Iłża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Iłża (ujednoznacznienie).
Iłża
Widok na Iłżę z zamku biskupiego oraz turbiny wiatrowe w tle
Widok na Iłżę z zamku biskupiego oraz turbiny wiatrowe w tle
Herb
Herb Iłży
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat radomski
Gmina Iłża
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1239-1867, 1921
Burmistrz Andrzej Moskwa
Powierzchnia 15,83 km²
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

5.336
323,5 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 48
Kod pocztowy 27-100
Tablice rejestracyjne WRA
Położenie na mapie powiatu radomskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu radomskiego
Iłża
Iłża
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Iłża
Iłża
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Iłża
Iłża
Ziemia 51°09′44″N 21°14′13″E/51,162222 21,236944
TERC
(TERYT)
1142125034
Urząd miejski
Rynek 11
27-100 Iłża
Strona internetowa

Iłża i (łac. Islza, Ischlsa, Hyslsa, Eslza, niem. Ilza, ros. Илжа) – miasto w południowej części województwa mazowieckiego, w powiecie radomskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Iłża. Położone na północnym krańcu Wyżyny Kieleckiej, historycznie w Małopolsce.

Na terenie miasta i gminy Iłża znajduje się podstrefa Specjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice, obejmująca obszar 9,2 ha i zagospodarowana w ponad 8%[1].

Położenie[edytuj]

Iłża z lotu ptaka

Miasto położone jest nad rzeką Iłżanką w południowej części województwa mazowieckiego, przy północnym krańcu Przedgórza Iłżeckiego – północny kraniec miasta leży już na Równinie Radomskiej[2]. Znajduje się ok. 130 km od Warszawy i ok. 30 km na południe od Radomia.

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 9, która jest częścią trasy europejskiej.

Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim. W latach 1867-1916 miasto było stolicą powiatu iłżeckiego. Do 1975 miasto należało do powiatu iłżeckiego w województwie kieleckim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. radomskiego.

Podział administracyjny[edytuj]

Iłża składa się z 5 osiedli. W Iłży są 54 ulice (stan na 30 czerwca 2013 roku. ) Od północy Iłża graniczy z sołectwem Krzyżanowice oraz Starosiedlice. Od zachodu z Kolonią Seredzice, od południowego wschodu z Błazinami Górnymi i Kotlarką. Od wschodu z Piłatką. Oraz od północnego wschodu z Jedlanką Starą.

Demografia[edytuj]

Osiedle Zuchowiec
  • Piramida wieku mieszkańców Iłży w 2014 roku [3].


Piramida wieku Ilza.png

Historia[edytuj]

Iłża w 1655 roku, rycina Erika Dahlbergha

Początki[edytuj]

Iłża istniała już we wczesnym średniowieczu, od XII wieku do 1789 roku własność biskupów krakowskich. Osada zniszczona w 1241 i 1260 w czasie najazdów tatarskich. Prawa miejskie prawdopodobnie w 1239 r. na prawie magdeburskim (dokumenty spłonęły w pożarze). Już w XIII wieku istniał 1,5 km na północny wschód ( na tzw.starym mieście) gród obronny, a około 1340 wzniesiono tu z miejscowego kamienia zamek staraniem biskupa Jana Grota, z czasem rozbudowywany. Miasto stanowiło centrum biskupiego klucza dóbr iłżeckich obejmującego w 1645 roku 2 miasta i 23 wsie.

Złoty wiek[edytuj]

W XV wieku zasłynęła Ceramika Iłżecka i powstał miejscowy cech garncarski. Rozwój miasta nastąpił w XVI-XVII wieku w związku z ogólnym rozwojem handlu w kraju, a samo miasto znajdowało się na szlaku handlowym z głębi kraju w kierunku do portów na Wiśle w Solcu, Zawichoście i Sandomierzu i dalej do Gdańska.

W 1576 roku wybudowano na rynku ratusz, który w XVII wieku zyskał wieżę wzniesioną z nakazu biskupa Marcina Szyszkowskiego. Na iłżeckim zamku gościli polscy królowie: Władysław Jagiełło, Aleksander Jagiellończyk, Zygmunt III Waza, a Władysław IV spotkał się pierwszy raz tu ze swoją narzeczoną Cecylią Renatą, gościli tu także biskupi, uczeni i wybitni humaniści, jak choćby Jan Kochanowski. W XVII wieku nadal kwitło tu garncarstwo, w latach 1615-1619 miejscowi kupcy dostarczyli kupcom krakowskim 312 transportów garnków. Garncarze iłżeccy mieli prawo do sprzedaży swych wyrobów pod Zamkiem Królewskim .

Upadek Miasta[edytuj]

Upadek miasta rozpoczął potop szwedzki i najazd wojsk Jerzego Rakoczego w latach 1655-1660, w wyniku czego miasto i zamek uległy zniszczeniom. 17 lipca 1789 roku Iłża przeszła na własność skarbu państwa. Po III rozbiorze Polski w zaborze austriackim, w latach 1809-1815 w Księstwie Warszawskim, a po jego upadku w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim aż do 1915 roku.

XIX wiek[edytuj]

Plan Regulacyjny Iłży z 1824 r.

W 1823 roku w Iłży osiedlił się Żyd z Anglii, Lewi Selig Sunderland, który założył tu słynną fabrykę fajansu. W 1831 roku w czasie powstania listopadowego miasto ponownie ulega zniszczeniom w czasie zwycięskiej dla powstańców bitwy stoczonej tu 9 sierpnia 1831 roku. W 1850 roku powstaje tu gmina żydowska i w 1857 roku jest tu już 521 Żydów, czyli 26% ówczesnej ludności miasta. W 1864 dochodzi tu do bitwy w czasie powstania styczniowego dnia 17 stycznia 1864 roku. W ramach sankcji carskich za udział mieszkańców w powstaniach miasto traci prawa miejskie w 1867 roku. Pomimo tego jako osada jest siedzibą powiatu iłżeckiego utworzonego w 1866 roku. W 1870 roku powstaje tu synagoga w Iłży, a w 1897 roku Żydzi stanowią już 49% ogółu mieszkańców. W 1903 roku w wyniku pożaru przestaje istnieć fabryka fajansu. W czasie Rewolucji 1905 roku Iłża znalazła się w granicach tzw. Republiki Ostrowieckiej.

I wojna światowa[edytuj]

W 1915 roku w czasie I wojny światowej miasto znów ulega zniszczeniom w czasie walk rosyjsko-niemieckich, gdzie w rejonie Iłży i Pakosławia walczy Legion Puławski. W 1916 roku z podupadłego miasta przeniesiono siedzibę powiatu iłżeckiego do Starachowic.

Po wojnie do zamieszkania nadaje się zaledwie dwa domy w rejonie kościoła. Reszta potrzebuje natychmiastowego remontu. W 1924 roku miasto odzyskuje prawa miejskie i w okresie międzywojennym odbudowuje się i rozwija.

II wojna światowa[edytuj]

W czasie wojny obronnej w 1939 roku w dniach 8-9 września ma miejsce bitwa z Niemcami polskiego Zgrupowania Południowego Armii Odwodowej Prusy, w wyniku której zostały rozbite polskie dywizje.

W 1941 roku powstaje tu żydowskie getto, zlikwidowane w 1942 roku przez wywóz do obozu zagłady w Treblince. W okresie okupacji hitlerowskiej rozwija się miejscowy ruch oporu - powstaje Oddział Iłżecki ZWZ AK, mieściła się tu też Komenda Obwodu BCh o kryptonimie 3. Silne wpływy mieli tu też komuniści z GL i AL (organizacja Świt). Partyzanci z oddziałów AL im. Langiewicza (pod dowództwem Czesława Boreckiego ps. "Burza"), im. Głowackiego (Stefan Szymański ps. "Góral"), im. Narutowicza (Tadeusz Maj ps. "Łokietek") oraz oddział radziecki pod dowództwem Aleksego Bojtana ps. "Alosza" zajmują Iłżę w nocy 16-17 maja 1944 roku na 4 godziny. Ostrzeliwują posterunek żandarmerii, rozbijają sklepy niemieckie i przeprowadzają akcję zaopatrzeniową[4].

16 stycznia 1945 roku wkroczyły do miasta wojska radzieckie Pierwszego Frontu Białoruskiego. W 1945 roku kadry nowej władzy ludowej w Radomiu pochodziły właśnie z oddziałów AL i GL rejonu iłżecko-starachowickiego.

Po II wojnie światowej[edytuj]

W okresie powojennym miasto kolejny raz zostaje odbudowane, a silne tradycje garncarskie kultywuje Spółdzielnia Chałupnik, która eksportuje swoje wyroby m.in. do Australii, Francji, USA, ZSRR i RFN. Miasto jednak pozbawione jest przemysłu i powoli wyludnia się na rzecz Starachowic. W latach 60. XX wieku powstaje w Iłży pierwsze osiedle mieszkaniowe (os. Staszica), a w latach 80. XX wieku osiedle Zuchowiec

Od 1987 roku odbywają się tu Dni Leśmianowskie dla upamiętnienia związków wybitnego poety Bolesława Leśmiana z tym miastem oraz jego twórczości. Od 1997 w ruinach zamku biskupiego w Iłży odbywa się corocznie turniej rycerski (początek maja), a w lipcu, w Domu Kultury - Festiwal Folkloru im. Józefa Myszki.

W 1999 roku miasto w ramach nowego podziału administracyjnego znalazło się w granicach powiatu radomskiego.

Przemysł i usługi[edytuj]

W Iłży swoje siedziby mają:

  • Bank Spółdzielczy
  • Bank Śląski
  • Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska

Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj]

Kościół św. Ducha po remoncie
pl. 11 listopada
  • Zamek biskupi - na Górze Zamkowej pozostałości kamiennego zamku biskupów krakowskich, wzniesionego około 1340 r. przez biskupa Jana Grota, przekształconego około 1560 r. w renesansową rezydencję:
    • okrągła wieża bez szczytu z końca XIII wieku lub I poł. XIV wieku,
    • podstawa kwadratowej wieży z XIV wieku,
    • ślady wjazdu - filary mostu wjazdowego,
    • jedna ściana zewnętrzna z kluczowymi strzelnicami,
    • mury zamku górnego (około od 3,5 m do 5,5 m).
  • Końcowa stacja Starachowickiej Kolei Wąskotorowej - stacja znajduje się ul. Błazińskiej - można do niej dotrzeć kierując się z centrum miasta drogą krajową nr 9 w kierunku Starachowic i Rzeszowa. Kolejką wąskotorową można dojechać do Centrum Edukacji Leśnej Nadleśnictwa Marcule gdzie znajduje się popularne pośród turystów arboretum (kolekcja drzew i krzewów występujących w polskich lasach). Kolej wąskotorowa kursuje w każdą niedzielę od 1 maja do 30 września[5][6].
  • Kościół farny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - pierwotnie wzniesiony w 1326 roku, ponownie w 1603 roku z fundacji Marcina Szyszkowskiego, wielokrotnie niszczony i restaurowany:
    • wczesnobarokowe ołtarze (boczny - marmurowy, przeniesiony z katedry wawelskiej),
    • w nawie głównej stiukowa dekoracja sklepienia z XVII wieku,
    • piękne portale: piaskowcowe i kamienne z kartuszami herbowymi oraz marmurowy portal wejściowy do kaplicy z 1629 roku,
    • marmurowa tablica inskrypcyjna w późnorenesansowym obramowaniu z piaskowca,
    • późnorenesansowa kaplica św. Krzyża, zbudowana z ciosów w 1629 roku,
    • pięciokondygnacyjna barokowa dzwonnica z 1758 roku,
    • zabudowania parafialne z XVII wieku, w bibliotece 150 tomów starodruków z XV - XVIII wieku o tematyce teologicznej.
  • Kościół Św. Ducha z 1448 roku, remontowany w 1744 roku po pożarze, odbudowany w 1922 roku po zniszczeniach z I wojny światowej. Zbudowany z łamanego kamienia (piaskowca). Odnowiony w 1967 roku oraz w 2011 roku.
  • Dawny Budynek Szpitalny - murowany z 1754 w miejscu poprzedniego, drewnianego z XV wieku. Pełnił on rolę przytułku dla ubogich i starców. Od 1971 roku w budynku mieści się Muzeum Regionalne założone przez Adama Bednarczyka,
  • Cmentarz parafialny na wzgórzu Św. Leonarda - stary cmentarz czynny od 1832 nowy natomiast od I wojny światowej. Obok cmentarza mauzoleum poległych w okresie II wojny światowej na terenie ziemi iłżeckiej,
  • Grodzisko Kopiec Tatarski z XII wieku w miejscu pierwotnej Iłży, znajduje się przy drodze do Chwałowic,
  • Mury obronne - ślady w murach zabudowań plebanii oraz w najstarszych kamieniczkach przy ulicy Przy Murach,
  • Cmentarz żydowski z XIX wieku, zdewastowany w 1942 roku,
  • Kamieniczki - głównie w obrębie Rynku i pl. 11 Listopada, większość z początku XX wieku.

Szlaki turystyczne[edytuj]

Iłża jest punktem początkowym szlak turystyczny żółty żółtego szlaku turystycznego prowadzącego do Starachowic.

Administracja[edytuj]

 Zobacz też: Osiedla Iłży.
  • Burmistrz – Andrzej Moskwa
  • Iłżecka rada miejsko-gminna ma 15 członków w tym 5 z miasta

Iłża jest siedzibą związku gmin "Nad Iłżanką"

Mieszkańcy Iłży wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Radom, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 5.

Komunikacja[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ulice i place w Iłży.

Drogi[edytuj]

Przez Iłżę przechodzą dwie ważne drogi, Droga krajowa nr 9 oraz Droga wojewódzka nr 747

W mieście są także drogi powiatowe:

Dodatkowo z Iłży można dojechać do miejscowości:

Połączenia międzymiastowe[edytuj]

Połączenia autobusowe w Iłży i okolicach obsługuje PKS Starachowice. Posiada linie dalekobieżne do Warszawy (135 km) i Rzeszowa (161 km).

Pozostałe ważniejsze kierunki to Radom (31 km), Lipsko (30 km), Ostrowiec Świętokrzyski (34 km).

Szlaki rowerowe[edytuj]

Widok na wieżę od strony zalewu
Widok z wieży na zalew

Szlaki rowerowe w Iłży są częścią szlaków rowerowych związku gmin "nad Iłżanką"

Niebieski: szlak rowerowy niebieski Siekierka Nowa - Tymienica, Ciepielów - Kazanów - Wólka Gonciarska - Jedlanka Stara - Iłża - Seredzice - Trębowiec

W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Przy Malenie, Wójtowską, Jana Kochanowskiego, Bodzentyńską.

Czerwony: szlak rowerowy czerwony Chotcza Górna - Tymienica - Ciepielów Stary - Wielgie - Bąkowa - Iłża - Pakosław - Osiny (powiat starachowicki)

W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Staromiejską, Tatarską, Wójtowską, Jana Kochanowskiego, Bodzentyńską, Powstania Styczniowego, Batalionów Chłopskich.

Zielony: szlak rowerowy zielony Iłża - Kolonia Seredzice - Jasieniec Iłżecki Nowy - Jasieniec-Maziarze - Marcule - Rybiczyzna - Podkońce - Prędocin - Chwałowice - Jedlanka Stara - Krzyżanowice - Gaworzyna

W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Jana Kochanowskiego i Bodzentyńską.

Czarny szlak rowerowy czarny Iłża - Kotlarka

W Iłży ten szlak przebiega ulicą Świętego Franciszka.

Kultura[edytuj]

Lokalne tradycje[edytuj]

W Iłży praktykowane jest od kilku wieków barabanienie. Na instrumencie zwanym barabanem gra jednocześnie ośmiu mężczyzn. Od północy Wielkiej Soboty do niedzielnej rezurekcji chodzą po mieście i biją w baraban. Według etnografów tradycja ta może sięgać nawet XVII wieku.

Stowarzyszenia kulturalne[edytuj]

W Iłży działa Artystyczna Pracownia Rzeźby i Konserwacji Zabytków "Kamar", która wykonała odlewy m.in. wykonanej w Orońsku Kwadrygi Apollina nad wejście do gmachu Teatru Wielkiego w Warszawie, pomnik Jana III Sobieskiego w Wilanowie, pomnik Fryderyka Chopina w Paryżu oraz pomnik Józefa Piłsudskiego w Płocku.

Muzea[edytuj]

 Osobny artykuł: Muzeum Regionalne w Iłży.

Muzeum Regionalne - W 1971 roku powstało z inicjatywy Adama Bednarczyka Muzeum Ziemi Iłżeckiej. W 1976 roku upaństwowiono, wyremontowano budynek i zmieniono nazwę placówki na Muzeum Regionalne. Muzeum posiada wystawy stałe i organizuje wystawy czasowe. Współorganizuje także wiele imprez regionalnych.

Media lokalne[edytuj]

Prasa lokalna:

  • Echo Ziemi Iłżeckiej, dodatek kwartalny do Echa Dnia Radomskiego.

Strony internetowe:

Radio:

Oświata[edytuj]

Szkoła Podstawowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego

W Iłży kształci się na poziomach: przedszkolnym, podstawowym, gimnazjalnym podstawowym, średnim ogólnokształcącym,średnim technicznym i średnim zawodowym. W następujących placówkach publicznych (państwowych) i prywatnych:

Przedszkola[edytuj]

  • Przedszkole Samorządowe
  • Przedszkole Prywatne "Bajkowy Dworek"

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Publiczna Szkoła Podstawowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego

Gimnazja[edytuj]

  • Publiczne Gimnazjum Gminne im. Armii Krajowej

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

  • Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika
  • Technikum oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych im. Stanisława Staszica

Film[edytuj]

  • 1980: Ciosy; (reż. Gerard Zalewski) - plenery m.in. w rynku w Iłży z widokiem na zamek. Zdjęcia kręcono głównie w rynku przy urzędzie, oraz na ulicach: Przy Murach, Partyzantów, dr. Anki i Kowalskiej[7].
  • 1986: Złoty pociąg; (reż. Bohdan Poręba) - jedna ze scen kręcona przy ul.Radomskiej w pobliżu bramy do kościoła, z widokiem na wzgórze z ruinami i basztą zamku.

Sport[edytuj]

W mieście siedzibę ma klub piłkarski Polonia Iłża, występujący w Klasie okręgowej, posiadający także sekcję bokserską. Działa także młodzieżowy klub siatkarski "Volley" Iłża

Iłżeckie kluby sportowe:

Klub Rok założenia sekcje
Polonia Iłża 1922 piłka nożna, boks
Volley Iłża 2011 siatkówka plażowa, piłka siatkowa

Ciekawostki[edytuj]

  • Na wakacje przyjeżdżał tu Bolesław Leśmian, spokrewniony przez matkę z rodziną Sunderlandów - właścicieli fabryki fajansu. Tu też poznał jedną z 3 miłości swojego życia - Dorę Lebenthal. W Iłży znajdował się słynny malinowy chruśniak.

Osoby związane z Iłżą[edytuj]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Informacje na stronie SSE Starachowice. sse.com.pl. [dostęp 2014-12-08].
  2. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  3. http://www.polskawliczbach.pl/Ilza, w oparciu o dane GUS.
  4. Józef Bolesław Gargas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 278
  5. strona Starachowickiej Kolei Wąskotorowej
  6. Strona Centrum Edukacji Leśnej Nadleśnictwa Marcule
  7. Iłża w filmie Ciosy (pol.). ilza.com.pl. [dostęp 2013-06-13].
  8. Dane według raportów [htthttp://www.jw.org/apps/P_YBBXHC wyszukiwarki zborów] (www.jw.org) z 5 czerwca 2014.

Bibliografia[edytuj]

  • Czesław Tadeusz Zwolski, Radom i region radomski. Wydawnictwo regionalne "Radomka", Radom 2003. ISBN 83-918093-0-7

Linki zewnętrzne[edytuj]