Rewolucja w Rumunii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rewolucyjne flagi Rumunii (wycięte symbole komunistyczne) w Muzeum Wojska w Bukareszcie
Tablica pamiątkowa w Bukareszcie na Placu Uniwersyteckim, gdzie toczyły się ciężkie walki
Ślady po kulach (widoczne do dnia dzisiejszego) na ścianie Pałacu Królewskiego w Bukareszcie

Rewolucja rumuńska – seria chaotycznych walk i protestów pomiędzy 16 i 27 grudnia 1989 roku, w wyniku której obalono reżim komunistyczny Nicolae Ceaușescu. Proces rozgrywał się na dwóch płaszczyznach – ludzie protestowali na ulicach, a w tym samym czasie wojsko, policja i część polityków organizowali naprędce zamach stanu. Zamach zakończył się pokazowym sądem oraz szybką egzekucją dyktatora i jego żony Eleny.

Rumunia była jedynym krajem bloku wschodniego, który podczas Jesieni Ludów krwawo obalił komunistyczną dyktaturę. Podczas rewolucji zginęły 1104 osoby[1].

Sytuacja przed rewolucją[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec lat 80. Rumunia była jednym z najbardziej zamkniętych państw bloku wschodniego. W wyniku prób przebudowy gospodarki, Rumunia znalazła się w kryzysie ekonomicznym, którego symbolem stały się braki żywności oraz niedobór energii elektrycznej[1]. Ponadto Ceaușescu przeprowadził kilka monumentalnych inwestycji, oraz zainaugurował drakoński program spłat zadłużenia kraju. Działania te doprowadziły do biedy odstającej nawet od średniej dla całej socjalistycznej Europy Wschodniej. Systematycznie rozwijał się kult Ceaușescu. Wszelkie próby buntu tłumiło Securitate.

W 1989 roku wydawało się, że prezydent Rumunii zachowa władzę. Jedyną realną grupą opozycyjną mogli stanowić byli działacze Rumuńskiej Partii Komunistycznej, których usunął Ceaușescu[1]. W połowie sierpnia kierownictwo partii wystosowała list do państw komunistycznych, w których domagali się niedopuszczenia do powołania w Polsce rządu i powołania premiera spośród działaczy NSZZ „Solidarność”[1].

W przeciwieństwie do innych przywódców państw Układu Warszawskiego, Ceaușescu nie prowadził pro-sowieckiej polityki zagranicznej. Już od lat opierał on swoją niezależność na kontaktach z Chińską Republiką Ludową i Koreą Północną. Nicolae Ceaușescu twardo trzymał się władzy pomimo wydarzeń w Polsce, Bułgarii, Niemieckiej Republice Demokratycznej i na Węgrzech i oficjalnego wycofania się z doktryny Breżniewa 25 października 1989 roku[2]. 4 grudnia 1989 roku, Ceaușescu odwiedził Michaiła Gorbaczowa, który prosił go o zmiany w Rumunii. Ceaușescu stanowczo odmówił[3].

14 grudnia 1989 roku w Jassach doszło do próby demonstracji antykomunistycznej. Władze aresztowały wszystkich potencjalnych uczestników manifestacji zanim zaczęli protestować przeciwko reżimowi[4].

Rewolucja[edytuj | edytuj kod]

Timișoara[edytuj | edytuj kod]

15 grudnia 1989 roku, w odpowiedzi na próbę karnego przeniesienia do innej parafii, wywodzącego się z mniejszości węgierskiej ewangelickiego pastora, ks. László Tőkésa, wybuchł w Timișoarze protest[5]. Tőkés krytykował reżim rumuński w międzynarodowych mediach. W odpowiedzi, rząd oskarżył go o prowokowanie nienawiści etnicznej. Biskup z Oradei nakazał przenieść duchownego do wsi Mineu w okręgu Salaj[5]. Od 15 grudnia wierni gromadzili się wokół jego domu, aby uchronić go przed eksmisją[6]. Wieczorem Tőkésa odwiedził burmistrz, który przy obecności dwóch świadków obiecał poprawę jego sytuacji[6]. Po wizycie świadkowie (Węgier i Rumun) powiadomili tłum o decyzji i wezwali ludność do przyjścia ponownie następnego dnia, by sprawdzić, czy dotrzymano obietnic[6].

16 grudnia tłum ponownie pojawił się pod plebanią pastora. W ciągu dnia demonstracja zaczęła manifestować swoje niezadowolenie z polityki Nicolae Ceaușescu[6]. Po południu na miejscu pojawiły się pierwsze siły policji i Securitate. Uczestników protestów rozpędzono gumowymi kulami. Przez całą noc aresztowano manifestantów. Nocą Securitate wywiozło Tőkésa do okręgu Salaj[6]. Wkrótce protesty wybuchły w innych miastach.

17 grudnia w Bukareszcie odbyło się posiedzenie Egzekutywy Biura Politycznego. Podczas niego Ceaușescu zarzucił ministrowi spraw wewnętrznych Vasili Milei i szefowi Securitate Iulanowi Vladowi, że nie zapobiegli wydarzeniom w Timișoarze[7]. Tego samego dnia w Timișoarze siły dowodzone przez generała Victora Stănculescu użyły broni przeciwko demonstrantom. Podczas starć zginęło ponad 60 osób[1]. Pomimo szturmu walki trwały do następnego dnia. 19 grudnia miejscowe fabryki ogłosiły strajk[1].

18 grudnia Nicolae Ceaușescu wyjechał do Iranu. Podczas nieobecności prezydenta doszło do przesilenia w strukturach siłowych i przejęcia w nich faktycznej władzy przez frakcję niepopierającej Ceaușescu[4]. W wyniku niezłamania oporu w Timișoarze Victor Stănculescu złagodził swoje stanowisko wobec rewolucji[4]. 19 grudnia delegacja wojskowa udała się do strajkujących zakładów w celu pojednania[4].

Bukareszt[edytuj | edytuj kod]

20 grudnia Ceaușescu wrócił do kraju, by stwierdzić że sytuacja znacznie się pogorszyła. W dzienniku telewizyjnym o godz. 20:00 Nicolae Ceaușescu wygłosił przemówienie, w którym to nazwał protestujących w Timișoarze wrogami rewolucji socjalistycznej[1][8]. Pomimo kolejnych demonstracji nie zdecydowano się na ponowne wysłane żołnierzy do walki[1]. Tego samego dnia w Timişoarze powstał Rumuński Front Demokratyczny[1].

21 grudnia o 11:30 na balkonie Komitetu Centralnego Nicolae Ceaușescu przemawiał do stutysięcznego tłumu na Piaţa Palatului (dziś Piaţa Revoluţiei)[9]. Gdy zaczął mówić, do zorganizowanego aplauzu dochodziły gwizdy i buczenia. Zdezorientowany i niepewny Ceaușescu zaczął mówić „To prowokacja” i domagał się od tłumu uspokojenia. Gwizdy zagłuszyli zwolennicy Ceaușescu, którzy krzyczeli chóralnie „Ceaușescu – România”. Prezydent Rumunii obiecał podwyżkę płacy minimalnej, dodatki na dzieci i emerytur. Następnie ponownie pojawiły się oznaki niezadowolenia. Transmisję telewizyjną z Piaţa Palatului przerwano[10]. Po przerwaniu transmisji Ceaușescu uciekł z Komitetu Centralnego śmigłowcem. Jednocześnie tłum wdarł się do budynku, licząc na to, że uda się złapać małżeństwo Ceaușescu[10].

W Bukareszcie wybuchło powstanie. Pod hotelem Intercontinental i na Uniwersytecie Bukareszteńskim zaczęli gromadzić się ludzie (głównie licealiści i studenci), którzy zaczęli budować barykady i skandować Jos Ceaușescu, moarte dictatorului, jos comunismul („Precz z Ceaușescu, śmierć dyktatorowi, precz z komunizmem”)[11]. Manifestantów bito gumowymi pałkami oraz strzelano do nich. Około 16:00 były pierwsze ofiary. Najcięższe walki toczyły się o północy, kiedy to przerwano barykadę przy hotelu Intercontinental. Walki toczyły się do trzeciej nad ranem[11].

Ucieczka i śmierć Ceaușescu[edytuj | edytuj kod]

22 grudnia zginął (prawdopodobnie w wyniku samobójstwa) minister obrony Vasile Milea[9]. Dowiedziawszy się, że Milea nie żyje, Ceaușescu powołał Victora Stănculescu na jego miejsce. Ten kazał żołnierzom wrócić do swych kwater, o czym nie poinformował dyktatora oraz namówił wodza do ucieczki helikopterem z dachu Komitetu Centralnego[10]. Wieczorem wyłonił się Front Ocalenia Narodowego z Ionem Iliescu na czele[12]. O godzinie 10:02 Ceaușescu wraz z żoną uciekli ze stolicy helikopterem[4]. Skierowali się do rezydencji wodza w Snagov, a potem do Târgoviște. Niedaleko Târgoviște, w Boteni, opuścili helikopter, którego pilot twierdził, że dostał rozkaz lądowania od wojska. Para w końcu dotarła do Târgoviște samochodem. Po krótkim błądzeniu po industrialnej dzielnicy, postanowili wejść do budynku przy hucie stali. Obecny na miejscu inżynier zawiadomił policję, ta z kolei przekazała wiadomość wojsku. Tam dowiedzieli się, że są aresztowani[13].

Pomimo wycofania wojsk w wielu miastach toczyły się walki pomiędzy przeciwnikami Nicolae Ceaușescu a uzbrojonymi obrońcami reżimu, określanymi mianem „terrorystów”[1]. W Sybinie walki toczyły się pomiędzy wojskiem a Securitate[4].

25 grudnia Ceaușescu i jego żona zostali w ciągu ok. dwóch godzin osądzeni przed naprędce zwołanym trybunałem wojskowym i skazani na śmierć przez rozstrzelanie[1]. Wyrok wykonano tego samego dnia o godzinie 15[14]. Cały proces i egzekucja zostały sfilmowane i wyemitowane w telewizji rumuńskiej 27 grudnia[15]. Filmy już wcześniej były dostępne na czarnym rynku w Bukareszcie[4].

Rumunia po rewolucji[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też: Mineriada.

Po śmierci Nicolae Ceaușescu władzę w kraju objął Front Ocalenia Narodowego. Nowy rząd nie przeprowadzał demokratyzacji i walczył z członkami opozycji. W połowie czerwca 1990 roku prezydent Iliesciu wezwał do Bukaresztu górników, którzy brutalnie rozpędzili protest studentów[16]. Siły wywodzące się z ugrupowań opozycyjnych zaczęły odsuwać Iliescu i jego ludzi od władzy w 1996 roku[1].

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Kontrowersje budzi przejęcie władzy przez Iona Iliescu, spontaniczny wybuch powstania, wpływ Związku Radzieckiego na wydarzenia w Rumunii oraz sam przebieg wydarzeń[1][7]. Po 1990 roku publicyści zaczęli wątpić w spontaniczność rewolucji. Według jednej z tez moment wybuchu protestów starannie wybrali ludzie, którzy przejęli władzę po Ceaușescu. Teza ta jest podważana z powodu braku dowodów[7].

Według sondażu z 1999 roku 36% Rumunów uważało rewolucję za zamach stanu, zaś 41% uznało, że chodziło o prawdziwą rewolucję[17].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m Rumunia. rok1989.pl. [dostęp 2017-12-04].
  2. Kunze 2016 ↓, s. 382, 383.
  3. Kunze 2016 ↓, s. 386, 387.
  4. a b c d e f g Tomasz Leszkowicz: 25 lat temu zaczął się upadek rządów Ceaușescu. histmag.org, 2014-12-16. [dostęp 2017-12-04].
  5. a b Kunze 2016 ↓, s. 393.
  6. a b c d e Kunze 2016 ↓, s. 394.
  7. a b c Kunze 2016 ↓, s. 395.
  8. La multi ani Romania! (rum.). cafeneaua.com, 2003-11-03. [dostęp 2017-12-04].
  9. a b Kunze 2016 ↓, s. 402.
  10. a b c Kunze 2016 ↓, s. 403.
  11. a b Kunze 2016 ↓, s. 404.
  12. Kunze 2016 ↓, s. 416.
  13. Kunze 2016 ↓, s. 405, 406.
  14. Kunze 2016 ↓, s. 420.
  15. Kunze 2016 ↓, s. 422.
  16. Michał Wasiucionek: „Śmierć inteligentom!” 21. rocznica najsłynniejszej mineriady. histmag.org, 2011-06-13. [dostęp 2017-12-04].
  17. Kunze 2016 ↓, s. 409.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]