Gustaw Herling-Grudziński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gustaw Herling-Grudziński
Ilustracja
Gustaw Herling-Grudziński – zdjęcie NKWD (Grodno, 1940)
Data i miejsce urodzenia 20 maja 1919
Kielce
Data i miejsce śmierci 4 lipca 2000
Neapol
Język polski
Dziedzina sztuki proza
Ważne dzieła
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari
Nagrody
  • Nagroda Fundacji im. Kościelskich: 1966
  • Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego: 1990
Obelisk w Jercewie upamiętniający pisarza

Gustaw Herling-Grudziński (ur. 20 maja 1919 w Kielcach, zm. 4 lipca 2000 w Neapolu) – polski pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz, więzień obozów koncentracyjnych Gułagu. Aresztowany przez NKWD po agresji ZSRR na Polskę, podczas próby przejścia niemiecko-sowieckiej linii demarkacyjnej. Jako przedwojenny sympatyk Polskiej Partii Socjalistycznej po wojnie dał się poznać jako krytyk dyktatury komunistycznej w Polsce i całej Europie Środkowo-Wschodniej. Przez cały okres komunizmu w Polsce pozostał na wygnaniu jako polski emigrant polityczny. Odznaczony Orderem Orła Białego (1998).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 20 maja 1919 w Kielcach[1], w spolonizowanej, ale wyznającej judaizm rodzinie żydowskiej, jako Gecel (vel Gustaw) Herling (vel Grudziński), syn Doroty (Dobrysi) z Bryczkowskich i Jakuba (Joska) Herlinga vel Grudzińskiego[2].

W 1919 rodzice pisarza mieszkali w Kielcach, jednakże sporo czasu spędzali też w pobliskich Skrzelczycach w gm. Pierzchnica, gdzie mieścił się duży folwark, którego byli właścicielami. Narodziny syna, czwartego dziecka po Eugenii, Maurycym zwanym Morkiem i Łucji zwanej Sarą, ojciec zgłosił dopiero 17 lipca 1919 w Daleszycach[1].

W 1921 folwark w Skrzelczycach został sprzedany i od tej pory, do wojny, rodzina mieszkała w Kielcach – matka z dziećmi i w Suchedniowie – Jakub Herling-Grudziński, który nabył tam duży młyn i dom[1]. W późniejszych latach pisarz wspominał z sentymentem Suchedniów, niewielkie miasto w województwie świętokrzyskim, m.in. w dziele Inny świat.

W Kielcach też Gustaw Herling-Grudziński uczęszczał do Gimnazjum im. M. Reja (obecnie I LO im. S. Żeromskiego w Kielcach).

Wbrew woli ojca (który namawiał go na Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego)[3] studiował 2 lata filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim, pisał dla czasopism „Ateneum”, „Pion”, „Nowy Wyraz” oraz redagował tygodnik „Orka na Ugorze”.

15 października 1939 założył wraz z kolegami Polską Ludową Akcję Niepodległościową (PLAN), jedną z pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych. Był jej szefem przez 2 miesiące. Wyjechał do Lwowa, gdzie czasowo korzystał z protekcji Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera, następnie udał się do Grodna i tam znalazł pracę w teatrzyku kukiełkowym[4]. W marcu 1940 próbował przedostać się na Litwę. Wynajęci przez niego przemytnicy okazali się jednak być na usługach NKWD i Grudziński został aresztowany zaraz po opuszczeniu miasta. Umieszczono go w tamtejszym więzieniu, gdzie został szybko skazany na 5 lat pobytu w obozach. Następnie, poprzez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, trafił do łagru w Jercewie. 20 stycznia 1942 po dramatycznej głodówce protestacyjnej został stamtąd zwolniony na mocy – obowiązującego już od niemal pół roku – układu Sikorski-Majski. Wstrząsający opis rzeczywistości obozowej zawarł później w książce Inny świat. 12 marca w miejscowości Ługowoje udało mu się przyłączyć do armii gen. Andersa. Walczył m.in. pod Monte Cassino, za co otrzymał Order Virtuti Militari.

Matka Herlinga-Grudzińskiego zmarła na tyfus w 1932 i pochowana jest na cmentarzu żydowskim w Bodzentynie, ojciec zmarł w 1943, brat Maurycy i siostry przeżyli II wojnę światową i zostali w Polsce[2]. Maurycy Herling-Grudziński (adwokat, po wojnie sędzia Sądu Najwyższego PRL) działał podczas wojny w Żegocie (swą rolę ujawnił w 1976) i uratował ok. 500 Żydów[5][6]. Siostra Łucja była żoną[7] płk. Mariana Utnika (jeden z powierników Funduszu Obrony Narodowej, był oskarżony w tzw. procesie TUN).

Po wojnie, w 1945, został emigrantem politycznym. Wraz z żoną Krystyną (z domu Stojanowską) przeniósł się z Włoch do Londynu, gdzie był publicystą londyńskiego tygodnika „Wiadomości”. Współtworzył i redagował miesięcznik „Kultura”. Był także członkiem Instytutu Literackiego.

W połowie 1946 we Włoszech przystąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej[8]. Publikował w czasopismach partyjnych „Robotniku Polskim” i „Świetle”. W 1948 wybrany zastępcą członka Komitetu Głównego PPS w Wielkiej Brytanii, zaś na II zjeździe emigracyjnej PPS w Lens w 1952 został wybrany w skład Centralnego Sądu Partyjnego[9]. Wystąpił z PPS w 1960, gdy wskutek sporów wśród emigracyjnych socjalistów usunięto z PPS Adama Ciołkosza[10].

W 1952 jego żona Krystyna popełniła samobójstwo.

W późniejszym okresie współpracował z Komitetem Obrony Robotników i Polskim Porozumieniem Niepodległościowym w kraju[11]. W III RP działał w Ruchu Stu[12].

W latach 1952–1955 pracował dla Radia Wolna Europa w Monachium. W 1955 osiadł na stałe w Neapolu, gdzie poślubił Lidię, córkę Benedetto Crocego. Zmarł 4 lipca 2000 na skutek wylewu krwi do mózgu[13]. Został pochowany na neapolitańskim cmentarzu Poggio Reale[14]. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

W 1990 został laureatem literackiej Nagrody Polskiego PEN Clubu im. J. Parandowskiego, w 2000 odebrał w Krakowie doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Postanowieniem Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego z 5 czerwca 1998 został odznaczony Orderem Orła Białego w uznaniu znamienitych zasług dla Rzeczypospolitej Polskiej[15][16].

We wrześniu 2009 w Jercewie odsłonięto pomnik pisarza.

W PRL informacje na temat Gustawa Herling-Grudzińskiego podlegały cenzurze. Jego nazwisko znajdowało się na specjalnej liście osób objętych całkowitym zakazem publikacji. Zalecenia cenzorskie dotyczące jego osoby zanotował Tomasz Strzyżewski, który w swojej książce o peerelowskiej cenzurze opublikował notkę informacyjną nr 9 z 1975 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Wytyczne dla cenzorów zawierały na liście autorów zakazanych jego nazwisko głosząc: „(...) w stosunku do niżej wymienionych pisarzy, naukowców i publicystów przebywających na emigracji (w większości współpracowników wrogich wydawnictw i środków propagandy antypolskiej) należy przyjąć zasadę bezwarunkowego eliminowania ich nazwisk oraz wzmianek o ich twórczości, poza krytycznymi, z prasy, radia i TV oraz publikacji nieperiodycznych o nienaukowym charakterze (literatura piękna, publicystyka, eseistyka)”[17]. Jego twórczość pisarska została upowszechniona w Polsce dopiero po 1989 r.

Dorobek literacki[edytuj | edytuj kod]

Wiele książek pisarza, tłumaczonych przez Thérèse Douchy, ukazało się we Francji, np.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Złodziei pamięci nazywał po imieniu, Krzysztof Masłoń, „Rzeczpospolita”, 23-24 maja 2009
  2. a b Gustaw Herling-Grudziński – wątek żydowski, Zdzisław Kudelski, „Rzeczpospolita”, 5 lipca 2003
  3. Wspomnienia, Gustaw Herling-Grudziński, „Zwoje”, nr 4(32), wrzesień–listopad 2002
  4. Gustaw Herling-Grudziński, Najkrótszy przewodnik po sobie samym, Kraków 2000, s. 36-37, ​ISBN 83-08-03039-4
  5. Władysław Bartoszewski. In memorian. „Dzieje Najnowsze”. R. XXXI, s. 274, 1999. ISSN 0419-8824. 
  6. Anna Mieszkowska: Dzieci Ireny Sendlerowej. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, 2009, s. 144. ISBN 978-83-7495-766-3.
  7. Rozmowa z Martą Herling-Grudzińskńą o jej ojcu - Plus Minus - rp.pl [dostęp 2017-04-04].
  8. Anna Siwik: Polska Partia Socjalistyczna na emigracji w latach 1945-1956. Kraków: Wydawnictwo Naukowe „Księgarnia Akademicka”, 1998, s. 185.
  9. Anna Siwik: Polska Partia Socjalistyczna na emigracji w latach 1945-1956. Kraków: Wydawnictwo Naukowe „Księgarnia Akademicka”, 1998, s. 107.
  10. Anna Siwik: Polskie uchodźstwo polityczne. Socjaliści na emigracji w latach 1956-1990. Kraków: Oficyna Wydawnicza Abrys, 2002, s. 38.
  11. Gustaw Herling-Grudziński – Socjalista jakich coraz mniej (1972). lewicowo.pl. [dostęp 10 marca 2014].
  12. Cezary Łazarewicz: Wskrzeszenie Czesława. polityka.pl, 10 października 2010.
  13. Zmarł Gustaw Herling-Grudziński. interia.pl, 5 lipca 2000. [dostęp 31 grudnia 2011].
  14. Dzisiaj zostanie pochowany Gustaw Herling-Grudziński. interia.pl, 6 lipca 2000. [dostęp 31 grudnia 2011].
  15. Wskazany jako Gustaw Herling-Grudziński, s. Józefa. M.P. z 1998 r. Nr 22, poz. 329.
  16. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, 2008, s. 321
  17. Tomasz Strzyżewski 2015 ↓, s. 88.
  18. Nagroda Nike 1998. nike.org.pl. [dostęp 2015-08-22].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 88. ISBN 978-83-61344-70-4.
  • Zdzisław Kudelski, Pielgrzym Świętokrzyski: szkice o Herlingu-Grudzińskim
  • Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]