Komunizm wojenny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Komunizm wojenny – nazwa pierwszego okresu istnienia Rosji radzieckiej, w czasie wojny domowej oraz interwencji w latach 1918-1921, a zwłaszcza realizowanej wtedy polityki gospodarczej[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wdrożenie i podstawowe założenia[edytuj | edytuj kod]

Zdaniem Petera Keneza komunizm wojenny był od samego początku traktowany przez bolszewików jako rozwiązanie tymczasowe[2]. Z kolei Richard Pipes twierdzi, że pogląd, jakoby komunizm wojenny był środkiem doraźnym, wynikającym z okoliczności, został zasugerowany post factum przez samych bolszewików. W jego ocenie rząd Lenina podjął realną próbę natychmiastowej budowy gospodarki komunistycznej i tylko częściowo uzależniał podejmowane działania od potrzeb wywołanych wojną[3]. Podobnie David Marples ocenia komunizm wojenny raczej jako praktyczne wdrożenie "czystej ideologii bolszewickiej" niż reakcję na konkretne doraźne problemy[4]. W ocenie Bolesława Winiarskiego komunizm wojenny był pierwszą próbą ustanowienia tzw. gospodarki planowej, która wbrew oczekiwaniom bolszewików nie była w stanie zlikwidować chaosu gospodarczego, do którego doprowadziła polityka Rządu Tymczasowego oraz zatrzymać drastycznego spadku produkcji przemysłowej i rolnej[1].

Inspiracją dla twórców komunizmu wojennego była niemiecka polityka socjalizmu wojennego wprowadzona w czasie I wojny światowej, polegająca na objęciu kontrolą państwową całej produkcji, podziału pracy i dystrybucji towarów. Lenin wzorował się także na Warsztatach Narodowych powstałych we Francji po rewolucji lutowej 1848 r. oraz na koncepcjach teoretycznych Louisa Blanca[5].

Koncepcje komunizmu wojennego nie zostały sformułowane przez przywódców bolszewickich - Lenina i Trockiego - którzy w 1918 przedstawiali o wiele bardziej umiarkowane projekty gospodarcze (Lenin opowiadał się za stworzeniem systemu kapitalizmu państwowego, który dopiero później zostałby w prosty sposób przekształcony w socjalizm)[6]. W kwestiach gospodarczych Lenin uległ skrajnie lewicowemu skrzydłu partii, reprezentowanym przez Nikołaja Bucharina, Aleksandrę Kołłontaj, Waleriana Obolenskiego, Jewgienija Prieobrażenskiego, Jurija Piatakowa, Karola Radka i Waleriana Kujbyszewa. W ocenie wewnątrzpartyjnej skrajnej lewicy Lenin i Trocki, rezygnując z natychmiastowej budowy komunizmu, zdradzali rewolucję. Licząc się z popularnością wymienionych działaczy w środowiskach robotniczych i inteligenckich (zwłaszcza w Moskwie), w kwietniu 1918 Lenin ostatecznie ustąpił w kwestii gospodarczej i zgodził się na wdrażanie ich radykalnego programu, chociaż nie mieli oni żadnego doświadczenia związanego z gospodarką[7]. Teoretyczne podstawy nowej polityki zostały wyłożone w artykule Jurija Łarina z kwietnia 1918 i pracy Waleriana Obolenskiego Budowa socjalizmu opublikowanej latem tego samego roku[7].

Polityka komunizmu wojennego zakładała pełną mobilizację środków ludności dla wojny, monopolizację produkcji i nacjonalizację zakładów zatrudniających więcej niż 5 osób[1]. W rezultacie dekretów nacjonalizacyjnych wdrożonych natychmiast po rewolucji październikowej oraz nacjonalizacji przemysłu na mocy ustawy z 28 czerwca 1918 rząd bolszewicki de facto zlikwidował prywatny sektor w gospodarce. Osłabiony został także prywatny handel, który miała zastąpić państwowa dystrybucja i reglamentacja poszczególnych produktów, miejsce pieniądza miała zając prosta wymiana towarowa (znaczenie pieniądza zniszczono poprzez wywołanie hiperinflacji, docelowo pieniądz miał zostać całkowicie zlikwidowany[8]). Wprowadzony został obowiązek pracy[9] dla mężczyzn, części kobiet, nieletnich i starców[5]. Cała krajowa produkcja gospodarcza została objęta powszechnym planem[5]. W praktyce zdelegalizowany sektor prywatny nie został całkowicie zniszczony, zaś wdrożenie scentralizowanego planowania okazało się niemożliwe[5].

Gospodarką kraju miała zarządzać całościowo utworzona jeszcze w grudniu 1917, także według projektu Łarina, Najwyższa Rada Gospodarki Narodowej odpowiadająca bezpośrednio przed Radą Komisarzy Ludowych, a szefem której został Aleksiej Rykow. W rzeczywistości politykę rady kreował Łarin, który uzyskał ogromny wpływ na Lenina w kwestiach ekonomicznych[10].

Swoją najpełniej ukształtowaną postać komunizm wojenny osiągnął w latach 1920-1921, chociaż nigdy nie wdrożono w pełni wszystkich jego założeń. Wynikało to z faktu, iż rząd nie był w stanie wyegzekwować wszystkich teoretycznie obowiązujących zarządzeń, jak również z rosnącego przekonania bolszewików o nietrafności wprowadzonych rozwiązań[5]. Dlatego we wrześniu 1918 rząd zgodził się na przewożenie przez chłopów do miast po półtora puda chleba na handel. W latach 1919-1920 66-80% produktów żywnościowych docierało do nabywców drogą nielegalnej sprzedaży, przede wszystkim ulicznej,nie zaś poprzez państwową dystrybucję[11].

Wcześniej, 19 lutego, rząd znacjonalizował ziemię, ogłaszając, iż przeszła ona na własność państwa, będzie zaś użytkowana przez tych, którzy na niej pracują. Ponieważ jednak chłopi niechętnie zaopatrywali państwo w produkty rolne, rząd ustanowił obowiązkowe dostawy żywności. W praktyce oznaczało to odbieranie całości produkcji rolnej z wyjątkiem ilości niezbędnej do przetrwania i zasiewu w kolejnym sezonie[9]. Rekwizycje zboża traktowano jako walkę z wrogiem wewnętrznym; był to początek otwarcie antychłopskiej polityki bolszewików[4]. W latach 1919-1920 żywność była odbierana chłopom w formie przymusowych dostaw lub obowiązkowo wymieniana na artykuły przemysłowe lub wykupywana. Początkowo dostawy nie obejmowały wybranych produktów, jednak z czasem zostały rozciągnięte na całość produkcji. Zastosowane środki pozwoliły rządowi na uzyskanie zaopatrzenia dla wojska oraz dla ludności miejskiej[12]. Chłopi tracili jednak motywację do utrzymywania areału upraw na dotychczasowym poziomie i rezygnowali z produkcji towarów, których i tak nie mogliby sprzedać, wytwarzając jedynie żywność na własne potrzeby. Spadła wydajność upraw z hektara i ogólna produkcja zbóż[12].

Analogiczny spadek produkcji wystąpił w przemyśle. Liczba robotników spadła w okresie komunizmu wojennego o połowę, w tym samym czasie produkcja przemysłowa spadła o 3/4, produktywność - o 70%[12]. W znacjonalizowanym przemyśle strajki zostały de facto (choć nie formalnie) zabronione[13].

Rezygnacja z komunizmu wojennego[edytuj | edytuj kod]

Chociaż lata komunizmu wojennego nie przyniosły spodziewanych korzyści ekonomicznych, przyczyniając się do dalszego pogorszenia stanu rosyjskiej gospodarki, autorzy opisywanej koncepcji gospodarczej uważali efekty jej wprowadzenia w życie za sukces. W 1920 Nikołaj Bucharin w tekście Ekonomika okresu przejściowego z satysfakcją opisywał zniszczenie w Rosji pozostałości gospodarki kapitalistycznej. Inni przedstawiciele skrajnej lewicy w partii byli zdania, że klęski komunizmu wojennego wynikają z nie dość zdecydowanego zwalczania sektora prywatnego[14]. Tragiczny stan radzieckiej gospodarki zmusił jednak Lenina do całkowitej zmiany polityki gospodarczej poprzez wprowadzenie w marcu 1921 NEP-u[15]. W ten sposób w istocie usankcjonowany został już funkcjonujący stan rzeczy, a istnienie sektora prywatnego uznane za legalne[16].

Rezultatem polityki komunizmu wojennego była klęska głodu z 1921. W roku tym wystąpiła susza i nieurodzaj, zaś chłopi po rekwizycjach nie dysponowali żadnymi nadwyżkami żywności, które umożliwiłyby im przetrwanie. Liczbę ofiar klęski głodowej szacuje się na 5,1 mln osób[17].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Bolesław Winiarski: Między dwiema wojnami. W: Bolesław Winiarski: Polityka gospodarcza. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 121. ISBN 978-83-01-14785-3.
  2. Kenez P.: Odkłamana historia Związku Radzieckiego. Warszawa: Bellona, 2006, s. 61. ISBN 9788311110311.
  3. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 530. ISBN 978-83-233-2615-1.
  4. 4,0 4,1 Marples D.: Historia ZSRR. Od rewolucji do rozpadu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2011, s. 84. ISBN 978830405052.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 531-533. ISBN 978-83-233-2615-1.
  6. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 535. ISBN 978-83-233-2615-1.
  7. 7,0 7,1 Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 536-538. ISBN 978-83-233-2615-1.
  8. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 541. ISBN 978-83-233-2615-1.
  9. 9,0 9,1 Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 511. ISBN 978-83-233-2615-1.
  10. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 545. ISBN 978-83-233-2615-1.
  11. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 553-554. ISBN 978-83-233-2615-1.
  12. 12,0 12,1 12,2 Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 550-551. ISBN 978-83-233-2615-1.
  13. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 562. ISBN 978-83-233-2615-1.
  14. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 562-563. ISBN 978-83-233-2615-1.
  15. Pipes R.: Rosja bolszewików. Warszawa: MAGNUM, 2005, s. 395. ISBN 8389656159.
  16. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 554. ISBN 978-83-233-2615-1.
  17. Pipes R.: Rosja bolszewików. Warszawa: MAGNUM, 2005, s. 439-440 i 448. ISBN 8389656159.