Ziemie zabrane

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ziemie Zabrane (kolor żółty) na tle granic Rzeczypospolitej z 1772 roku

Ziemie Zabrane, prowincje zabrane (ros. Западный край, Kraj Zachodni) – wschodnie województwa Rzeczypospolitej zagarnięte w latach 1772–1795 przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów, tereny zaboru rosyjskiego z wyłączeniem terytorium Królestwa Polskiego.

Do obiegu naukowego i publicystyki pojęcie to wprowadził Maurycy Mochnacki już w 1834 roku. W 1914 ziemie te zamieszkiwało 2,5 mln Polaków, stanowiąc większość tamtejszych warstw ziemiaństwa i inteligencji[1].

Terytoria składowe ziem zabranych[edytuj | edytuj kod]

Do ziem zabranych zaliczano utracone w I rozbiorze (1772) Polskie Inflanty, północną część województwa połockiego, województwa mścisławskie, witebskie i południowo-wschodnią część województwa mińskiego (ok. 92 tys. km²). Utracone w II rozbiorze (1793) województwo kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wschodnią część wołyńskiego i brzeskiego, resztę województwa mińskiego i część wileńskiego (ok 250 tys. km²). Utracone w III rozbiorze pozostałe ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego i ziemie na wschód od Bugu (ok. 120 tys. km²) oraz obwód białostocki uzyskany przez Rosję na mocy traktatu tylżyckiego w 1807 r. Łącznie ponad 462 tys. km².

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Szacuje się, że w 1910 roku na ziemiach zabranych żyło ok. 24 500 000 - 26 013 400 ludzi (53-56 osób na km2). Zdaniem Romana Dmowskiego populacja Polaków wynosiła szacunkowo ok. 6 mln na 26 mln (23% całej populacji), natomiast Eugeniusz Romer szacował populację Polaków w ziemiach zabranych na ok. 5 mln na 24,5 mln (20% całej populacji)[2]. Urzędowe wyliczenia podawały że na tych ziemiach żyło tylko od 0,8-1,1 mln Polaków[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ziemie zabrane przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które nie weszły w skład utworzonego w 1815 Królestwa Polskiego.

Za panowania Aleksandra I w guberniach zachodnich: grodzieńskiej, wileńskiej, mińskiej, wołyńskiej, podolskiej i obwodzie białostockim przeważał żywioł polski. Od 1819 jednostki te pozostawały pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego. Na wszystkich stanowiskach tamtejszej administracji przeważali Polacy. Tamtejsza szlachta posiadała szeroki samorząd lokalny i cieszyła się przywilejami w kwestiach włościańskich, podatkowych i wojskowych, których to przywilejów pozbawione było ziemiaństwo Królestwa Polskiego. Za panowania Mikołaja I stanowiska wyższe i niższe w administracji cywilnej zaczęli obejmować Rosjanie[4].

Początkowo część polskiej opinii publicznej, po nadaniu przez Aleksandra I uchodzącej wówczas za liberalną Konstytucji Królestwa, liczyła na kolejne gesty cara wobec Polaków, w tym rozszerzenia terenów „Kongresówki” na część obszarów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Takie rozszerzenie nigdy jednak nie nastąpiło, a w 1912 z części guberni siedleckiej i lubelskiej wydzielono nawet gubernię chełmską, bezpośrednio wcieloną do Imperium Rosyjskiego.

Przypisy

  1. O. Czarnowski Metoda historycznego obliczania liczebności ludności polskiej zamieszkałej na terytorium dawnej Litwy i Rusi pod zaborem rosyjskim w: Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Wilnie, t. I: Referaty, Lwów 1935, s. 231-238.
  2. Patrz: Dmowski Roman, Polityka polska i odbudowa państwa, Warszawa 1989, s. 41, przypis.
  3. Dmowski Roman, Polityka polska i odbudowa państwa, Warszawa 1989.
  4. Wacław Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993, s. 55-57.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]