Kryzys konstytucyjny w Rosji (1993)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kryzys konstytucyjny w Rosji 1993
Ilustracja
Zniszczone górne piętra Białego Domu, październik 1993
Czas 21 września – 4 października 1993
Miejsce Moskwa, Rosja
Wynik wygrana Borysa Jelcyna
Strony konfliktu
prezydent Rosji
MSW
FAPSI
Grupa Alfa
Wympieł
Rada Najwyższa
Kongres Deputowanych Ludowych
wiceprezydent
Dowódcy
Borys Jelcyn Aleksandr Ruckoj
Borys Jelcyn, przywódca jednej ze stron konfliktu
Aleksandr Ruckoj, przywódca drugiej strony

Kryzys konstytucyjny w Rosji 1993 (niekiedy przez zwolenników parlamentu określana mianem drugiej rewolucji październikowej) – napięcie polityczne w Federacji Rosyjskiej pomiędzy prezydentem a parlamentem, wynikające ze sporu o kształt ustrojowy państwa.

Geneza kryzysu[edytuj]

Na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. w Rosji rozpoczął się gwałtowny kryzys, wywołany załamaniem się gospodarki. Rosło niezadowolenie społeczne, spowodowane gwałtownym zubożeniem społeczeństwa. Borys Jelcyn powołał na premiera Jegora Gajdara, który zaproponował radykalny program reform gospodarczych. Jelcyn chciał również dokończenia reform politycznych, zapoczątkowanych w 1991 r. Powodowało to niezadowolenie i strach wśród elit politycznych niezwiązanych z ekipą Kremla.

Początek kryzysu[edytuj]

Kryzys rozpoczął się 21 września, gdy Borys Jelcyn dekretem nr 1400 rozwiązał Radę Najwyższą, rosyjską, a właściwie radziecką władzę ustawodawczą, wybraną jeszcze w czasach ZSRR. Jelcyn chciał ją zastąpić Dumą Państwową, do której wybory miały odbyć się 12 grudnia 1993.

Deputowani nie zamierzali jednak ustąpić. W odwecie próbowali odwołać Jelcyna ze stanowiska. Wiceprezydent Aleksandr Ruckoj miał zająć jego miejsce, jednakże nie udało się deputowanym zebrać kworum. W Moskwie trwały zamieszki i demonstracje zwolenników obu stron. Budynek Białego Domu otoczyły dziesiątki tysięcy obrońców, a ich z kolei kordony milicji. 24 września Jelcyn anulował paszporty deputowanym, a następnie dekretem zobowiązał się wypłacać im pensje do końca ich unieważnionej kadencji.

Metoda kija i marchewki nie przyniosła spodziewanych rezultatów. Rada Najwyższa uchwaliła (nielegalnie) obniżenie kworum, pozbawiła Jelcyna władzy i wybrała jego zastępcę. Aleksandr Ruckoj stał się w myśl tej uchwały tymczasowym prezydentem, uznawanym jednakże wyłącznie przez zwolenników konserwatywnych deputowanych. Borys Jelcyn starał się namówić generałów do ataku na Biały Dom, oni jednak czekali, jak sytuacja się rozwinie. W Białym Domu został odłączony prąd, gaz, woda i kanalizacja. W mediację zaangażował się Patriarcha Moskwy i Wszechrusi Aleksy II. Poparcie dla Jelcyna wyrazili Kanclerz Niemiec Helmut Kohl oraz Ruch Demokratyczna Rosja.

Eskalacja[edytuj]

Pierwsi uderzyli zwolennicy deputowanych. Został zaatakowany sztab Sił Zbrojnych Wspólnoty Niepodległych Państw, budynek mera Moskwy, hotel, w którym mieścił się sztab sił projelcynowskich i posterunek milicji (w ciągu kilku dni). Zginął milicjant i osoba postronna. Na ulicach pojawiły się barykady. Pomimo toczących się rozmów przy udziale Aleksieja II, Jelcyn wystosował ultimatum. Dał deputowanym czas do 3 października. W tym czasie wojsko opowiedziało się po stronie Jelcyna. Otrzymał do dyspozycji 10 czołgów i rozkaz ministra obrony pozwalający strzelać. Do miasta wprowadzono dodatkowe oddziały:

  • dywizję tamańską,
  • dywizję kantemirowską,
  • 119 Pułk Powietrznodesantowy,
  • dywizję wojsk MSW im. Feliksa Dzierżyńskiego,
  • tulską dywizję powietrznodesantową,
  • specjalne oddziały milicji ze Smoleńska.

4 października o 6.50 rozpoczął się szturm. Oprócz wymienionych oddziałów w szturmie wzięła udział jednostka specjalna Alfa, której członkowie byli poruszeni śmiercią jednego jej członka podczas wcześniejszych walk ze zwolennikami Ruckiego. Jelcyn nakazał czołgom strzelać w górną część parlamentu, aby zminimalizować liczbę ofiar i zastraszyć obrońców.

Walki ustały ok. 16.45 i ok. 17.30 do opustoszałego budynku weszły oddziały specjalne.

Zakończenie konfliktu[edytuj]

Przywódcy, tzn. Ruckoj, Chasbułatow i gen. Makaszow poddali się ok. 18.00. Najpierw żądali gwarancji państw zachodnich, ale w końcu ustąpili i zostali aresztowani. 26 lutego 1994 roku Jelcyn ułaskawił jednak swoich ówczesnych przeciwników i wszyscy wyszli z więzienia.

W wyniku kryzysu doszło do ostatecznego ukształtowania się ustroju politycznego Rosji. Przestała istnieć tzw. „republika sierpniowa”, tj. powstała po puczu moskiewskim z sierpnia 1991 struktura organizacyjna rosyjskiej republiki sowieckiej, a następnie niepodległej Rosji. Wzmocnieniu kosztem parlamentu uległa pozycja prezydenta, który uzyskał uprawnienia porównywalne z prerogatywami ostatniego rosyjskiego cara. Zniknął też urząd wiceprezydenta. Niektórzy badacze (np. Włodzimierz Marciniak) uznają stłumienie kryzysu konstytucyjnego za definitywny koniec procesu rozpadu ZSRR. Według oficjalnych danych zginęło 156 osób, a 350 zostało rannych. Inne źródła mówią nawet o 700–800 zabitych.

Bibliografia[edytuj]