Jan Żabiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jan Żabiński
Jan Żabiński
Jan Żabiński
Data i miejsce urodzenia 8 kwietnia 1897
Warszawa
Data i miejsce śmierci 26 lipca 1974
Warszawa
Miejsce spoczynku Cmentarz Powązkowski w Warszawie (kw. 212–III–4)
Zawód zoolog, fizjolog
Alma Mater Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Rodzice Józef i Helena z domu Strzeszewska
Małżeństwo Antonina Żabińska z domu Erdman[1]
Krewni i powinowaci Hanna Petrynowska siostra
Odznaczenia
Krzyż Walecznych (dwukrotnie) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Kamień upamiętniający Jana Żabińskiego w Ogrodzie Zoologicznym w Warszawie
Grób Jana Żabińskiego na warszawskich Powązkach

Jan Żabiński (ur. 8 kwietnia 1897 w Warszawie, zm. 26 lipca 1974 w Warszawie) – polski zoolog, fizjolog, popularyzator zoologii, wieloletni dyrektor Ogrodu Zoologicznego w Warszawie, powstaniec warszawski.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem Józefa i Heleny z domu Strzeszewskiej. Jego siostrą była dr Hanna Petrynowska.

Przed wybuchem I wojny światowej trenował lekkoatletykę – specjalizował się w sprintach na 100 m. Z wynikiem 11,1 s. (bardzo dobrym, jak na tamte czasy) był wieloletnim rekordzistą Warszawy w biegu na tym dystansie[2].

Stopień inżyniera agronomii uzyskał w SGGW, doktorat z fizjologii obronił w Uniwersytecie Warszawskim, habilitował się w Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Od 1919 służył w odrodzonym Wojsku Polskim, był też uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej 1920, za co po raz pierwszy został odznaczony Krzyżem Walecznych.

Mając już poważny dorobek naukowy został organizatorem Ogrodu Zoologicznego w Warszawie, a w 1929 został powołany na pierwszego dyrektora Ogrodu. Pełnił tę funkcję do marca 1951.

W latach 1918-1944 prowadził pracę dydaktyczną w szkołach średnich, w SGGW i tajnym Uniwersytecie Warszawskim.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 zoo, położone blisko jednej z baterii artylerii obrony przeciwlotniczej Warszawy, zostało silnie zbombardowane. Wiele zwierząt zginęło wówczas lub uciekło z ogrodu. Wiele z pozostałych hitlerowcy wywieźli później do innych ogrodów (m.in. w Królewcu, Hanowerze i Wiedniu). Opustoszałe pomieszczenia Jan Żabiński wraz z żoną Antoniną wykorzystywali ukrywając Żydów szmuglowanych z terenów warszawskiego getta. W przemycie tym Żabiński sam brał udział, odwiedzając getto pod pozorem poszukiwania odpadów do karmienia świń, hodowanych wówczas na terenie ogrodu. W ciągu trzech lat przez zoo przeszły setki uciekinierów, niektórzy z nich mieszkali w piwnicy willi Żabińskich, znajdującej się na terenie ogrodu. Tę działalność dra Żabińskiego i jego żony izraelski instytut Jad Waszem uhonorował, nadając obojgu w 1965 tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata[3]. Wśród uratowanych była rzeźbiarka Magdalena Gross[4].

Jan Żabiński był żołnierzem Armii Krajowej, dosłużył się stopnia porucznika. Dowodził plutonem w powstaniu warszawskim, ciężko ranny znalazł się w niewoli w oflagu.

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec 1945 wrócił do Polski i podjął pracę naukową oraz popularyzatorską, głównie w Polskim Radiu. Wygłosił ponad 1500 pogadanek, stając się ulubieńcem słuchaczy. Od 1947 był członkiem Państwowej Rady Ochrony Przyrody. Popularyzował akcję przywracania żubra przyrodzie, od 1947 redagował "Księgi Rodowodowe Żubrów". W 1951 został zmuszony do rezygnacji ze stanowiska dyrektora Ogrodu Zoologicznego w Warszawie. W latach 1952–1954 wykładał w Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej w Warszawie.

Jan Żabiński spoczywa wraz ze swoją żoną Antoniną na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kw. 212–III–4)[5].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • W 2007 amerykańska pisarka Diane Ackerman opublikowała książkę The Zookeeper's Wife (w wolnym tłumaczeniu Żona dyrektora zoo) dotyczącą bohaterskiego zachowania rodziny Żabińskich w czasie wojny. Jest ona oparta głównie na pamiętnikach Antoniny Żabińskiej. W 2009 w wydawnictwie Świat Książki ukazał się polski przekład pod tytułem Azyl. Opowieść o Żydach ukrywanych w warszawskim zoo.
  • Od 1980 Jan Żabiński jest patronem jednej z warszawskich ulic[6].

Odznaczenia i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Publikacje (wybór w kolejności alfabetycznej)[edytuj | edytuj kod]

Jan Żabiński wydał ponad 60 książek popularnonaukowych, a także 6 przekładów oraz 32 prace i rozprawy naukowe.

  • A czy o tym wiecie?. Warszawa: Książka i Wiedza, 1950.
  • Co to było za dziecko.... Warszawa: Nasza Księgarnia, 1960.
  • Człowiek jest plastyczny. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1963.
  • Czy można żyć bez skóry ?. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1958.
  • Czy znasz te zwierzęta. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1952 1953 1954.
  • Dziewczynka i myszki. Warszawa: Książka i Wiedza, 1951.
  • Futro i jego dostawcy. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1952 1953 1956.
  • Gawędy o zwierzętach. Warszawa: Iskry, 1970.Hipopotam i spółka. Warszawa: Czytelnik, 1976.
  • Ile tych zwierząt. Warszawa: Czytelnik, 1961.
  • Jak pojmować organizm. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1956.
  • Jak powstała trąba słonia. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1955.
  • Jak się zwycięża. Warszawa: Czytelnik, 1955.
  • Jak to bywa u zwierząt. Warszawa: Czytelnik, 1951.
  • Karaluch. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1931.
  • Komplikacje rodzinne. Warszawa: Czytelnik, 1954.
  • Krew. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1956.
  • Kto prędzej : (jak poruszają się zwierzęta). Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1951.
  • Kto starszy, kto młodszy. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1957.
  • Kto z was będzie najlepszym hodowcą królików. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1958.
  • Któż by przypuszczał? : to i owo o zwierzętach. Warszawa: Radiowy Instytut Wydawniczy, 1949.
  • Na srogim lwie : [pogadanki wygłoszone przed mikrofonem Polskiego Radia]. Warszawa: Radiowy Instytut Wydawniczy, 1949.
  • Od płetwy rekina do ludzkiej ręki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1954.
  • Odpowiedzi na zagadki biologiczne. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1959.
  • Opowiadania o zwierzętach. Warszawa: Iskry, 1971.
  • Podobny do ojca czy do dziadka. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1959.
  • Popatrz! Gatunki jednak się zmieniają. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1961.
  • Porozumienie ze zwierzęciem. Warszawa: Czytelnik, 1953.
  • Przekrój przez zoo. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1953.
  • Rola ogrodu zoologicznego przy nauczaniu zoologji w szkołach powszechnych i gimnazjach. Łódź: Drukarnia Państwowa, 1933.
  • Sami się przekonamy. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1954.
  • Skoczek egipski. Warszawa: Biuro Wydawnicze "Ruch", 1963.
  • Spiżarnia mrówki. Warszawa: Książka i Wiedza, 1951.
  • Świat zwierząt. Warszawa: Czytelnik, 1959.
  • To owo o wężach. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1956.
  • Tygrys czy jagnię. Warszawa: Książka i Wiedza, 1951.
  • U podstaw życia. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1956.
  • Uprzykrzeni towarzysze człowieka. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1962.
  • Walka o żubra. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1957.
  • Wielka rodzina. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1953.
  • Z dołu do góry. Warszawa: Czytelnik, 1954.
  • Z psychologii zwierząt. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1956.
  • Z życia zwierząt. Warszawa: Iskry, 1964.
  • Zagadka ewolucjonizmu. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1968.
  • Zagadki biologiczne. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1957.
  • Zwierzęta domowe i ich dzicy krewniacy. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1950.
  • Żywa bateria. Warszawa: Czytelnik, 1956.
  • Żywe skamieniałości. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1958.

Przypisy

  1. Rodzina Żabińskich, www.sprawiedliwi.org.pl.
  2. Tadeusz Grabowski: Z lamusa warszawskiego sportu. Wyd. 1. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1957, s. 446. (pol.)
  3. * Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci
  4. Ukrywała Żydów w warszawskim zoo. Hollywood kręci o niej film. tvn24.pl. [dostęp 3 maja 2013].
  5. Cmentarz Powązkowski w Warszawie. (red.). Krajowa Agencja Wydawnicza, 1984. ISBN 83-03-00758-0.
  6. Ulica Żabińskiego Jana. [dostęp 2013-02-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]