Literatura polska - średniowiecze

Z Wikipedii

Średniowieczna literatura polska

Spis treści

1 Okres przed przyjęciem chrześcijaństwa
2 Literatura polska w kręgu wpływów łacińskiego Zachodu
3 Znane postacie okresu średniowiecza, twórcy, pisarze i poeci
4 Niepełna lista pism i ksiąg polskiego piśmiennictwa średniowiecznego (w porządku chronologicznym)
5 Inne dzieła literackie
6 Zobacz też
7 Linki zewnętrzne

[edytuj] Okres przed przyjęciem chrześcijaństwa

Nie dochowały się żadne dokumenty, które mogłyby poświadczyć istnienie przedchrześcijańskiego piśmiennictwa na ziemiach polskich. Z pewnością istniała przedchrześcijańska twórczość oralna, odnotowywana przez etnografów w bardzo starych fragmentach pieśni ludowych jeszcze w XIX wieku.

[edytuj] Literatura polska w kręgu wpływów łacińskiego Zachodu

Kultura piśmiennicza rozwinęła się na ziemiach polskich dzięki inspiracji, jaką była dla niej religia chrześcijańska. Najstarsze polskie zabytki piśmiennicze mają charakter sakralny. Katechizowanie mieszkańców Polski wymagało przełożenia podstawowych modlitw i tekstów religijnych (Ojcze nasz, Zdrowaś Mario, Dekalog, Credo) z łaciny na język staropolski. Teksty te, jakkolwiek zachowane w późnych przekazach (głównie XV-wiecznych), były przełożone w okresie dużo wcześniejszym.

Inaczej sprawa przedstawia się z księgami liturgicznymi. Pierwotnie były "importowane" z Zachodu Europy, wkrótce jednak Polska dorobiła się własnych scriptoriów, ze znakomitymi mistrzami iluminacji. Z nich pochodzą prawdziwe dzieła sztuki, najpiękniejsze polskie dzieła rękopiśmiennicze, jak Mszał biskupa krakowskiego Ciołka, czy Graduał Olbrachta. W latach 70. XV wieku rozpoczął się na ziemiach polskich rozwój sztuki drukarskiej (Kraków i Wrocław). Najstarsze znane dzieło (kalendarz astronomiczny) wydane drukiem w Krakowie powstało w 1474 r. W Krakowie w latach 90. XV wieku powstaje pierwsza drukarnia używająca czcionek cyrylickich, na potrzeby Kościoła prawosławnego. Rozwój oświaty odbył się pod wpływem Kościoła. Pierwsze szkoły powstawały przy katedrach, klasztorach, parafiach. Wyższe szkoły w średniowieczu nazywano studium generale. Pierwszy uniwersytet w Polsce – Akademia Krakowska powstał w 1364 roku.

[edytuj] Znane postacie okresu średniowiecza, twórcy, pisarze i poeci

Gall Anonim – XII w., kronikarz
Maurus – XII w., nieznany bliżej autor (różny od biskupa krakowskiego o tym samym imieniu) tzw. Carmen Mauri, poematu o Piotrze Włostowicu
Wincenty Kadłubek – XIII w., pierwszy kronikarz-Polak
Przecław Słota – XIV/XV w.
Jan Długosz – XV w., kronikarz, historyk
Stanisław z Szadka – XV w., dziekan Akademii Krakowskiej
Jan z Szadka – XV w., dziekan Akademii Krakowskiej
Jędrzej Gałka – XV w., zwolennik poglądów Jana Husa, autor Pieśni o Wiklefie i traktatów łacińskich,
Mikołaj Kopernik – XV/XVI, wielki uczony
Jan Łaski – XV/XVI, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski
Erazm Ciołek – XV/XVI, mecenas sztuki, dyplomata
Władysław z Gielniowa – XV/XVI, autor pieśni religijnych w języku polskim, błogosławiony Kościoła katolickiego
Klemens z Piotrkowa – XV/XVI, prawnik, uczony

[edytuj] Niepełna lista pism i ksiąg polskiego piśmiennictwa średniowiecznego (w porządku chronologicznym)

Kronika Galla Anonima (1112-1116) – pierwsza kronika dotycząca historii Polski, po łacinie
Bulla gnieźnieńska (1136) – zawiera 410 polskich wyrazów
Księga henrykowska (1270) – zawiera ona pierwsze polskie zdanie "Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj" (Daj (pozwól), ja teraz popracuję, a ty odpocznij)
Brewiarz czerwiński (I poł. XIV w.)
Kazania świętokrzyskie (XIV w.) – najstarszy zabytek prozy w języku polskim
Psałterz floriański (koniec XIV w.) – zawiera teksty w języku polskim, łacinie i niemieckim)
O zachowaniu się przy stole (1415) – wiersz obyczajowo-dydaktyczny, jest to najstarszy utwór świecki w języku polskim
Biblia królowej Zofii (1453-1455, Biblia szaroszpatacka) – najstarsze tłumaczenie Starego Testamentu na język polski
Lament świętokrzyski (1470) pieśń religijna
Statua synodalia Wratislaviensia (1475 r.) – drukowana książka zawierające teksty modlitw po polsku
Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią (ok. 1463) – poezja w języku polskim
Dzieje Polski (Historiae Poloniae), Jan Długosz (1455-1480)

Legenda o świętym Aleksym (XV w.), utwór hagiograficzny, po staropolsku
Pieśń o zabiciu Jędrzeja Tenczyńskiego (XV wiek)
Satyra na leniwych chłopów (II poł. XV w.)
Bogurodzica (XV/XVI w.) – najstarszy znany drukowany tekst poetycki w języku polskim
Psałterz puławski (XV/XVI w.) – proza
Kodeks Baltazara Behema (1505)
Graduał Olbrachta (1506) – kodeks muzyczny
Raj duszny (napisał Biernat z Lublina, wydał Florian Ungler, 1513) – pierwsza dochowana we fragmentach całkowicie polska książka drukowana
Mszał Erazma Ciołka (1513-1518)
Statuty Łaskiego (1505) – pierwsza kodyfikacja prawa polskiego

[edytuj] Inne dzieła literackie

Carmen Mauri, poemat o Piotrze Włostowicu XII w.
Breve regnum (XV w.), pieśń, po łacinie,
Kronika Wincentego Kadłubka (XIII w.), pisana wspaniałą łaciną, bardzo bogate słownictwo
Kronika Janka z Czarnkowa (koniec XIV w.), pisana po łacinie, pierwszy pamiętnik w literaturze polskiej