miasto liczyło 20 622 mieszkańców.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2002[2] Chełmno ma obszar 13,86 km², w tym: użytki rolne: 47%, użytki leśne 4%

Miasto stanowi 0,63% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Chełmno, Kijewo Królewskie, Stolno, Świecie

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Information icon.svg Osobny artykuł: Chełmno (stacja kolejowa).

Ok. 6 km na południe od miasta znajduje się lądowisko Watorowo.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2013[1]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 20 622 100 10 772 52,2 9 850 47,8
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1 487,9 777,2 710,7

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Nazwy miejsc wyróżniających się z otaczającego krajobrazu posiadają od niepamiętnych czasów swoje nazwy. Nazwa miasta Chełmno jest bardzo stara i ma charakter topograficzny - pochodzi od słowa chełm, oznaczającego "wzgórze". Chełmno – to dosłownie osada na wzgórzu. Najstarszy zapis to Chołmien. Od tej nazwy powstały niemieckie nazwy Colmen, a potem Culm[3].

Information icon.svg Osobne artykuły: historia Chełmnaprawo chełmińskie.
Brama Grudziądzka – wejście do starego miasta od strony wschodniej

Chełmno już od wczesnego średniowiecza było grodem leżącym na liczącej co najmniej 2500 lat drodze, łączącej grody kultury łużyckiej (patrz również: Stara droga w Chełmży). Grodzisko kultury łużyckiej, znane jako Góra Świętego Wawrzyńca, zasiedlone potem przez Słowian, oraz cmentarzyska odkryte w pobliskim Kałdusie potwierdzają jego strategiczne położenie. Budowy katedry w tym miejscu, potwierdzona odkryciem pozostałości bazyliki romańskiej z XI w., mówi o nadzwyczajnej wadze grodu także w okresie wczesnopiastowskim. W XI wieku Piastowie założyli tu obronny gród wyznaczający prawdopodobnie północny punkt ówczesnej granicy ich państwa[4]. Miasto, przeniesione później na miejsce dzisiejszej wsi Starogród, w XI-XII w. pełniło funkcję grodu kasztelańskiego.

W 1228 zakon krzyżacki wybrał Chełmno na stolicę ziemi chełmińskiej, w latach 1230-1250 było ono głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii), a 1236-1251 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 grudnia 1233 łącznie z Toruniem otrzymało prawa miejskie (odnowione po pożarze w 1251), które stały się wzorem dla lokacji około 200 miast wschodniopomorskich i mazowieckich. W tym czasie miasto nosiło także przyjętą przez Niemców nazwę Kulm (łac. Culm).

W połowie XIII wieku przeniesione na obecne miejsce, z lokacją na surowym korzeniu. Odtąd rozpoczął się największy rozwój miasta, które wstąpiło do Hanzy, jednak nie zyskało tak dużego znaczenia jak Toruń. Od 1466 na mocy II pokoju toruńskiego miasto pozostało w granicach Prus Królewskich. Od 1473 i ponownie, reaktywowane po upadku, od 1692, działała tutaj Akademia Chełmińska, szkoła średnia, która współpracowała z Akademią Krakowską. W XVIII w. Chełmno podupadło, w 1772 znalazło się w zaborze pruskim. Od 1806 w Księstwie Warszawskim, 1815 w Prusach (Wlk. Ks. Poznańskie), 1817 w Prusach Zachodnich.

Centrum Chełmna. Widok na północną pierzeję rynku, wieżę ciśnień i dolinę Wisły.
Renesansowy ratusz
Mury i baszta Prochowa.

Zabytki[5][edytuj | edytuj kod]

Chełmno jest wyjątkowo bogate w zabytki, zachowało się tutaj siedem gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic z XVIII-XIX wieku. 20 kwietnia 2005 roku Stare Miasto zostało wpisane na listę Pomników historii[6]. Zabytki Chełmna znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Układ urbanistyczny pochodzi prawdopodobnie z czasu drugiej lokacji, po 1251.

  • Dawna fara, parafialny kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zajmujący południowy, narożny przyrynkowy blok zabudowy; zbudowano go prawdopodobnie w dwóch fazach w latach 1280-1320.
  • Renesansowy ratusz, przebudowany z gotyckiego XIII-wiecznego w latach 1567-72 i 1584-96, z rozbudowaną attyką, jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce.
  • Pofranciszkański kościół św. Jakuba i Mikołaja, trójnawowy z prostokątnym prezbiterium, budowany od końca XIII do 1. ćwierci XIV w.
  • Podominikański kościół św. ap. Piotra i Pawła, gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV w. na trójnawowy (z bardzo wąską nawą północną), a następnie zbarokizowany w XVIII w. W pierwotnej postaci zachowało się prezbiterium.
  • Zespół klasztorny ss. Miłosierdzia, dawniej cysterek, następnie benedyktynek: kościół śś. Jana Chrzciciela i Ewangelisty, z bogatym wyposażeniem wnętrza z przełomu XVI/XVII w. i XVIII w.; klasztor zbudowany od 3. ćwierci XIII do początku XIV w., przebudowany na przełomie XVI i XVII w. i w stylu neogotyckim w XIX i XX w., do najstarszych elementów należy tzw. wieża Mestwina, prawdopodobnie dawna strażnica krzyżacka z pierwszej połowy XIII w.; na terenie klasztoru znajduje się również dawna brama Merseburska.
  • Kościół pw. Świętego Ducha, zbudowany w latach 1280-1290, ceglany o drewnianym sklepieniu kolebkowym, pierwotnie kościół szpitalny.
  • Kaplica św. Marcina.
  • Brama Grudziądzka z końca XIII w., z dobudowaną w XVII w. kaplicą (tzw. kaplica Na Bramce).
  • Prawie kompletny obwód murów miejskich z basztami (jedne z najdłuższych takich murów w Polsce).
  • Barokowy budynek Akademii Chełmińskiej, przebudowany w XIX w.
  • Dawna poczta z 4.ćwierci XVII w., przebudowana w połowie XIX w. i w 1911
  • Klasycystyczna rogatka z ok. 1810
  • Arsenał z 1811, przebudowany w 1885
  • Kamienica Cywińskich, gotycka, z drugiej połowy XIII wieku, przebudowana w 1570 i ponownie w stylu klasycystycznym, z wmurowanymi w fasadzie fragmentami rzeźbiarskimi dwóch portali renesansowych.
  • Dawne koszary korpusu kadetów z 1776 (ul. 22 Stycznia 16) i szkoła kadetów.
  • Kamienica późnobarokowa z drugiej połowy XVIII w. przy ul. Grudziądzkiej 36.
  • Spichrze, m.in. spichrz szachulcowy z przełomu XVIII i XIX w. przy ul. Podmurnej 7.
  • Pozostałości twierdzy Chełmno na przedpolach miasta.
Panorama starego miasta

Religia[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. Świętego Ducha

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Osoby urodzone w Chełmnie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Ludwika Rydygiera, chirurga, który w 1880 r. przeprowadził w Chełmnie pierwszą w Polsce operację częściowego wycięcia żołądka.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2013 r. (stan w dniu 31 XII) (pol.). GUS. [dostęp 2014-10-05].
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Halina Turska: "Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego", w: M. Biskup (red.) Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, Toruń 1968 [1]
  4. Dulnicz Marek, Mazowsze w wieku [w:]"Ziemie Polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy", Kraków 2000, s.200-213
  5. Rejestr zabytków nieruchomych. nid.pl.
  6. http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20050640568
  7. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.
  8. Układy partnerskie Chełmna

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]