Wieża Babel

Wieża Babel (1563) Pieter Bruegel (starszy)

Gustave Doré Pomieszanie języków, 1865

Jedna z rekonstrukcji wyglądu zigguratu Etemenanki - kojarząca się z wieżą Babel

Wieża Babel (hebr. balal, bll – pomieszanie, zmieszanie, zamęt), (akad. bab-ili – brama boga) – termin pochodzący z Biblii, według archeologów odnosi się do zigguratu Etemenanki ("Fundament nieba i ziemi"), wznoszącego się w kompleksie świątynnym Esagila w starożytnym Babilonie i przypuszczalnie podobnej budowli w Borsippie (Birs Nimrud). W trakcie jej budowy miał nastąpić cud pomieszania języków. Wieżę wzniesiono z suszonej cegły, miała siedem stopni (pięter). Na szczycie umieszczono świątynię boga Marduka wykonaną z cegieł pokrytych niebieską glazurą. Całość miała około 90 m wysokości.

Budowla została zniszczona w 689 p.n.e., podczas panowania Sanheriba. Odbudowy podjęto się w czasach Assarhaddona (680-669 r. p.n.e.), natomiast odnowy za Nabopolassara i Nabuchodonozora II. Król perski Kserkses, w odwecie za powstanie wzniesione przez Babilończyków, kazał zikkurat zburzyć. Aleksander Wielki, chcąc odbudować to dzieło architektury, nakazał zrównać dawne ruiny z ziemią, aby oczyścić plac budowy. Zmarł jednak, zanim urzeczywistnił swoje plany.

Według przekazu biblijnego wieża Babel była budowlą wznoszoną jako znak dzięki któremu ludzie „nie rozproszą się”. Bóg Jahwe sprzeciwił się tym zamiarom z obawy, że jeśli ludzkość będzie tworzyła jeden lud, to „nic nie będzie dla nich niemożliwe, cokolwiek zamierzą uczynić". Pomieszał więc budowniczym języki, dzieląc ludzi na różne narody, by przez to uniemożliwić budowę wieży.

Obecnie termin „wieża Babel" oznacza ideę, przedsięwzięcie niemożliwe do zrealizowania i prowadzące jedynie do powstania zamętu, bądź też miejsce, gdzie spotykają się ludzie mówiący różnymi językami. Dla chrześcijan (zgodnie z tradycją, choć nie wynika to bezpośrednio z tekstu biblijnego) wieża jest symbolem pychy ludzi, którzy wbrew Bogu chcieli pozostać jednym zbuntowanym ludem, choć to również nie wynika z Pisma. Mit o wieży Babel mówiący o pomieszaniu języków znajduje swoje nowotestamentowe odniesienie w postaci pięćdziesiątnicy, kiedy to apostołowie zaczęli nauczać we wszystkich znanych językach.

Opowieść w Biblii

Opowieść o wieży Babel pojawia się w Biblii w Księdze Rodzaju, (Rdz 11,1-9):

Mieszkańcy całej ziemi mieli jedną mowę, czyli jednakowe słowa. A gdy wędrowali ze wschodu, napotkali równinę w kraju Szinear i tam zamieszkali. I mówili jeden do drugiego: Chodźcie, wyrabiajmy cegłę i wypalmy ją w ogniu. A gdy już mieli cegłę zamiast kamieni i smołę zamiast zaprawy murarskiej, rzekli: Chodźcie, zbudujemy sobie miasto i wieżę, której wierzchołek będzie sięgał nieba, i w ten sposób uczynimy sobie znak, abyśmy się nie rozproszyli po całej ziemi. A Pan zstąpił z nieba, by zobaczyć to miasto i wieżę, które budowali ludzie, i rzekł: Są oni jednym ludem, i wszyscy mają jedną mowę, i to jest przyczyną, że zaczęli budować. A zatem w przyszłości nic nie będzie dla nich niemożliwe, cokolwiek zamierzą uczynić. Zejdźmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie rozumiał drugiego! W ten sposób Pan rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi, i tak nie dokończyli budowy tego miasta. Dlatego to nazwano je Babel, tam bowiem Pan pomieszał mowę mieszkańców całej ziemi. Stamtąd też Pan rozproszył ich po całej powierzchni ziemi.

Historyczność

Kontekst historyczny i językowy

Nie znaleziono żadnych dowodów archeologicznych na potwierdzenie budowy Wieży Babel.

W innych źródłach

Zniszczenie

W Księdze Rodzaju nie jest napisane, że Bóg bezpośrednio zniszczył wieżę; ale relacje Księgi Jubileuszy, Korneliusza Aleksandra (cz. 10), Abydenusa (cz. 5 i 6), Josephusa (Starożytności 1.4.3), i Wyroczni Sybilli (iii. 117-129) mówią o tym, że Bóg zburzył wieżę wielkim wiatrem.

Księga Jubileuszów

Księga Jubileuszów zawiera w sobie jedną z najbardziej szczegółowych relacji o wieży Babel:

I zaczęli budować, i w czwartym tygodniu wyrobili cegłę z ognia, i cegły służyły im zamiast kamienie, i glina którą je polepiali była asfaltem co pochodzi z morza i z wodotrysków w ziemi Szinar. I zbudowali ją: czterdzieści trzy lata ją budowali; jej długość wynosiła 203 cegieł, i wysokość [cegły] była jedna trzecia jednej; jej wysokość wynosiła 5434 kubitów i 2 palmy, i [jedna ściana] miała trzynaście stadiów. (Jubileusze 10:20-21, Tłumaczenie Karola 1913)

Koran i tradycje muzułmańskie

Koran stwierdza, że Adam nie wymyślił wyrazów pierwszego ludzkiego języka, lecz mówił w języku, którego nauczył go Allah. Nie jest jasne, czy język ten był identyczny z arabskim. Różnorodność języków jest chciana przez Boga i naturalna, ale Koran może być recytowany tylko po arabsku.

Inne tradycje

• Także u różnych ludów Ameryki Środkowej znajdowały się podobne podania.

• Od Indian Cholula, w których mieście znajdowała się piramida schodkowa zajmująca powierzchnię trzykrotnie większą od piramidy Cheopsa pochodzi historia spisana przez dominikanina Diego Durana (1537-1588) w jego dziele "Historia Antiqua de la Nueva Espana". Według legendy, którą miał przekazać autorowi stuletni kapłan z Choluli tuż po podboju Meksyku: na początku pojawili się olbrzymi, którzy zawładnęli ziemią i zafascynowani słońcem po nieudanych próbach odnalezienia jego wschodu i zachodu postanowili zbudować bardzo wysoką wieżę, która dosięgałaby nieba. Prace były prowadzone przez olbrzyma Xelhua, jednego z siedmiu, którzy uratowali się z potopu. Za surowiec posłużyła im bardzo lepka glina oraz bitum. Bogowie zniszczyli ją ogniem i pomieszali języki budowniczych.
• Inna historia przypisywana przez historyka Don Ferdynanda d'Alva Ixtilxochitl (1565-1648) Toltekom podaje, że po tym jak ludzie rozmnożyli się w następstwie wielkiego potopu wznieśli oni wysoką zacuali, czy też wieżę w celu uratowania się na wypadek drugiego potopu. Jednakże ich języki uległy pomieszaniu i rozeszli się w różne części Ziemi.

• W Ameryce Północnej podobną historię przypisuje się Indianom Tohono O'odham. Według tej legendy Montezuma uciekł wielkiej powodzi. Potem stał się zły i zajął się budową domu sięgającego Nieba, ale Wielki Duch zniszczył tę budowlę błyskawicami.(Bancroft, vol. 3, p.76; oraz History of Arizona)

• Ślady podania odznaczającego się pewnym stopniem podobieństwa do historii wieży Babel zostały odnotowane u plemienia Taru zamieszkującego Nepal oraz północne Indie. (Raport ze spisu ludności Bengalu, 1872, p. 160)

• W Afryce według dr Davida Livingstone'a ludzie zamieszkujący okolice jeziora Ngami, których odwiedził w 1879, mieli podobną tradycję. W ich wersji budowniczy "rozbili sobie głowy podczas upadku rusztowania" (Missionary Travels, rdz. 26)

• W Estonii występuje mit o "Gotowaniu Języków" (Kohl, Reisen in die 'Ostseeprovinzen, ii. 251-255), który także jest rozpatrywany w związku z historią wieży Babel.

Wysokość wieży

Dane o wysokości wieży są wprawdzie tylko spekulacją, bowiem wieża może być symbolicznie uważana za zwiastun człowieczego pragnienia budowania wysokich budowli. Jednak znacząca część jej mitologii polega na jej wysokości.

Historyczna ośmiostopniowa wieża wybudowana na zlecenie Nabuchodonozora II - jednak według Biblii budowa umiejscowiona została dużo wcześniej - wieża Babel została wzniesiona ok. 560 p.n.e. miała, według historyków, ok. 100 m wysokości. Opowieść w Księdze Rodzaju nie wypowiada się na temat wysokości wieży, a więc wśród chrześcijan nie było sporów jeśli chodzi o jej wysokość. Istnieją jednak dwa źródła poza Biblią które wspominają o wysokości wieży.

Księga Jubileuszy powiada, że wieża Babel mierzyła 5433 kubity i 2 palmy (2484 m) wysokości. Oznaczałoby to, że Wieża Babel była kilkakrotnie wyższa od obecnych, a zarazem kiedykolwiek powstałych budowli ludzkich. Co ciekawe byłby to budynek dokładnie 3 razy większy od obecnego posiadacza tytułu najwyższej budowli – Burdż Chalifa.

Drugie źródło poza Biblią znajduje się w Trzeciej Apokalipsie Barucha; określa ona wysokość osiągniętą przez budujących jako 463 kubity (212 m). Ta budowla byłaby wyższa od jakiejkolwiek budowli starożytnego świata, w tym od Piramidy Cheopsa w Egipcie, i wyższa niż jakakolwiek inna budowla w całej historii ludzkości aż do wybudowania wieży Eiffla w 1889 r.

Babel w sztuce

"Wieża Babel". Rycina z warsztatu Carla Poellatha ze Schrobenhausen

Wieża Babel była dość popularnym tematem w sztuce:

• głównie w malarstwie (m.in. Pieter Bruegel (starszy), Atanazy Kircher).
• w filmie, motyw wieży Babel pojawia się również w niemym filmie Metropolis Fritza Langa z 1927 r., a także w anime pod tym samym tytułem z 2001 roku powstałym na podstawie mangi Osamu Tezuki, zainspirowanej filmem Langa.
• w poezji, znaną polską artystką, która w nietypowy sposób odnosi się do motywu wieży Babel jest Wisława Szymborska – uczyniła to w wierszu "Na wieży Babel".
• w piosence, piosenka ,,Wieża Babel", pochodząca z przedstawienia teatralnego Metro, piosenka ,,Wieża Babel", nagrana przez polski zespół rockowy Budka Suflera.
• w literaturze: m.in. słynne opowiadanie Jorge Luisa Borgesa p.t. "Biblioteka Babel" (1941).
• w muzyce: kantatę "Babel" na chór, narratora i orkiestrę skomponował Igor Strawinski (1944)

Zobacz też

• Wikimapia
• Babilon
• Język Adamowy

Linki zewnętrzne

• Wieża Babel w objawieniach Anny Katarzyny Emmerich