Plan Balcerowicza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Plan Balcerowicza – potoczna nazwa pakietu reform gospodarczo-ustrojowych, przeprowadzonego w ciągu 111 dni, którego realizacja rozpoczęła się 1 stycznia 1990 roku. Nazwę tę utworzono od nazwiska głównego autora tych reform Leszka Balcerowicza, ówczesnego wicepremiera i ministra finansów w rządzie Tadeusza Mazowieckiego[1].

Grupa ekspertów, którą tworzyli wraz z Balcerowiczem m.in.: prof. Stanisław Gomułka, dr Stefan Kawalec oraz dr Wojciech Misiąg, we wrześniu 1989 roku stworzyła plan reform, oparty na wcześniejszym zamyśle prof. Jeffreya Sachsa[2], a 6 października zarys tego planu[3] został przedstawiony publicznie przez Balcerowicza na konferencji prasowej transmitowanej przez TVP. Plan ów miał doprowadzić do stabilizacji makroekonomicznej (przede wszystkim do redukcji inflacji) oraz umożliwić transformację z gospodarki centralnie sterowanej do rynkowej. Ze względu na swój gwałtowny charakter zwyczajowo jest określany jako terapia szokowa. Plan był jednym z pierwszych na świecie zrealizowanych programów strukturalnego dostosowania w ramach wyznaczonych przez Konsensus waszyngtoński[4].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W momencie gdy zaczęto wprowadzać plan Balcerowicza, panowała w Polsce hiperinflacja (roczna stopa inflacji w 1989: +639,6% która zaczęła narastać po wyborach od sierpnia 1989 roku), zadłużenie zagraniczne wynosiło 42,3 mld USD (64,8% PKB według GUS), występowały olbrzymie niedobory rynkowe oraz postępująca, nieformalna dolaryzacja obrotu, a całej gospodarce groziła zupełna zapaść.

Struktura planu[edytuj | edytuj kod]

Na plan składało się 10 ustaw uchwalonych przez Sejm kontraktowy 27 i 28 grudnia 1989 r. i podpisanych przez prezydenta Jaruzelskiego 31 grudnia 1989 roku:

  • Ustawa o zmianie ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. 1989 nr 74 poz. 437)[5] – usuwała gwarancję istnienia wszystkich przedsiębiorstw państwowych niezależnie od ich wyników finansowych i efektywności produkcji, umożliwiała przeprowadzenie postępowania upadłościowego wobec przedsiębiorstw nierentownych.
  • Ustawa o zmianie ustaw Prawo bankowe i o Narodowym Banku Polskim (Dz.U. 1989 nr 74 poz. 439)[6] – zakazywała finansowania deficytu budżetowego przez bank centralny, uniemożliwiała nieograniczoną emisję pieniędzy bez pokrycia.
  • Ustawa o uporządkowaniu stosunków kredytowych (Dz.U. 1989 nr 74 poz. 440)[7] – znosiła preferencje kredytowe przedsiębiorstw państwowych wiążąc stopę oprocentowania ze stopą inflacji, zmieniała warunki zawartych wcześniej umów kredytowych o stałym oprocentowaniu.
  • Ustawa o opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń w 1990 r. (Dz.U. 1989 nr 74 poz. 438)[8] – wykorzystywała wprowadzony już pięć lat wcześniej popiwek jako drastyczne narzędzie ograniczania wzrostu nominalnych płac w przedsiębiorstwach w stosunku do rzeczywistego wzrostu cen.
  • Ustawa o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania (Dz.U. 1989 nr 74 poz. 443)[9] – ujednolicała zasady płacenia podatków we wszystkich sektorach gospodarczych. Wprowadzała jednolity, 40-procentowy podatek we wszystkich sektorach gospodarki oraz podnosiła niektóre stawki podatkowe, uwzględniając inflację.
  • Ustawa o zmianie ustawy o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne oraz ustawy o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych – nakładała na zagraniczne przedsiębiorstwa zobowiązanie do odsprzedania państwu dewiz po ustalonym przez bank centralny kursie, zwalniała przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym z płacenia popiwku, zapowiadała możliwość transferu zysków za granicę.
  • Ustawa o zmianie ustawy – Prawo dewizowe – wprowadzała wymienialność wewnętrzną złotego, likwidowała państwowy monopol w handlu zagranicznym i zobowiązywała przedsiębiorstwa do odsprzedawania zarobionych dewiz państwu. Zlikwidowano sprzedaż w tzw. eksporcie wewnętrznym (w sklepach Peweksu i Baltony).
  • Prawo celne (Dz.U. 1989 nr 75 poz. 445) – ujednolicała zasady clenia importowanych towarów dla wszystkich podmiotów gospodarczych.
  • Ustawa o zatrudnieniu (Dz.U. 1989 nr 75 poz. 446)[10] – zmieniała reguły funkcjonowania biur pośrednictwa pracy oraz unieważniła ustawę o osobach uchylających się od obowiązku pracy. Formalnie sankcjonowała istnienie bezrobocia.
  • Ustawa o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. 1990 nr 4 poz. 19)[11] – zapewniała ochronę zwalnianych z pracy (zwłaszcza w przypadku zwolnień grupowych), gwarantowała odprawę finansową i wprowadzała okresowe zasiłki dla bezrobotnych.

Efekty planu[edytuj | edytuj kod]

Skutkiem powyższych ustaw było znaczne obniżenie inflacji i deficytu budżetowego (w 1990 nadwyżka), likwidacja niedoborów rynkowych i centralnego rozdzielnictwa materiałów, uzyskanie zgody wierzycieli na redukcję zadłużenia zagranicznego, znaczący przyrost rezerw dewizowych. Wśród ekspertów nie ma zgody, czy plan Balcerowicza miał bezpośredni wpływ na rozwój przedsiębiorczości i handlu, które zliberalizowała już rok wcześniej tzw. ustawa Wilczka[12][13].

Mimo to, na skutek bankructw i likwidacji wielu przedsiębiorstw państwowych oraz redukcji zatrudnienia w tych które przetrwały, stopa bezrobocia po transformacji ustrojowej osiągnęła poziom rzędu 16,4% w 1993 r. Z drugiej strony, wielu ekonomistów[kto?] podkreślało, że plan Balcerowicza ujawnił tylko rzeczywisty poziom bezrobocia, które wcześniej występowało w formie ukrytej.

Plan Balcerowicza jest najczęściej krytykowany[14][15][16] za to, że przyczynił się do znacznego spadku stopy życiowej licznych grup ludności, zwłaszcza pracowników niedochodowych przedsiębiorstw państwowych oraz pracowników PGR-ów, tworząc obszary biedy i strukturalnego bezrobocia, które w wielu miejscach trwa do dzisiaj. Niektórzy ekonomiści[17] zarzucali też planowi Balcerowicza zbyt słabą ochronę rynku wewnętrznego w czasie transformacji oraz dopuszczenie do wieloletniej zapaści całych gałęzi gospodarki na skutek braku państwowej polityki wpływania na jej strukturę.

Do najczęściej krytykowanych (głównie przez Grzegorza Kołodkę)[18] elementów towarzyszących wprowadzeniu planu należą:

  • Ustawa o uporządkowaniu stosunków kredytowych (z grudnia 1989), dzięki której z rynku miał być ściągnięty „nawis inflacyjny”. Uchylono postanowienia umów kredytowych dotyczących przywilejów i preferencji w zakresie dostępu do kredytów i ich oprocentowania poniżej inflacji. Wprowadzało „zmienne” progi oprocentowania zamiast umownych (w już zawartych umowach kredytowych) – w rezultacie, w warunkach istniejącej hiperinflacji, banki z dnia na dzień mnożyły swoje wierzytelności wobec kredytobiorców.
  • Utrzymanie przez okres kilkunastu miesięcy (styczeń 1990 – maj 1991) stałego kursu dolara (9500 zł za dolara) – tak zwana kotwica antyinflacyjna. Skutkiem ubocznym był spadek siły nabywczej oszczędności i zadłużenia w dolarach oraz możliwość zysku inwestorów zagranicznych z wysokiego oprocentowania oszczędności w złotych (ograniczona prawem dewizowym oraz płynnością walutową gospodarki).

Według niektórych ekonomistów w latach 90. doprowadził on do załamania popytu wewnętrznego, zalania rynku krajowego importowaną produkcją, upadku zadłużanych polityką finansową przedsiębiorstw państwowych i wyprzedaży najlepszych z nich w ręce głównie kapitałów państw zachodnich, silnej pauperyzacji większości społeczeństwa i skokowego wzrostu bezrobocia. Przesądzającym wszakże na pokolenia skutkiem planu było stworzenie możliwości przeprowadzenia prywatyzacji majątku państwowego w formule latynoamerykańskiej w postaci wyprzedaży, aż do skali rozbioru gospodarczego, enklaw nowoczesności i rentowności zagranicznym korporacjom za 4,5-5% ich wartości odtworzeniowej[19].

Finlandia została umieszczona w tabelach jako punkt odniesienia. Jest to kraj, którego gospodarka była ukierunkowana na handel z ZSRR, ale jednocześnie nie wymagała kosztownej transformacji systemowej. Na tym przykładzie można oszacować wpływ szoku zewnętrznego, jakim było załamanie gospodarki ZSRR.

Dynamika PKB wybranych krajów, obliczonego według parytetu siły nabywczej – „Groningen Growth and Development Centre”:

Rok Polska Węgry Czechy Rosja Ukraina Białoruś Finlandia
1990 –9,68% –6,67% –1,20% –3,00% –3,60% –1,90% +0,01%
1991 –7,02% –11,90% –11,61% –5,00% –8,70% –1,40% –6,39%
1992 +2,51% –3,06% –0,51% –14,50% –9,90% –9,60% –3,81%
1993 +3,74% –0,58% +0,06% –8,70% –14,20% –7,60% –1,24%
1994 +5,29% +2,95% +2,22% –12,70% –22,90% –11,70% +3,94%
1995 +6,95% +1,49% +5,94% –4,10% –12,20% –10,40% +3,45%
1996 +6,00% +1,32% +4,16% –3,60% –10,00% +2,80% +3,79%
1990–96 +6,61% -16,11% -1,94% -41,94% -58,55% -34,29% -0,75%

Dynamika liczby zatrudnionych w wybranych krajach – „Groningen Growth and Development Centre”:

Okres Polska Węgry Czechy Rosja Ukraina Białoruś Finlandia
1990–96 –15,3% –26,2% –10,2% –12,3% – 8,4% –16,1% –16,4%

Stopa bezrobocia w wybranych krajach:

Rok Polska Węgry Czechy Słowacja Bułgaria Finlandia
1991 12,2% 6,1% 3,8% 9,6% 8,5% 6,6%
1992 14,3% 11,8% 2,6% 10,6% 14,3% 11,7%
1993 16,4% 12,9% 3,2% 13,9% 15,7% 16,3%
1994 16,0% 10,9% 3,2% 14,5% 13,4% 16,6%
1995 14,9% 10,9% 3,1% 14,8% 14,1% 15,4%

Inflacja na koniec roku w wybranych krajach:

Rok Polska Czechy Słowacja Węgry Bułgaria Rumunia
1989 640,0% 1,5% 1,5% 18,9% 10,0% 0,6%
1990 249,0% 18,4% 18,4% 33,4% 72,5% 37,6%
1991 60,4% 52,0% 58,3% 32,2% 339,0% 222,8%
1992 44,3% 12,7% 9,2% 21,6% 79,0% 199,2%
1993 37,6% 18,2% 24,8% 21,1% 64,0% 295,5%

W ogłoszonych na początku stycznia 1990 roku wynikach sondażu, poparcie dla planu Balcerowicza wynosiło ok. 50%, przy prawie 15% głosów przeciw. Później z miesiąca na miesiąc poparcie systematycznie malało. Jednak po najboleśniejszym okresie przemian gospodarczo-ustrojowych (lata 1990–1993) i odejściu z rządu Leszka Balcerowicza, publiczna ocena jego planu ulegała okresowym wzrostom i spadkom, które są dość ściśle związane z okresowym pogorszeniem lub poprawą koniunktury w Polsce.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. „27 grudnia 1989 r. Sejm przyjął (…) – pisze Janusz Skodlarski – pakiet 11 ustaw, które stanowiły podstawę transformacji ustrojowej w gospodarce polskiej. Program uzyskał miano Planu Balcerowicza. (J. Skodlarski, Zarys historii gospodarczej Polski, PWN, Warszawa – Łódź 2000).
  2. W opublikowanym w 2006 roku polskim tłumaczeniu książki J. Sachsa Koniec walki z nędzą (J. Sachs, Koniec walki z nędzą. Zadania dla naszego pokolenia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006), przedstawia on szczegółowo okoliczności powstania ostatecznej wersji planu, potwierdzając informacje G. Sorosa. Otóż to również przedstawiciel komunistycznego rządu M. Rakowskiego w Waszyngtonie Krzysztof Krowacki zwrócił się do niego w imieniu tego rządu o opracowanie projektu reform, wzorowanych na reformie „szokowej” w Boliwii – Nauki płynące ze stabilizacji i umorzenia zadłużenia w Ameryce Łacińskiej – pisze J. Sachs – naprawdę okazały się przydatne dla Polski, na co miał nadzieję Krzysztof Krowacki, kiedy po raz pierwszy przyszedł do mnie na Uniwersytet Harvarda w styczniu 1989 roku.
  3. Program gospodarczy. Główne założenia i kierunki. Założenia zaakceptowane przez Radę Ministrów 9 października 1989, opublikowane w „Rzeczpospolitej”.
  4. Paweł Stefan Załęski, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s. 140, 191.
  5. Dz. U. z 1989 r. Nr 74, poz. 437 Ustawa z dnia 27 grudnia 1989 r. o zmianie ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych.
  6. Dz. U. z 1989 r. Nr 74, poz. 439 Ustawa o zmianie ustaw Prawo bankowe i o Narodowym Banku Polskim.
  7. Dz. U. z 1989 r. Nr 74, poz. 440 Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o uporządkowaniu stosunków kredytowych.
  8. Dz. U. z 1989 r. Nr 74, poz. 438 Ustawa z dnia 27 grudnia 1989 r. o opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń w 1990 r.
  9. Dz. U. z 1989 r. Nr 74, poz. 443 Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania.
  10. Dz. U. z 1989 r. Nr 75, poz. 446 Ustawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu.
  11. Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw.
  12. Tadeusz Kowalik, www.polskatransformacja.pl, Muza, Warszawa 2009.
  13. Paweł Stefan Załęski, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s. 138-140.
  14. Steve H. Hanke, Alan Walters. Forbes, 21 czerwca 1993, strona 52. Poniżej znajdziesz tłumaczenie tego artykułu i wersję oryginalną http://myslozbrodnia.blogspot.com/2006/05/zachd-ju-w-1993-wiedzia-e-plan.html.
  15. Profesor Grzegorz W. Kołodko jest jednym z największych krytyków przebiegu transformacji gospodarczej w Polsce, prowadzonej pod kierunkiem L. Balcerowicza. Praca Mateusza Rolskiego KRYTYKA PLANU BALCEROWICZA W UJĘCIU GRZEGORZA KOŁODKI ORAZ TADEUSZA KOWALIKA http://www.ue.katowice.pl/uploads/media/8_M.Rolski_Krytyka_Planu_Balcerowicza....pdf.
  16. Dr Wojciech Blasiak http://prawica.net/opinie/18288.
  17. Joseph Stiglitz amerykański ekonomista, laureat Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii w 2001 (wcześniej otrzymał John Bates Clark Medal, 1979): „Efekty polityki wymuszanej przez porozumienie waszyngtońskie nie były zachęcające. W większości krajów, które oparły się na jego zasadach, rozwój był powolny, a tam, gdzie występował wzrost, korzyści nie były równo dzielone (...) Reformy oparte na porozumieniu waszyngtońskim wystawiły kraje na zwiększone ryzyko, przy czym ryzyko to w nieproporcjonalnie dużym stopniu ponosili ci, którzy byli najmniej zdolni do poradzenia sobie z nim.”.
  18. Próba oceny efektów Planu Balcerowicza, http://web.archive.org/web/20120208083910/http://www.studenci.pl/ekonomia/makro/semeko04.html.
  19. Kazimierz Poznański, Wielki przekręt. Klęska polskich reform, Warszawa 2004.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]