Antifa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Logo Antify z czarną i czerwoną flagą

Antifa (od niem. Antifaschismusantyfaszyzm – i ang. Anti-Fascist Action, AFA, Akcja Antyfaszystowska) – zbiorcze określenie ogółu osób deklarujących się jako antyfaszyści i czynnie sprzeciwiających się tendencjom skrajnie prawicowym (utożsamianymi przez Antifę z faszyzmem). Jest ruchem nieformalnym, pozbawionym jakiegokolwiek kierownictwa czy wewnętrznej hierarchii[1][2][3][4]. Określana również jako subkultura[5][6][7][8]. Choć z Antifą nie jest związana żadna ideologia polityczna, wyróżniają się wśród nich socjaliści, anarchiści, antyrasiści i liberałowie[1].

Współczesne ruchy antyfaszystowskie nawiązują do niemieckich organizacji sprzeciwiających się faszyzmowi, które działały w okresie międzywojennym, takich jak Front Żelazny czy Akcja Antyfaszystowska (niem Antifaschistische Aktion). Front Żelazny został założony przez SPD w 1931 roku, a Akcja Antyfaszystowska przez Komunistyczną Partię Niemiec w 1932 roku. Obie inicjatywy miały w założeniu jednoczyć różne grupy polityczne w sprzeciwie wobec nazizmu[9].

Nurty i metody sprzeciwu[edytuj | edytuj kod]

Antifa jest ruchem nieformalnym, pozbawionym struktur, nadzoru i spisanych zasad. Dlatego działalność i poglądy różnych grup Antify mogą się od siebie znacząco różnić. W Antifie wyróżniają się dwa główne nurty – antyfaszyzm liberalny i bojówkowy. Liberałowie często krytykują bojówkarzy, gdyż w ich ocenie są tak samo źli jak faszyści[2]. Z drugiej strony bojówkarze uważają liberałów za nieskutecznych i zbyt kompromisowych[2][3].

Bojówkarze deklarują się jako lewicowi ekstremiści. Nie zakładają organizacji w obawie, że walcząc o delegalizację ekstremistycznych ugrupowań prawicowych doprowadzą do zdelegalizowania wszystkich grup ekstremistycznych. Stosują przemoc i często dokonują samosądów. Nie podejmują żadnej współpracy z policją[2].

Liberalni antyfaszyści skupiają się na legalnej działalności aktywistycznej, takiej jak publicystyka, występy w mediach i angażowanie się w politykę. Organizują pikiety i pokojowe manifestacje[2][3].

Uczestnicy manifestacji Antify często stosują taktykę tzw. czarnego bloku[1].

Symbolika[edytuj | edytuj kod]

Symbolicznymi kolorami Antify są czerń, czerwień i biel[1], a charakterystyczną dla niej muzyką jest punk rock[8]. Nieformalnym hymnem Antify jest Antifa Hooligans zespołu Los Fastidios[10]. Często używanym przez nią hasłem jest No pasarán oraz różne jego wariancje i tłumaczenia (na przykład używane przez Porozumienie 11 listopada Faszyzm nie przejdzie[11]).

Istnieją różne loga Antify. Jednym z najczęściej używanych jest logo przedstawiające dwie flagi – czerwoną i czarną, jedna przed drugą – w kole ratunkowym[potrzebny przypis]. Ten symbol nawiązuje do symboliki niemieckiej Akcji Antyfaszystowskiej z 1932 roku. Oryginalnie flagi były czerwone i miały symbolizować dwie zdelegalizowane przez nazistowski rząd partie polityczne – Socjaldemokratyczną Partię Niemiec i Komunistyczną Partię Niemiec. We współczesnej wersji symbolu zmieniono kolor jednej z flag na czarny, co ma nawiązywać do anarchizmu i zmieniono kierunek w którym powiewają flagi z prawego na lewy[12].

Innym często używanym symbolem są Trzy Strzały będące logiem założonego w 1931 roku przez SPD Frontu Żelaznego[13]. Symbolizują one sprzeciw wobec wojny, faszyzmu i nacjonalizmu[14], choć oryginalnie Trzy Strzały symbolizowały anty-monarchizm, antyfaszyzm i antykomunizm[15].

Charakterystyczne dla Antify, szczególnie tej bojówkowej, są czarne ubrania oraz maski. Ideą masek jest nie dać się rozpoznać prawicowym grupom eksternistycznym, które rozpowszechniają publicznie dane personalne antyfaszystów, na przykład na stronie internetowej Redwatch.info. Są jednak też tacy, którzy się nie boją i wolą nie zasłaniać twarzy[16].

Antifa na świecie[edytuj | edytuj kod]

Niemcy[edytuj | edytuj kod]

Plakat Akcji Antyfaszystowskiej z 1932 roku

W Niemczech organizacje antyfaszystowskie zaczęły powstawać reakcji na rozwój nazizmu i narastającą przemoc polityczną ze strony nazistów. Jedną z pierwszych takich organizacji była anarchistyczna organizacja "Czarni żołnierze" (niem. Schwarze Sharen) powołana w 1929 roku[17].

Dwa lata później, w 1931 roku, w odpowiedzi na stworzenie przez NSDAP i inne partie prawicowe Frontu Harzburskiego, powołano do życia Front Żelazny. Front jednoczył kilka różnych organizacji, ale był zdominowany przez niemiecką partię socjaldemokratyczną SPD[18]. W zamierzeniu miał być organizacją paramilitarną, ponadpartyjną, której celem była walka uliczna z nazistami. Około 99 członków organizacji zginęło w starciach z nazistami w przeciągu dwóch miesięcy w 1932 roku[19]. Po przejęciu władzy przez NSDAP organizacja została zdelegalizowana[20]. Symbol Frontu Żelaznego, Trzy Strzały, jest używany przez współczesne grupy antify[21] (zobacz fotografie w zasobach Wikimedia Commons).

Popularność Frontu Żelaznego skłoniła rywalizującą z SPD Komunistyczną Partie Niemiec (KPD) do stworzenia własnej organizacji antyfaszystowskiej[20]. W maju 1932 roku KPD ogłosiła założenie "Akcji antyfaszystowskiej" (niem. Antifaschistische Aktion)[22][23]. Początkowo pomysł był odczytywany jako postulat wspólnego frontu pomiędzy komunistami i socjaldemokratami z SDP przeciwko rosnącej wówczas w siłę NSDAP[24]. Dwie flagi znajdujące się w logo niemieckiej Antifaschistische Aktion miały nawiązywać właśnie do SPD i KPD[12]. Do powstania wspólnego lewicowego frontu przeciwko nazistom jednak nie doszło, sprzeciwił się temu Józef Stalin, który uważał, że niemieccy komuniści wyolbrzymiają zagrożenie ze strony nazistów, a nie doceniają zagrożenia ze strony SPD[24]. SPD również była określana przez KPD jako partia faszystowska[25]. SPD nie została więc zaproszona do Akcji Antyfaszystowskiej, zaproszeni zostali jedynie indywidualni członkowie partii[24].

Jednostki Akcji Antyfaszystowskiej w praktyce stały się bojówkami, których zadaniem była obrona komunistycznych organizacji robotniczych przed nazistowskimi organizacjami paramilitarnymi, takimi jak SA[26]. Pierwszy zjazd Akcji miał miejsce 10 lipca 1932 roku[12]. W 1933 roku, po przejęciu władzy przez nazistów, grupa została rozbita[27]. Jej symbole, w zmodyfikowanej formie, są używane przez wiele współczesnych grup antyfaszystowskich[12].

Po zakończeniu II wojny światowej w 1945 roku działacze KPD, SPD a także działacze katoliccy wskrzeszali lokalne jednostki antify. Stawiali sobie za cel schwytanie ukrywających się nazistów, usunięcie nazistów z urzędów i konfiskatę majątków zgromadzonych przez nazistów[28]. Powojenne jednostki antify istniały jednak krótko, szybko doszło do podziałów pomiędzy socjaldemokratami a komunistami, alianci zakazali także na pewien okres czasu działalności wszystkich organizacji politycznych w okupowanych Niemczech[29].

Antifa blokująca marsz niemieckich nacjonalistów w Dreźnie w rocznicę zbombardowania miasta.

Po Zjednoczeniu Niemiec w latach 90. XX wieku powstało wiele antyfaszystowskich grup nieformalnych w reakcji na wzrost przemocy na tle skrajnie prawicowym – na przykład zamach w Solingen[30] w 1993 roku, w którym zginęły dwie dorosłe i trzy młode Turczynki, a 14 osób zostało rannych po tym, jak neonaziści podpalili dom dużej tureckiej rodziny[31].

Za jedną z największych akcji niemieckiej Antify uważa się coroczne blokady marszy nacjonalistów w Dreźnie, w rocznice zbombardowania miasta[32][potrzebny numer strony]. Marsze w Dreźnie są organizowane przez środowiska neonazistowskie od 1999 roku. Neonaziści porównują bombardowanie miasta z Holokaustem i podkreślają ofiary niemieckiej ludności cywilnej. Od 2004 roku marsze są blokowane przez antifę[33]. W 2010 roku w blokadzie wzięło udział 12 tysięcy osób, policja została zmuszona do odwołania marszu[34]. W blokadach w Dreźnie wielokrotnie brali też udział antyfaszyści z Polski[16][35].

Niemiecka agencja wywiadowcza Bundesamt für Verfassungsschutz uważa współczesny niemiecki ruch antyfaszystowski za lewicowych ekstremistów i pseudokibiców, skłonnych do przemocy i nieprzestrzegających prawa[32][potrzebny numer strony].

Polska[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Antifa w Polsce.
Antyfaszystowskie graffiti w Poznaniu

Polska Antifa uważa za faszystowskie takie organizacje, jak Polska Wspólnota Narodowa[16], Obóz Narodowo-Radykalny, Narodowe Odrodzenie Polski, Młodzież Wszechpolska, a także nieformalny ruch Krew i Honor[4]. Antifa jest też nieprzychylna komunizmowi[4], o czym świadczy na przykład starcie ekip z manifestacji antyfaszystowskiej i działaczy Komunistycznej Młodzieży Polski, którzy chcieli przyłączyć się do marszu w 2014 roku[36][37]. Do polskich antyfaszystowskich zespołów należą między innymi Dezerter i Rana Kłuta[8][38].

Od 2012 w Warszawie, w każdy listopad odbywają się manifestacje antyfaszystowskie będące odpowiedzią na Marsze Niepodległości. w 2012, 2016 i 2017 roku odbyły się one 11 listopada, w Narodowe Święto Niepodległości. W 2013 i 2014 roku miały one miejsce 9 listopada, w rocznicę Nocy Kryształowej.

W polskich akcjach antyfaszystowskich brały w przeszłości udział takie organizacje jak: Pracownicza Demokracja[39], Polska Partia Pracy – Sierpień 80, Koalicja Ateistyczna[40], Porozumienie 11 Listopada, Krytyka Polityczna, Kampania przeciw Homofobii, Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych[41], Gazeta Wyborcza[42], Centrum Wielokulturowe w Warszawie, Fundacja Inna Przestrzeń, polski oddział Amnesty International[43][44], Partia Razem, fundacja Feminoteka, Inicjatywa Pracownicza, Partia Zieloni[45][46][47] i Miłość Nie Wyklucza[48]; a także takie osoby jak: Halina Bortnowska[49], Jacek Żakowski i Mateusz Kijowski (który ostatecznie odciął się od Antify)[50].

Stany Zjednoczone[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 2017 roku Departament Bezpieczeństwa Wewnętrznego w New Jersey uznał Antifę za organizację terrorystyczną[51].

Wielka Brytania[edytuj | edytuj kod]

Symbol londyńskiej Antify

W Wielkiej Brytanii istnieją legalnie działające organizacje antyfaszystowskie. Od 1977 roku działa Liga Antynazistowska[52]. W 2004 Nick Lowles założył grupę interesu o nazwie Hope no Hate, której założeniem był pokojowy aktywizm antyrasistowski i antyfaszystowski[53]. Od 1975 roku wydawane jest antyfaszystowskie czasopismo Searchlight[54].

W 1985 roku powstała antyfaszystowska organizacja Anti-Fascist Action (AFA, pol. Akcja Antyfaszystowska). Została ona założona w 1985 roku przez Unmesha Desaia z Newham Monitoring Project (organizacji monitorującej przestrzeganie praw obywatelskich). Celem AFA było zbieranie informacji o przemocy na tle rasowym i aktywności grup faszystowskich oraz fizyczna ochrona ofiar faszyzmu i rasizmu. Od 1986 roku organizowała corocznie marsze w Dzień Pamięci ku czci ofiarom rasizmu i faszyzmu. AFA uważała, że hipokryzją jest pozwalać aby Front Narodowy też maszerował w ten dzień. W 1989 roku organizacja została zdominowana przez ugrupowanie polityczne Czerwona Akcja. W efekcie AFA stała bardziej radykalna – otwarcie głosiła potrzebę siłowego rozprawienia się z tym, co uważali za faszyzm i zaczęli tworzyć tak zwane Grupy Porządkowe[52][55]. W 1989 roku, w Hyde Park doszło do bójki brytyjskiej Antify i sympatyków neonazistowskiego nieformalnego ruchu Krew i Honor[52]. W 1992 doszło do bójki tych samych grup na stacji kolejowej Waterloo. Wydarzenie to zostało nazwane w mediach Bitwa pod Waterloo[56]. Oprócz tego AFA zajmowała się promowaniem swoich idei w sporcie, filmach dokumentalnych i muzyce. Skrzydło muzyczne ATA nazywało się Cable Street Beat. Jednym z głównych obiektów krytyki ATA była Brytyjska Partia Narodowa[52][55]. Organizacja nigdy nie została formalnie rozwiązana, jednak szacuje się, że do 2001 roku ledwie istniała[57].

W odpowiedzi na sukces Brytyjskiej Partii Narodowej w wyborach samorządowych w 2003 roku, powstała grupa nacisku o nazwie Unite Against Fascism (UAF, pol. Zjednoczmy się Przeciwko Faszyzmowi)[58]. Za cel postawiła sobie ostrzeganie społeczeństwa przed zagrożeniem ze strony faszyzmu i skrajnej prawicy. Krytyka tej grupy wymierzona jest głównie w Brytyjską Partię Narodową i Angielską Ligę Obrony[59]. Grupa w przeszłości brała udział w bójkach ulicznych, które kończyły się interwencją policji i aresztowaniem części osób po obu stronach. Takie przypadki miały miejsce między innymi w 2009 roku (starcie UAF i BNP)[60], w 2010 roku (starcie UAF i EDL)[61] i w 2013 roku (starcie UAF i BNP)[62].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Michael McGowan, Cronulla protests: what is the anti-fascist group Antifa?, „The Sydney Morning Herald”, 12 grudnia 2015 [dostęp 2016-12-03] (ang.).
  2. a b c d e M. Testa, Militant Anti-Fascism: A Hundred Years of Resistance, AK Press, 14 kwietnia 2015, ISBN 978-1-84935-204-8 [dostęp 2016-12-03] (ang.).
  3. a b c Valerio Gentili, Antifa: Storia contemporanea dell’antifascismo militante europeo, Red Star Press, 27 października 2014, ISBN 978-88-6718-066-0 [dostęp 2016-12-03] (wł.).
  4. a b c Eliasz Nachabe, Przed Świętem Niepodległości: kim są polscy antyfaszyści, Polityka, 10 listopada 2012 [dostęp 2016-12-12] (pol.).
  5. Antti Rautiainen, On racism in the Russian antifa and hardcore subculture, Автономное Действие, 1 marca 2015 [dostęp 2016-12-03] (ang.).
  6. Toke Theilade, Interview With Antifa Ultra Petr From Ekaterinburg, Russian Football News, 5 października 2015 [dostęp 2016-12-03] (ang.).
  7. Patricia Anne Simpson, Cultures of Violence in the New German Street, Fairleigh Dickinson, 21 listopada 2011, s. 66, ISBN 978-1-61147-456-5 [dostęp 2016-12-03] (ang.).
  8. a b c Eliasz Nachabe, Przed Świętem Niepodległości: kim są polscy antyfaszyści, Polityka, 10 listopada 2012 [dostęp 2016-12-12] (pol.).
  9. Mark Bray: Antifa: the Antifascist Handbook. Londyn: 2017, s. 23. ISBN 978-1-61219-703-6. (ang.)
  10. Ilona Kichtiak, Koncert: PERKELE, Los Fastidios w Katowicach, Nocowanie.pl, 7 listopada 2016 [dostęp 2016-12-20] (pol.).
  11. Wojciech Karpieszuk, 11 listopada antyfaszyści nie pójdą. Szykują akcję w 75. rocznicę nocy kryształowej, Gazeta Wyborcza, 25 października 2013 [dostęp 2016-12-19] (pol.).
  12. a b c d Felix Langhammer, Axel Gebauer, Was ist »klassische Antifa«?, neues deutschland, 21 grudnia 2011 [dostęp 2016-12-20] (niem.).
  13. Bray 2017 ↓, s. 23.
  14. Michał Syska, Syska: Antyfaszyści spod znaku trzech strzał, „Krytyka Polityczna”, Krytyka Polityczna, 11 listopada 2009 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  15. Andreas Linhardt, Die Technische Nothilfe in der Weimarer Republik, Books on Demand, 2006, s. 667, ISBN 978-3-8334-4889-8 [dostęp 2016-12-18] (niem.).
  16. a b c ANTIFA. To kłamstwo, że jesteśmy jak kibole, wyborcza.pl, 19-11-2011, [dostęp 2013-10-20].
  17. Bray 2017 ↓, s. 22.
  18. Günther Gerstenberg: Eiserne Front, 1931-1933 (niem.). Historisches Lexikon Bayerns, 2006-07-13. [dostęp 2018-11-01].
  19. Bray 2017 ↓, s. 24.
  20. a b Bray 2017 ↓, s. 25.
  21. Sarah Friedmann: What Do The Antifa Symbols Mean? The Flags Often Feature Three Arrows (ang.). bustle.com, 2017-09-15. [dostęp 2018-11-1].
  22. Edmund Klein, Studia śląskie, Tomy 7-9, 1963, s. 341 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  23. Ben Fowkes: Communism in Germany under the Weimar Republic. London: 1984, s. 166. ISBN 0-333-27270-6. (ang.)
  24. a b c Fawkes 1984 ↓, s. 166.
  25. Fawkes 1984 ↓, s. 154.
  26. Fawkes 1984 ↓, s. 167.
  27. Ursula Langkau-Alex, Vorgeschichte und Gründung des Ausschusses zur Vorbereitung einer deutschen Volksfront, Walter de Gruyter, 2004, s. 96, 97, ISBN 978-3-05-004749-2 [dostęp 2016-12-20] (niem.).
  28. Loren Balhorn: The Lost History of Antifa (ang.). jacobinmag.com, 2017-08-05. [dostęp 2018-10-31].
  29. Balhorn 2017 ↓.
  30. Paweł Smoleński, Mur, który stoi, Gazeta Wyborcza, 21 października 1994 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  31. Stephen Kinzer, Thousands of Germans Rally for the Slain Turks, „The New York Times”, 4 czerwca 1993, ISSN 0362-4331 [dostęp 2016-12-18] (ang.).
  32. a b Verfassungsschutz-bericht 2004, maj 2005, ISSN 0177-0357 (niem.).
  33. Bray 2017 ↓, s. 81.
  34. Bray 2017 ↓, s. 82.
  35. Piotr Pacewicz, Żałujcie, że nie przyszliście, Gazeta Wyborcza, 15 listopada 2011 [dostęp 2016-12-17] (pol.).
  36. Marsz „Razem przeciwko nacjonalizmowi” zakończony. Drobne zamieszki – Pikio.pl, Pikio.pl, 8 listopada 2014 [dostęp 2016-12-20] (pol.).
  37. Antyfaszystowski marsz, komuniści zatrzymani, Socjalizm Teraz, 8 listopada 2014 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  38. Całować się nie będziemy, „Gazeta Wyborcza”, nr 269, 19-20.11.2011, s. 24–25.
  39. Antyfaszyści przeszli przez centrum. Szarpaniny, TVN Warszawa, 9 listopada 2013 [dostęp 2016-12-19] (pol.).
  40. Zamieszki na antyfaszystowskiej demonstracji w Warszawie. Interweniowała policja, „telewizjarepublika.pl”, Telewizja Republika, 8 listopada 2014 [dostęp 2016-12-19] (pol.).
  41. Grzegorz Szymanik, Polski marsz międzynarodowy, Gazeta Wyborcza, 31 października 2011 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  42. Marsz radykalnych narodowców wygwizdany, warszawa.gazeta.pl, 12-11-2010, [dostęp 2013-10-20].
  43. Demonstracja przeciw faszyzmowi i ksenofobii, Gazeta Wyborcza, 7 listopada 2015 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  44. Demonstracja przeciw faszyzmowi i ksenofobii przeszła ulicami Warszawy, Newsweek, 7 listopada 2015 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  45. Adam Kielar, 11 listopada – marsze, zgromadzenia, pikiety, Polityka Warszawska, 10 listopada 2016 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  46. Trzy duże marsze w Warszawie na 11 listopada. Jaka była frekwencja?, Newsweek, 11 listopada 2016 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  47. Adam Stępień, „Biała Polska tylko zimą”. Przeszli przez Warszawę przeciwko nacjonalizmowi, Gazeta.pl, 11 listopada 2016 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  48. Za wolność naszą i waszą! Razem na 11 listopada – Partia Razem – Inna polityka jest możliwa!, Partia Razem, 11 listopada 2016 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  49. Grzegorz Szymanik, 11 listopada: Policja napadła, czy była napadnięta?, Gazeta Wyborcza, 13 listopada 2009 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  50. Jacek Żakowski, Kijowski o marszu antyfaszystów. Żakowski w szoku: Mówi pan jak PiS. Pierwszy raz to słyszę, Tok FM, 11 listopada 2016 [dostęp 2016-12-18] (pol.).
  51. Ian Miles Cheong: ‘Antifa’ anarchists are domestic terrorists according to New Jersey Homeland Security (ang.). Heat Street, 2017-04-29. [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-07)].
  52. a b c d Nigel Copsey, Anti-Fascism in Britain, Routledge, 4 października 2016, ISBN 978-1-317-39761-8 [dostęp 2016-12-11] (ang.).
  53. NUS ‘no-platforms’ head of anti-racism campaign for being ‘Islamophobic’, „The Independent”, 18 lutego 2016 [dostęp 2016-12-12] (ang.).
  54. Magazine, Searchlight [dostęp 2016-12-12] (ang.).
  55. a b Peter Barberis, John McHugh, Mike Tyldesley, Encyclopedia of British and Irish Political Organizations: Parties, Groups and Movements of the 20th Century, A&C Black, 2000, s. 107, ISBN 978-0-8264-5814-8 [dostęp 2016-12-11] (ang.).
  56. Rachel Borrill, Station closed in skinhead battle, „The Independent”, 13 września 1992 [dostęp 2016-12-11] (ang.).
  57. Steven Johns, 1985-2001: A short history of Anti-Fascist Action (AFA), libcom.org, 12 września 2006 [dostęp 2016-12-11] (ang.).
  58. Dave Hann, Physical Resistance: A Hundred Years of Anti-Fascism, John Hunt Publishing, 31 grudnia 2012, ISBN 978-1-78099-178-8 [dostęp 2016-12-12] (ang.).
  59. Unite Against Fascism, uaf.org.uk [dostęp 2016-12-12] (ang.).
  60. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Matthew Taylor, Four charged as far-right festival brings chaos to Derbyshire village, „The Guardian”, 16 sierpnia 2009, ISSN 0261-3077 [dostęp 2016-12-12] (ang.).
  61. BBC News – Police battle to control EDL and UAF protest in Bolton, BBC, 20 marca 2010 [dostęp 2016-12-12] (ang.).
  62. 58 arrested as anti-fascist demonstrators clash with BNP in, „Evening Standard”, 1 czerwca 2013 [dostęp 2016-12-12] (ang.).