Jahwe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Boga Żydów i chrześcijan oraz wcześniejszych tradycji. Zobacz też: Bóg w judaizmie.
Tetragram zapisany alfabetem fenickim (na górze i w środku) i współczesnym hebrajskim, opartym na alfabecie aramejskim (na dole)

Jahwe (hebr. יהוה) – imię własne Boga czczonego w judaizmie i chrześcijaństwie. Odnosi się do bóstwa pojmowanego na sposób monoteistyczny. Przynajmniej do czasów Mojżesza (ok. XIII w. p.n.e.), któremu, według Biblii, imię to miało zostać objawione, Żydzi oddawali mu cześć jedynie na sposób monolatrii – czcząc jedno bóstwo Jahwe, lecz nie przecząc istnieniu innych bóstw. Niektórzy uczeni podają hipotezę, jakoby kult Jahwe został przejęty z wierzeń ugaryckich. Przeczy temu tradycja elohistyczna. Imię Jahwe występuje w tekście masoreckim Starego Testamentu 6828 razy. W 25 przypadkach występuje w skróconej, późniejszej formie Jāh. Poza Biblią hebrajską znaleziono je na przykład na steli króla Meszy z IX/VIII w. p.n.e. oraz w korespondencji z Lakisz z ok. 589 r. p.n.e. Imię to jest częścią występujących w Biblii wielu imion nadawanych ludziom, jak Eliasz (hebr. Eliyyáhu), Izajasz etc.[1][2]

Teorie na temat historii imienia[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie imienia jest niejasne. Istnieje hipoteza, że imię Jahwe znane było jednemu z plemion midianickich, Kenitom, i stąd Mojżesz miałby je przejąć po ucieczce z Egiptu, kiedy przebywał na terytorium, gdzie plemiona te koczowały (por. Sdz 1,16; Lb 10,29). Jahwe miał być znany Madianitom, był też bóstwem opiekuńczym miasta Ejlat nad Morzem Czerwonym[3].

Opinia ta stoi w sprzeczności z tradycją elohistyczną, zgodnie z którą źródłem imienia Jahwe było objawienie Boga Mojżeszowi przy Horebie.

Inna biblijna tradycja, tradycja jahwistyczna, twierdzi, że imię Jahwe było znane niemal od zawsze. Należy to rozumieć jako jahwistyczną reinterpretację starego przekazu ustnego o początkach rodzaju ludzkiego (por. Rdz 2,4b-3,24) i o biblijnych patriarchach[1]. Większość z imion Boga Żydów, było używanych wcześniej przez plemiona kananejskie na określenie ich lokalnych pogańskich bogów. Uczeni tłumaczą to faktem, że po osiedleniu się na terenach Kanaanu między Jordanem a wybrzeżem Morza Śródziemnego, Żydzi przyswoili sobie miejscowy język kananejski (por. Iz 19,18). Biblia hebrajska używa jednak tych określeń – z pewnością od czasów Mojżesza, a najprawdopodobniej także od Abrahama – do jednego bóstwa, a mianowicie do jedynego Boga Izraela. Jego pojęcie w Izraelu uformowało się pod wpływem opisanego w Biblii samoobjawienia się Boga, który przedstawił się właśnie pod imieniem Jahwe[4][5]. Kult Jahwe (jahwizm) za czasów Mojżesza był monoteizmem praktycznym, inaczej monolatrią, czyli oddawaniem czci jednemu bóstwu (spośród wielu innych istniejących)[1].

Jozue powiedział w Sychem zebranym plemionom izraelskim, że ich przodkowie „służyli innym bogom” (Joz 24,2). Kontekst tego zdania wskazuje, że następca Mojżesza odnosił się do przodków Abrahama. Natomiast w opisie spotkania z Mojżeszem, Jahwe mówi o sobie, że jest „Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka, i Bogiem Jakuba” (Wj 3,6). Stąd określenia z Księgi Rodzaju „Ten, którego z bojaźnią czci Izaak” (Rdz 31,42 oraz 53), a także „Potężny Bóg Jakuba” (Rdz 49,24; Iz 49,26) są synonimami Jahwe. Chociaż te nazwy mogły być szczególnymi tytułami, określającymi Boga patriarchów Izraela, jako ich bóstwa opiekuńczego.

Podane przez Księgę Wyjścia 3,14 wyjaśnienie znaczenia imienia Jahwe jako Eheje-Aszer-Eheje (Jestem-Który-Jestem) ma charakter etymologii ludowej, jak często w Biblii. Jest to najprawdopodobniej skrót dłuższego imienia. Możliwe, że jego pełną formą było: Jahwe-Aszer-Jihwe (co oznacza: Daje istnienie wszystkiemu co istnieje), lub też: Jahwe Zewa ⁾ot (Daje istnienie zastępom /niebiańskim? izraelskim?/; tradycyjne tłumaczenie: Pan Zastępów jest wątpliwe). JHWH może być czasownikową formą korzenia hwh, które jest starszym wariantem korzenia hjhbyć. Samogłoska pierwszej sylaby pokazuje, że słowo jest użyte w formie czasu przyszłego-teraźniejszego przyczynowego: hif ⁽il, powinno się więc imię to rozumieć: Sprawia istnienie, daje istnienie[4].

Information icon.svg Osobny artykuł: Tetragram.

Teoria genezy kultu[edytuj | edytuj kod]

Wizerunek Baala na steli z Ugarit (XV-XIII stulecie p.n.e.)

Niektórzy badacze jak Gerd Theissen, Morton Smith czy Lowell Handy upatrują genezę kultu Jahwe w wierzeniach ugaryckich. Według ich teorii, w okresie gdy system wierzeń Izraelitów był jeszcze politeizmem, panteon bogów izraelskich miał analogiczną strukturę hierarchiczną. Na tej podstawie wywodzą oni postać Jahwe od ugaryckiego bóstwa El, a częściowo Baala, przy czym w procesie gdy wierzenia Izraelitów stawały się monoteizmem, Jahwe przejmował także cechy pozostałych, pomniejszych bóstw[6][7][8][9][10][11]. Źródeł do badań porównawczych dostarczyły teksty odkryte w latach 1929-1931 w starożytnym Ugarit (dziś Ras Szamra)[12][13].

Jahwe, politeizm i równość płci[edytuj | edytuj kod]

Francesca Stavrakopoulou, profesor z Uniwersytetu w Exeter i publicystka BBC2, w popularnonaukowej serii programów brytyjskiej telewizji ukazała świadectwa archeologiczne wskazujące na tendencje synkretyczne ludowego kultu Żydów, stojące w sprzeczności z oficjalną, monoteistyczną wiarą judaizmu. Przynajmniej w niektórych okresach, ludowe wierzenia obejmowały także kult bogini płodności Aszery. Według opinii publicystki, Jahwe, czczony przez Salomona i jego pogańskie żony, miał "partnerkę", boginię Aszerę, której oddawano cześć nawet w Świątyni jerozolimskiej. Istnienie jej ludowego kultu w Izraelu potwierdza również datowana na VIII w. p.n.e., a więc około dwa wieki po Salomonie, inskrypcja znaleziona na pustyni Synaju. W 1 Księdze Królewskiej mowa jest o tym, że w Świątyni jerozolimskiej znajdował się posąg Aszery, któremu ofiarowywano rytualne szaty[14][15]. W 1 Księdze Królewskiej znajduje się opis idolatrii Salomona:

Quote-alpha.png
Król Salomon pokochał też wiele kobiet obcej narodowości, a mianowicie: córkę faraona, Moabitki, Ammonitki, Edomitki, Sydonitki i Chetytki, z narodów, co do których Pan nakazał Izraelitom: Nie łączcie się z nimi, i one niech nie łączą się z wami, bo na pewno zwrócą wasze serca ku swoim bogom. Jednak Salomon z miłości złączył się z nimi, tak że miał siedemset żon-księżniczek i trzysta żon drugorzędnych. Jego żony uwiodły więc jego serce. Kiedy Salomon zestarzał się, żony zwróciły jego serce ku bogom obcym i wskutek tego serce jego nie pozostało tak szczere wobec Pana, Boga jego, jak serce jego ojca, Dawida. Zaczął bowiem czcić Asztartę, boginię Sydończyków, oraz Milkoma, ohydę Ammonitów. Salomon dopuścił się więc tego, co jest złe w oczach Pana, i nie okazał pełnego posłuszeństwa Panu, jak Dawid, jego ojciec. Salomon zbudował również posąg Kemoszowi, bożkowi moabskiemu, na górze na wschód od Jerozolimy, oraz Milkomowi, ohydzie Ammonitów. Tak samo uczynił wszystkim swoim żonom obcej narodowości, palącym kadzidła i składającym ofiary swoim bogom. Pan rozgniewał się więc na Salomona za to, że jego serce odwróciło się od Pana, Boga izraelskiego. Dwukrotnie mu się ukazał i zabraniał mu czcić obcych bogów, ale on nie zachował tego, co Pan mu nakazał. (1 Księga Królewska 11,1-10)

1 Księga Królewska wypowiada się bardzo krytycznie na temat łączenia kultu bogini płodności z kultem Jahwe. Podobnie Księga Wyjścia. Według wizji biblijnej, już przy wejściu do ziemi obiecanej przywódcy religijni Izraela wzywali do zachowania wierzeń monoteistycznych, które, jak twierdzili, Jahwe objawił Abrahamowi i jego potomkom Izaakowi i Jakubowi, a następnie Mojżeszowi (por Wj 3,13-17). Według biblijnego opisu objęcia ziemi obiecanej przez Izraelitów, otrzymali oni wyraźny nakaz usunięcia przedmiotów kultu bogini płodności:

Quote-alpha.png
Strzeż się zawierania przymierza z mieszkańcami kraju, do którego idziesz, aby się nie stali sidłem pośród was. Natomiast zburzcie ich ołtarze, skruszcie czczone przez nich stele i wyrąbcie aszery. Nie będziesz oddawał pokłonu bogu obcemu, bo Pan ma na imię Zazdrosny: jest Bogiem zazdrosnym. (Księga Wyjścia 34,12-14)

Biblijna Księga Syracha bardzo ostro krytykuje ostatnie lata króla Salomona:

Quote-alpha.png
Do odległych wysp doszło twe imię, przez swój pokój byłeś umiłowany; z powodu hymnów, przysłów, przypowieści i odpowiedzi podziwiały cię kraje. W imię Pana Boga, który jest nazwany Bogiem Izraela, nazbierałeś złota jak cyny i jak ołowiu nagromadziłeś srebra. Niestety, kobietom wydałeś swe lędźwie i wyuzdaniu oddałeś władzę nad swym ciałem. Splamiłeś swą chwałę, zhańbiłeś swoje potomstwo, sprowadzając gniew na dzieci i napełniając je smutkiem z powodu twojej głupoty: ponieważ powstała podwójna władza najwyższa i z Efraima poczęło się zbuntowane królestwo. (Syr 47,16-21)

Według Stavrakopoulou jahwizm, zwalczający kult bogini Aszery, miał ogromne znaczenie dla promowania braku równowagi społecznej między płciami.

Quote-alpha.png
Monoteizm pociągnął okropne konsekwencje. Bóg jest wyłącznie męski, a więc być mężczyzną znaczy być jak Bóg. I to zabarwiło postawy wobec kobiet przez całe stulecia. Zrzucając boginię z niebios monoteizm pozbawił kobiety władzy. Świadectwa, które przedstawiłam podważają podstawy nowoczesnego monoteizmu, i na niektórych ludzi może to mieć poważny wpływ - i wydaje mi się, że strata żony Boga miała jeszcze większy wpływ na historię ludzkości. A to bolesna prawda[16].

Michael Deacon zwrócił uwagę, że twierdzenia Franceski Stavrakopoulou przedstawiane w BBC2 nie były owocem jej osobistych badań, gdyż już wcześniej mówiła o tym samym książka Williama G. Devera, opublikowana w 2005 r. pod tytułem "Czy Bóg miał żonę? Archeologia i religia ludowa w Starożytnym Izraelu"[17]. Według Deacona, niezależnie od tego jak wyglądał kult ludowy w Starożytnym Izraelu w przeszłości, monoteizm judaizmu i chrześcijaństwa pozostaje monoteizmem:

Quote-alpha.png
Jeśli wierzysz w jednego prawdziwego Boga, to już wystarczy. Cóż zatem, że starożytni Iraelici czcili więcej niż jednego boga, i myśleli że Bóg miał żonę? Ty nie wierzysz. Oni się mylili, ty nie. Twoja wiara nie będzie się chwiała pod wpływem historycznych świadectw /wierzeń/ przeciwnych. Podobnie jak nie zacznie się chwiać pod wpływem ateistycznej retoryki Richarda Dawkinsa lub Christophera Hitchensa[16].

Zwraca się też uwagę, że słowo aszera ma w Starym Testamencie dwa określenia. Odnosi się zarówno do bogini o tym imieniu, jak i do filaru, drzewa lub słupa kultowego, który jest bogini poświęcony. W liczbie mnogiej przyjmuje w tym znaczeniu gramatyczną formę rodzaju męskiego (aszerim). Podwójne znaczenie słowa aszera rodziło problemy translatorskie i dyskusje, którym miejscu dany tekst odnosi się konkretnie do bogini, a w którym do jej symbolu kultowego. Dyskusyjne jest także etymologiczne łączenie Aszery z Athirat/Aszratu. Nie ma także pewności, czy w Judzie i Izraelu pod imieniem Aszery czczono zawsze jedną boginię, czy więcej lokalnych bóstw żeńskich[18][19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Manfred Uglorz: Jahwe. W: Religia. Encyklopedia PWN. T. 5. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 124-125. ISBN 83-01-13812-2.
  2. Grzegorz Mitrowski, Kosmos, Bóg, czas, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1993, s. 80.
  3. Leksykon religioznawczy. Warszawa: Wydawnictwo Współczesne, 1988.
  4. 4,0 4,1 Louis F. Hartman: God, names of. W: Encyclopaedia Judaica. T. 7. s. kol. 674 oraz 680-681.
  5. Encyklopedia popularna PWN, Warszawa 1982 PWN, ISBN 83-01-01750-3
  6. L. Handy: 1) Among the Host of Heaven, Winona Lake, IN, Eisenbrauns 1993.
  7. „The Appearance of Pantheon in Judah”, w: The Triumph of Elohim, Diana Edelman (red.), Grand Rapids, Eerdmans, 1996, s. 27-43.
  8. „The Authorization of Divine Power and Guilt of God in the Book of Job”, Journal for the Study of the Old Testament 60 (1993).
  9. „Hezekiah's Unlikely Reform”, Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 100 (1988).
  10. „Dissenting Deities or Obedient Angels”, Biblical Research 35 (1990).
  11. „Sounds, Words and Meanings in Psalm 82”, Journal for the Study of the Old Testament 47 (1990).
  12. W. Tyloch, Odkrycia w Ugarit a Stary Testament, Warszawa 1980, s. 90.
  13. W. Tyloch, [w:] Zarys dziejów religii, s. 335.
  14. Jahwe miał żonę, 23.03.2011 TVP
  15. Biblijny Jahwe miał żonę, boginię Aszerach, Onet
  16. 16,0 16,1 Cytat za Michael Deacon: Bible's Buried Secrets: 'Did God Have a Wife?', review. W: The Daily Telegraph [on-line]. 23 marca 2011 r..
  17. William G. Dever: Did God Have a Wife? Archeology and Folk Religion in Ancient Israel. William B Eerdmans Publishing Co, 2005, s. 344. ISBN 0802828523.
  18. W. F. Albright Archaeology and the Religion of Israel, 1968, ss. 76, 77
  19. Ancient Near Eastern Texts, red. J. Pritchard, 1974, ss. 136, 137, 142, 152

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Hartman, Louis F.: God, names of. W: Encyclopaedia Judaica. T. 7. Jerozolima-Nowy Jork: Encyclopaedia Judaica Jerusalem – The MacMillan Company, 1971, s. kol. 674-683.
  • Uglorz, Manfred: Jahwe. W: Religia. Encyklopedia PWN. T. 5. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 124-125. ISBN 83-01-13812-2.
  • Ziółkowski, Zenon, Najtrudniejsze stronice Biblii, Warszawa:PAX, 1997