Plac Krasińskich w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flag of Warsaw.svg Warszawa
plac
Krasińskich
Śródmieście
Plac Krasińskich, widok w kierunku północnym
Plac Krasińskich, widok w kierunku północnym
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
plac Krasińskich
plac Krasińskich
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
plac Krasińskich
plac Krasińskich
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
plac Krasińskich
plac Krasińskich
Ziemia52°14′57,0″N 21°00′13,0″E/52,249167 21,003611
Teatr Narodowy na placu Krasińskich na rysunku Zygmunta Vogla, ok. 1791
Świątynia przebudowana na sobór Trójcy Świętej, widoczna jedna ze studzien Chrystiana Piotra Aignera, ok. 1885
Plac Krasińskich, przełom XIX i XX wieku, po lewej nieistniejący pałac Badenich
Pomnik Jana Kilińskiego, ustawiony ponownie w latach 1946–1959 na placu Krasińskich
Upamiętnienie włazu do kanału, którym w 1944 podczas powstania warszawskiego ewakuowali się obrońcy Starego Miasta i ludność cywilna

Plac Krasińskich – plac znajdujący się w Śródmieściu Warszawy.

Plac jest położony pomiędzy ulicami Długą i wylotem ulicy Miodowej, a ulicami Świętojerską i Bonifraterską[1].

Historia[edytuj]

Plac powstał w miejscu otoczonego murem dziedzińca pałacu Krasińskich[1].Po zakupieniu w 1765 gmachu przez I Rzeczypospolitą plac stał się przestrzenią publiczną[2].

W 1779 naprzeciwko pałacu wniesiono budynek Teatru Narodowego według projektu Bonawentury Solariego[3]. W 1833, po przeniesieniu Teatru do nowego gmachu na placu Teatralnym, w budynku urządzono składy, a na placu zaczęły odbywać się jarmarki na wełnę[4]. Jarmarki rozpoczynały się 15 czerwca i trwały od pięciu do sześciu dni[5].

W 1786 w południowo-zachodnim narożniku placu wzniesiono budynek Ceł Koronnych (późniejsza siedziba Archiwum Głównego Akt Dawnych), zasłonięty wzniesionym w latach 1837–1838 gmachem pałacu Badenich[6].

Pod koniec XVIII wieku plac częściowo wybrukowano. W XIX wieku nawierzchnia z kamienia polnego znajdowało się już na całym placu[7].

W 1824 na placu wzniesiono dwie żeliwne obudowy studni zaprojektowane przez Chrystiana Piotra Aignera i wykonane przez warszawską fabrykę Tomasza Ewansa i Józefa Morrisa[8]. Zastąpiły one wcześniejsze obiekty w formie obelisków na piedestałach[8]. Architekt nadał im kształt antycznych ołtarzy[9]. W narożach umieścił głowy koźlorogiego Pana, a na ścianach bocznych orły i festony wraz z datą rozpoczęcia prac (MDCCCXXIII)[9]. Plac był pierwotną lokalizacją pomnika księcia Józefa Poniatowskiego, jednak podczas swojej wizyty w Warszawie w czerwcu 1829 car Mikołaj I zmienił ją na dziedziniec pałacu Namiestnikowskiego przy Krakowskim Przedmieściu[10].

Po erygowaniu w 1834 w Warszawie biskupstwa prawosławnego, w latach 1835–1837 przebudowano kościół pijarów na sobór Trójcy Świętej według projektu Antonia Corazziego i Andrzeja Gołońskiego[11]. W celu lepszego wyeksponowania świątyni, przeprowadzono także prace na placu (nazywanego odtąd Katedralnym), nadając mu bardziej wielkomiejski charakter[12]. Kościołowi przywrócono barokową formę w latach 1923–1924 według projektu Oskara Sosnowskiego[13].

Po powstaniu styczniowym w północnej oficynie pałacu Krasińskich ulokowano sądy: Cywilny, Handlowy i Pokoju (Wydział II) oraz Kryminalny[14]. W późniejszych latach w pałacu i jego oficynie działał Sąd Okręgowy oraz Warszawska Izba Sądowa[14].

Plac, oświetlany początkowo lampami olejowymi, w 1856 uzyskał oświetlenie gazowe[7]. Oświetlenie elektryczne pojawiło się ok. 1908[14].

W 1882 zlikwidowano odbywający się na placu od 1836 targ na wełnę, a w jego miejscu urządzono pętlę tramwaju konnego[5]. W 1884 rozebrano budynek Teatru Narodowego, zabudowując pozyskane parcele czynszowymi kamienicami[15].

W 1908 na placu uruchomiono linię tramwaju elektrycznego. Torowisko poprowadzono z ulicy Miodowej w ulicę Nowiniarską[14].

W grudniu 1938 plac Krasińskich, po przebiciu w ciągu ulicy Bonifraterskiej północnej oficyny pałacu i wyburzeniu kilku wykupionych przez miasto budynków, stał się częścią nowej arterii komunikacyjnej na Żoliborz[16]. Wschodnia część oficyny została rozebrana, a następnie odbudowana na szerokiej arkadzie zamkniętej łukiem odcinkowym według projektu Mariana Lalewicza[17]. Zachowano jednak stare torowisko na ul. Nowiniarskiej[17].

W okresie międzywojennym plac i jego najbliższe okolice stanowił centrum wymiaru sprawiedliwości. Znajdowały się tutaj siedziby: Sądu Najwyższego (pałac Krasińskich), Sądu Apelacyjnego (pałac Badenich), wydziały Sądu Okręgowego (oficyny pałacu Krasińskich) wraz z jego główną siedzibą w pobliskim pałacu Paca, a na ulicy Długiej 7 (pałac Raczyńskich) – Ministerstwo Sprawiedliwości[18].

W latach 1936–1942 i 1946–1959 na placu znajdował się pomnik Jana Kilińskiego[19].

W listopadzie 1940 plac znalazł się w bezpośrednim sąsiedztwie warszawskiego getta, którego granica biegła w linii północnej oficyny pałacu Krasińskich, wzdłuż ul. Świętojerskiej[17]. Przejazd w oficynie stał się bramą umożliwiającą przejazd tramwajów przez dzielnicę zamkniętą na Żoliborz[17]. W październiku 1941 wyłączono z getta tereny na wschód od ul. Bonifraterskiej[20], co spowodowało, że trasa tramwajowa w całości znalazła się po stronie „aryjskiej”[17].

Od sierpnia 1942 na placu Krasińskich znajdował się jeden z tzw. placów zabaw ludowych[21]. W kwietniu 1943 widok ludzi bawiących się na znajdującej się pod murami płonącego getta karuzeli zainspirował Czesława Miłosza do napisania wiesza Campo di Fiori. Poeta zestawił w nim samotność ginących żydowskich powstańców z losem palonego na stosie Giordana Bruno[22].

Podczas powstania warszawskiego plac był atakowany od zachodu przez wojska niemieckie[1]. 6 sierpnia 1944, w rocznicę wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej, na wyznaczającej południową pierzeję placu ul. Długiej odbyła się jedyna podczas powstania defilada wojsk powstańczych. Żołnierze Batalionu „Gozdawa” przemaszerowali wtedy po mszy od kościoła garnizonowego do pałacu Raczyńskich[23].

Na placu, przy skrzyżowaniu z ul. Długą, znajdował się właz do kanału, którym podczas powstania przed kapitulacją Starego Miasta do Śródmieścia i na Żoliborz ewakuowało się kilka tysięcy osób[24][25]. W 1974 to wydarzenie zostało upamiętnione tablicą[26]. Od ściany, na której ją umieszczono, ułożono pas ciemniejszej kostki prowadzący na jezdnię do historycznego włazu. W czasie walk poważnie uszkodzony został pałac Krasińskich, pozostałą zabudowę Niemcy spalili po zdobyciu tej części miasta[17].

Po wojnie wyburzono zniszczone budynki przy ul. Nowiniarskiej, a przed 1958 rozebrano dobrze zachowane mury pałacu Badenich[17].

W 1965 założenie urbanistyczne placu Krasińskich wpisano do rejestru zabytków (nr rej. 256/1)[27].

W 1989 na placu odsłonięto pomnik Powstania Warszawskiego, przedstawiającego realistycznie powstańców oraz ludność cywilną podczas walk w 1944[28]. W latach 1996–1999 w miejscu dawnego Teatru Narodowego wzniesiono monumentalny gmach Sądu Najwyższego[29]. Północne skrzydło gmachu powstało w miejscu dawnej północnej oficyny pałacu Krasińskich i – w nawiązaniu do przedwojennego projektu Mariana Lalewicza – znajduje się w nim kryty przejazd[30].

Od 2008 przed pałacem Krasińskich ustawione są różnokolorowe rzeźby pegazów, każda o wysokości ponad 3 metrów[31].

Ważniejsze obiekty[edytuj]

Obiekty nieistniejące[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 385. ISBN 83-01-08836-2 (formalnie błędny numer ISBN).
  2. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 8. Plac Krasińskich–Kwiatowa. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2002, s. 10. ISBN 83-88372-20-3.
  3. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 8. Plac Krasińskich–Kwiatowa. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2002, s. 11. ISBN 83-88372-20-3.
  4. Barbara Król-Kaczorowska: Teatry Warszawy. Budynki i sale w latach 1748–1975. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 47. ISBN 83-06-01183-X.
  5. a b Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 8. Plac Krasińskich–Kwiatowa. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2002, s. 13. ISBN 83-88372-20-3.
  6. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 8. Plac Krasińskich–Kwiatowa. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2002, s. 12. ISBN 83-88372-20-3.
  7. a b Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 8. Plac Krasińskich–Kwiatowa. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2002, s. 13. ISBN 83-88372-20-3.
  8. a b Tadeusz Jaroszewski: Chrystian Piotr Aigner. Architekt warszawskiego klasycyzmu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 249.
  9. a b Tadeusz Jaroszewski: Chrystian Piotr Aigner. Architekt warszawskiego klasycyzmu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 250.
  10. Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, s. 77. ISBN 83-7005-211-8.
  11. Piotr Paszkiewicz: Pod berłem Romanowów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815–1915. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1991, s. 55, 58. ISBN 83-900047-7-1.
  12. Paweł Przeciszewski: Warszawa. Prawosławie i rosyjskie dziedzictwo. Warszawa: Agencja Wydawnicza Egros, 2011, s. 32. ISBN 978-83-89986-73-3.
  13. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 327. ISBN 83-01-08836-2 (formalnie błędny numer ISBN).
  14. a b c d Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 8. Plac Krasińskich–Kwiatowa. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2002, s. 15. ISBN 83-88372-20-3.
  15. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 96.
  16. Adam Szczypiorski: Od Piotra Drzewickiego do Stefana Starzyńskiego. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1968, s. 70.
  17. a b c d e f g Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 8. Plac Krasińskich–Kwiatowa. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2002, s. 16. ISBN 83-88372-20-3.
  18. Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łódź: Księży Młyn, 2009, s. 71. ISBN 978-83-61253-51-8.
  19. Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, s. 33. ISBN 83-7005-211-8.
  20. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 104. ISBN 978-83-63444-27-3.
  21. Tomasz Szarota: Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007, s. 149. ISBN 978-83-7399-336-5.
  22. Tomasz Szarota: Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007, s. 150–153, 171. ISBN 978-83-7399-336-5.
  23. Robert Bielecki: Długa 7 w powstaniu warszawskim. Warszawa: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1994, s. 17.
  24. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 244–256.
  25. Jerzy Majewski, Tomasz Urzykowski: Przewodnik po powstańczej Warszawie. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2012, s. 40. ISBN 978-83-273-0091-1.
  26. Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w.. Warszawa: Argraf, 2004, s. 149. ISBN 83-912463-4-5.
  27. Zestawienia zabytków nieruchomych. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 31 marca 2016 r. Woj. mazowieckie (Warszawa). W: Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl. [dostęp 2016-09-18].
  28. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1965–1989. Warszawa: Arkada Pracownia Sztuki, 2005, s. 42. ISBN 83-908950-7-2.
  29. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1989–2001. Warszawa: Arkada Pracownia Historii Sztuki, 2002, s. 154. ISBN 83-908950-5-6.
  30. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 8. Plac Krasińskich–Kwiatowa. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2002, s. 17. ISBN 83-88372-20-3.
  31. Agnieszka Kowalska: Pegazy staną na pl. Krasińskich. gazeta.pl, 2008-07-02. [dostęp 2010-11-08].