Gubernia wileńska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Виленская губерния
gubernia wileńska
Rzeczpospolita Obojga Narodów 1795–1917 II Rzeczpospolita
Pierwsza Republika Litewska
Herb guberni wileńskiej
Herb guberni wileńskiej
Położenie guberni wileńskiej
Stolica Wilno
Powierzchnia
 • całkowita

41 907,9 km²
Liczba ludności (1897)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

1 591 207[1]
38 osób/km²
III rozbiór Polski 1795
Rozpad Imperium Rosyjskiego 1917
Mappa generalna gubernii wileńskiey, Petersburg 1820
Mapa guberni w latach 1867-1914
Mapa guberni w latach 1795-1797

Gubernia wileńska, ros. Виленская губерния; biał. Віленская губерня; lit. Vilniaus gubernija[2] – jedna z guberni Imperium Rosyjskiego; razem z guberniami kowieńską, grodzieńską, mińską, mohylewską oraz witebską tworzyła Kraj Północno-Zachodni (teren b. Wielkiego Księstwa Litewskiego).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Utworzona w 1795 po III rozbiorze Polski. Na początku dzieliła się na powiaty (ujezdy): brasławski (później zwany nowoaleksandrowskim), wileński, wiłkomierski, zawilejski, kowieński, oszmiański, rosieński, telszewski, trocki, upicki (poniewieski), szawelski.

W czasie reform administracyjnych Pawła I ukazem z 12 września 1796 (wszedł w życie w 1797) połączono ją z gubernią słonimską w jedną gubernię litewską z siedzibą w Wilnie. Za Aleksandra I gubernia litewska w 1801 podzielona została na wileńską (do 1840 nazywaną litewsko-wileńską) oraz grodzieńską (dawniej gubernia słonimska). Od 1819 roku gubernia wileńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego.[3]

W 1843 część obszaru przeszła do nowo utworzonej guberni kowieńskiej. W wileńskiej postały wtedy powiaty: wileński, oszmiański, święciański (powiat zawilejski) i trocki, a także przekazany z guberni grodzieńskiej lidzki oraz z mińskiejpowiat wilejski i dziśnieński.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Rok Razem Litwini Polacy Białorusini Rosjanie Żydzi inni
1862 838 464 418 880 50% 154 386 18% 146 431 17% 14 950 2% 76 802 9% 27 035 3%
1865 891 715 210 273 24% 154 386 17% 418 289 47% 27 845 3% 76 802 9% 4120 0%
1883 1 192 000 417 200 35% 281 312 24% 239 592 20% 176 416 15% 77 480 7%
1897 1 561 713 274 414 18% 126 770 8% 880 940 56% 75 803 5% 197 929 13% 5857 0%
1909 1 550 057 231 848 15% 188 931 12% 570 351 37% 408 817 26% 146 066 9% 4094 0%

Podział narodowy ludności guberni wileńskiej (części okupowanej) przeprowadzony przez okupacyjną administrację niemiecką w 1916:

  • Cała Ludność - 478 753
  • Polacy - 263 149 ( 55% )
  • Litwini - 118 188 ( 25% )
  • Żydzi - 83 127 ( 20% )
  • Inni - 13 489 ( 5% )

Rożnica w spisach rosyjskich i niemieckich dotyczącej liczby Polaków w guberni wileńskiej uwarunkowana była zaniżaniem, przez wszystkie rosyjskie spisy ludności, liczby Polaków mieszkających na ziemiach zabranych[4].

Podział administracyjny w 1914 (na powiaty)[edytuj | edytuj kod]

Generał-gubernatorzy wileńscy[edytuj | edytuj kod]

  • 1801 Levin August, hrabia von Bennigsen
  • 1804-1806 Iwan Rückman
  • 1806-1808 Aleksander Rimski-Korsakow
  • ...
  • 1812-1830 Aleksander Rimski-Korsakow, ponownie
  • ...
  • 1850-1855 Iwan Bibikow (1794–1857)
  • 1855-1863 Włodzimierz Nazimow (1802–1874)
  • 1863-1865 hr.Michaił Murawjow Wileński (1796–1866)
  • 1865-1866 Konstanty von Kauffman (1818–1882)
  • 1866-1868 hr. Edward Baranow (1811–1884)
  • 1868-1874 Aleksander Potapow (1818–1886)
  • 1874-1880 Piotr Albiedyński (1826–1883)
  • 1880-1884 hr. Edward Todtleben (1818–1884)
  • 1884-1893 Iwan Kachanow (1825–1909)
  • 1893-1897 Piotr Orżewski (1839–1897)
  • 1897-1901 Witalij Nikołajewicz Trocki
  • 1901-1902 w czasie przerwy w obsadzie gubernatorów wileńskich funkcje tę pełnił generał-gubernator Prowincji Litewskiej Wiktor Wilhelmowicz von Wahl
  • 1902-1904 ks. Piotr Światopełk-Mirski (1857–1914)
  • 1904-1905 Aleksander Freze
  • 1905-1909 Konstanty Krzywicki

1912 – likwidacja urzędu generał-gubernatora wileńskiego

Przypisy

  1. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  2. Jedynie nazwa rosyjska posiadała status oficjalny
  3. Wacław Tokarz, Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993, s. 55-56.
  4. Dmowski Roman, Polityka polska i odbudowanie państwa, Warszawa 1989.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]