Sejm Rzeszy (Święte Cesarstwo Rzymskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Obrady Sejmu Rzeszy w Ratyzbonie, 1676

Sejm Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Sejm Rzeszy (łac. Dieta Imperii lub Comitium Imperiale, niem. Reichstag) – najwyższy organ reprezentacji wasali cesarskich Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Wywodził się bezpośrednio od zwoływanego przez władców niemieckich od X wieku Hoftagu (zjazdu nadwornego). W XV wieku zjazd ten przybiera ostateczną, ukształtowaną formę Sejmu. Od 1663 działał permanentnie jako Sejm Nieustający aż do końca istnienia I Rzeszy w 1806 r. Ostatni raz zebrał się jednak w 1803 r.

Hoftag (Zjazd nadworny)[edytuj | edytuj kod]

Początki Reichstagu wywodziły się w zebraniu wasali i dworzan organizowanych już za czasów Karolingów. Od 1180 w zjazdach uczestniczyli wszyscy książęta terytorialni. Hoftagi rozstrzygały o najważniejszych sprawach państwowych. Od końca XIII wieku zaczęto powoływać do Hoftagu przedstawicieli miast cesarskich, jednak bez prawa głosu. Hoftag nie miał uprawnień ustawodawczych – jego uchwała była wymagana w trzech sprawach:

  • nałożenie podatków ogólnopaństwowych
  • podjęcie przez króla wyprawy koronacyjnej do Rzymu
  • powołanie książąt Rzeszy na wyprawę wojenną

Uczestnicy Hoftagu byli powoływani w drodze wyboru, lecz reprezentowali swoje osoby bądź terytoria którymi rządzili. Na szczeblu lokalnym głównymi organami stanowymi były Zgromadzenia Stanowe zwane Sejmami Krajowymi – Landtag.

Reichstag (Sejm Rzeszy)[edytuj | edytuj kod]

U schyłku XV wieku skrystalizował się skład Hoftagu, który przybrał formę – Sejmu Rzeszy – Reichstagu.

Plan sali ogólnej sejmu A:Cesarz lub jego pełnomocnik; B:Moguncja; C:Trewir; D:Kolonia; E:Czechy; F:Saksonia; G:Brandenburgia; H:Palatynat; I:Biuro kolegium elektorskiego; K:Biuro kolegium książęcego; L:Ława książąt duchownych; M:Ława książąt świeckich; N:Ława książąt zeświecczonych; O: „Adjuncti et secundarii” książąt duchownych; P: „Adjuncti et secundarii” elektorów i książąt duchownych; R:Miejsca dla sekretarzy duchownych; S:Miejsca dla sekretarzy świeckich

Kompetencje[edytuj | edytuj kod]

Zasada, iż właściwie każdą decyzję cesarza musi zatwierdzić Sejm, utrwaliła się już w czasach zamętu Wielkiego Bezkrólewia. Złota Bulla Karola IV w 1356 jeszcze bardziej rozdrobniła prerogatywy monarsze, nadając elektorom prawo majestatu, przez co byli traktowani jak królowie, a ich księstwa stały się niepodzielne. Ponadto ludność księstw elektorskich traciła prawo apelacji do cesarza, a sami elektorowie mogli zawetować każdą decyzję cesarską, jeszcze zanim trafiła pod obrady Sejmu. Kompetencje Sejmu rosły systematycznie od XV wieku. Sejm brał udział w uchwalaniu ustaw – Reichsabschied. Każda kuria głosowała nad projektem osobno. Aby nabrał on mocy ustawy musiał zostać uchwalony w jednakowym brzmieniu w trzech kuriach i zostać podpisany przez cesarza. Cesarz utracił prawo do uchwalania ustaw bez zgody Sejmu. W XVI i XVII w. doszło do kolejnych ograniczeń władzy królewsko-cesarskiej. W połowie XVI wieku książęta sprzeciwili się pobieraniu przez cesarza stałych podatków bez ich zgody; odtąd cesarz zbierał podatki tylko w miastach cesarskich, od rycerzy cesarskich (wasali nie będących książętami) oraz od Żydów. W 1570, kiedy wobec zagrożenia tureckiego Maksymilian II Habsburg usiłował przeprowadzić reformę systemu obronnego Rzeszy, Sejm odebrał cesarzowi wówczas najwyższą władzę w sprawach wojskowych. W 1644 Ferdynand III Habsburg, licząc na poparcie swoich wasali w trakcie rokowań pokojowych z Francją i Szwecją, zezwolił książętom na zawieranie własnych przymierzy, wypowiadanie wojen i zawieranie pokoju. Akt ten potwierdził potem pokój westfalski w 1648. Za panowania Ferdynanda III w 1653 Sejm zakazał cesarzowi nadawania nowym podmiotom politycznym praw stanu Rzeszy bez zgody odpowiedniej kurii sejmowej (elektorów, książąt). W 1664 Leopold I jako ostatni cesarz rzymski w dziejach I Rzeszy pojawił się osobiście na obradach.

Ostatni raz Sejm zebrał się w 1803, gdy Rzesza Niemiecka znalazła się pod hegemonią Napoleona Bonaparte. Kierowany przez jego sojusznika, arcybiskupa Moguncji Karola Teodora Dalberga Sejm przeprowadził liczne reformy, głównie mechaniczną likwidację większości małych państewek niemieckich. Jednocześnie przyznano nowe tytuły elektorskie (Hesja-Kassel, Wirtembergia, Badenia i Salzburg).

Procedura legislacyjna[edytuj | edytuj kod]

Kurie na wspólnym posiedzeniu wysłuchiwały tzw. propozycji cesarskiej zgłaszanej do końca XV wieku przez samego cesarza, a następnie przez jego pełnomocnika. Następnie obrady toczyły się oddzielnie w każdej kurii. Głosowanie odbywało się viritim lub kurialnie. Kurialnie głosowali hrabiowie i biskupi. Kuria miast, mimo uzyskania w 1648 pełnych praw kurii, dopuszczona była do głosowania dopiero po uzgodnieniu stanowisk obu pozostałych gremiów. Uchwały w postaci recessus imperii (Reichsabschied) po przyjęciu w głosowaniu przez wszystkie kurie otrzymywały sankcję cesarską. Ostatnią taką sankcję cesarz wydał w latach 1653–1654 na pierwszym sejmie zwołanej po zawarciu pokoju westfalskiego. Od 1664 (moment kiedy Sejm zaczął działać permanentnie) sankcja cesarska nie była już konieczna dla ważności uchwał[1].

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Od 1489 Sejm ostatecznie ukształtował się jako ciało składające się z trzech kurii. Były to: kuria elektorów, kuria książąt (w jej skład wchodzili wszyscy wasale cesarza: książęta, hrabiowie, biskupi) oraz kuria miast, która aż do 1582 dysponowała jedynie głosem doradczym. Prawa do zasiadania w Sejmie nie mieli hrabiowie obdarzeni tymi tytułami przez książąt, ani miasta przez nich założone. Arcybiskup Moguncji jako przewodniczący kurii elektorów przewodniczył formalnie całemu Sejmowi.

Plan sali posiedzeń kurii elektorów
A:Stół posłów lub pełnomocników elektorów zasiadających w ustalonej kolejności: 1:Moguncja; 2:Trewir; 3:Kolonia; 4:Czechy; 5:Saksonia; 6:Brandenburgia; 7:Palatynat; B:Stół wyborczy; C:Ława posłów dodatkowych; D:Ława sekretarzy.

Kuria elektorów[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Elektorzy Rzeszy.

W skład kurii wchodzili książęta elektorzy, którzy posiadali m.in. prawo wyboru cesarza. Liczba elektorów ulegała zmianom na przestrzeni lat. Początkowo, zgodnie z ustaleniami Złotej Bulli Karola IV w kolegium elektorskim zasiadali:

Liczba wzrosła do ośmiu, kiedy w 1623 roku książę Bawarii przejął wyborczą godność hrabiego Palatynatu, który to odzyskał jednak osobny głos w kolegium elektorów, zgodnie z podpisanym w 1648 pokojem westfalskim, obejmując nowy urząd arcyskarbnika. W 1692 został obdarzony tytułem arcychorążego Rzeszy i funkcją dziewiątego księcia elektora książę Hanoweru (Brunszwiku-Lüneburga) podczas wojny dziewięcioletniej. W 1777 zmarł natomiast bezdzietnie elektor bawarski Maksymilian III Józef a Bawarię zajął palatyn reński Karol IV Teodor. Nie otrzymał on jednak tym samym dwóch głosów elektorskich.

Plan sali posiedzeń kurii książąt
A: Stół prezydialny: 1: krzesło pierwszego delegata „directorii agentis” (w późniejszym okresie tylko Austrii); 2: krzesło pierwszego delegata „directorii quiescentis” (od XVII w. arc. Salzburga); 3: krzesła doradców dyrektorialnych; krzesła sekretarzy; B: Ława duchownych; C: Ława świecka; D: Ława zeświecczonych; E: „Secundarii” duchownych; F: „Secundarii” świeckich; G: Fotel marszałka cesarstwa; H: Ławy sekretarzy duchownych; I: Ławy sekretarzy świeckich.

Kuria książąt[edytuj | edytuj kod]

Do kurii książąt należeli książęta Rzeszy świeccy: hrabiowie, baronowie, i duchowni: arcybiskupi, biskupi, opaci i prałaci Rzeszy. Łącznie ta grupa liczyła około 260 osób, ale dominującą rolę odgrywało w niej około 70 książąt. W miarę rozdrabniania posiadłości na skutek podziałów rodzinnych i sukcesji liczba głosujących wzrastała lub też, co nie było rzadkością, głosy wymarłej linii rodu przysługiwały zwyczajowo innemu żyjącemu przedstawicielowi rodu[2]. Przez to często dochodziło do kumulacji kilku głosów w jednych rękach. Obradami przewodniczyli wymiennie książęta posiadający pierwszeństwo spośród pozostałych. Pierwszeństwo w kurii mieli tradycyjnie:

Pierwszeństwo wśród duchownych członków kurii miał:

Pierwszeństwo wśród świeckich członków kurii miał:

Plan sali posiedzeń kurii miast
A:Stół prezydialny; B:Ława miast nadreńskich; C:Ława miast szwabskich.

Kuria miast[edytuj | edytuj kod]

Osobną kurię tworzyli przedstawiciele Wolnych miast Rzeszy. Kuria powstała w 1489 przyczyniając się znacznie do rozwoju sejmu jako instytucji politycznej, posiadała jednak wyłącznie kompetencje doradcze. Pełne prawa kurii otrzymała dopiero w 1582. Kolegium przewodniczył przedstawiciel miasta gdzie odbywał się Sejm, od 1663 gremium przewodniczył przedstawiciel Ratyzbony. Kuria podzielona była na ławę szwabska i ławę reńską. Miastom szwabskim przewodziła Norymberga, Augsburg i Ratyzbona, natomiast miastom reńskim Kolonia, Akwizgran i Frankfurt. W 1521 miast reprezentowanych na Sejmie było 86.

Miasta na Sejmie w 1792:

Ława reńska[edytuj | edytuj kod]

Ława szwabska[edytuj | edytuj kod]

Sejm Nieustający[edytuj | edytuj kod]

W 1663 postanowiono, że Sejm, złożony z reprezentantów cesarza, książąt i miast, będzie obradował bez przerwy w Ratyzbonie jako tzw. Deputacja Rzeszy, zwany też Nieustającym Sejmem Świętego Cesarstwa Rzymskiego (niem. Immerwährender Reichstag des Heiligen Römischen Reiches). Posiedzenia odbywały się w Sali Rzeszy (niem. Reichsaal) w starym ratuszu Ratyzbony. Uczestniczyli w nim delegaci z całej Europy – cesarz był reprezentowany przez cesarskich komisarzy głównych (niem. Prinzipalkomissar). Lista komisarzy głównych:

Lp. Komisarz główny Lata życia Okres sprawowania urzędu
1 Guidobald von Thun und Hohenstein, arcybiskup Salzburga 1616–1668 1663–1668
2 David Ungnad von Weißenwolf 1600-1672 1668
3 Marquard Schenk von Castell, biskup Eichstätt 1605-1685 1668–1685
4 Sebastian von Pötting, biskup Pasawy 1628-1689 1685–1687
5 Hermann von Baden-Baden 1628-1691 1688–1691
6 Ferdinand August von Lobkowitz, książę żagański 1655-1715 1692–1700
7 kard. Johann Philipp Lamberg, biskup Pasawy 1652–1712 1700–1712
8 Maximilian Karl von Löwenstein-Wertheim-Rochefort 1656–1718 1712–1716
9 kard. Christian August von Sachsen-Zeitz, prymas Węgier 1666–1725 1716–1725
10 Frobenius Ferdinand zu Fürstenberg-Meßkirch 1664–1741 1726–1735
11 Joseph Wilhelm zu Fürstenberg-Stühlingen 1699–1762 1735–1741
12 Alexander Ferdinand von Thurn und Taxis 1704–1773 1741–1745
13 Joseph Wilhelm zu Fürstenberg-Stühlingen 1699–1762 1745–1748
14 Alexander Ferdinand von Thurn und Taxis 1704–1773 1748–1773 (ponownie)
15 Karl Anselm von Thurn und Taxis 1733–1805 1773–1797
16 Karl Alexander von Thurn und Taxis 1770–1827 1797–1806

Lista zjazdów cesarskich oraz Sejmów Rzeszy[edytuj | edytuj kod]

Rok Miejsce Władca Temat zebrania i uwagi
754 Quierzy Pepin Krótki Utworzenie Państwa Kościelnego.
764 Wormacja
772 Wormacja Karol Wielki
776 ?
777 Paderborn Pierwszy sejm w sprawie Sasów.
781
782 Bad Lippspringe
784
786 Wormacja
787 Wormacja
788 Ingelheim am Rhein Obalenie księcia bawarskiego Tassilona III.
790 Wormacja
799 Paderborn
806 Diedenhofen Podział cesarstwa pomiędzy Pepina, Karola Młodszego i Ludwika Pobożnego.
817 Akwizgran Ludwik I Pobożny  
819 Ingelheim
826 ?
828 Ingelheim am Rhein
829 Wormacja  
830 Compiègne Lotar I
830 Nimwegen Ludwik I Pobożny
831 Akwizgran  
833 Compiègne Lotar I
835 Diedenhofen Ludwik I Pobożny
838 Spira  
838 Nimwegen
839 Ingelheim
845 Ratyzbona Ludwik II Niemiecki
857 Wormacja
862 ?
868 Wormacja
872 Forchheim  
874 Forchheim Dyskusja i regulacje dotyczące dziedziczenia tronu.
881 Karol III Gruby
882 Wormacja
884 Wormacja
885 ?
887 Trebur
889 Forchheim Arnulf z Karyntii  
892 Forchheim Przygotowanie do wojny przeciwko Słowianom.
894 Ratyzbona
895 Trebur
896 Forchheim
900 Forchheim Ludwik Dziecię Uznanie Ludwika Dziecię za króla.
903 Forchheim
906 Trebur
907 Forchheim Dyskusja na temat najazdów Węgrów.
907 Fürth (?)
911 Forchheim Wybór Konrada I na króla.
914 Forchheim Konrad I Wojna przeciwko Arnulfowi z Bawarii.
919 Fritzlar Wybór Henryka I na króla.
926 Wormacja Henryk I Ptasznik  
938 Steele (obecnie w Essen) Otton I Wielki
952 Nad rzeką Lech w okolicach Augsburga  
953 Akwizgran
954 Arnstadt
961 Forchheim
967 Rawenna Otton II
972 Quedlinburg
973 Quedlinburg
975 Weimar
976 Ratyzbona
978 Dortmund Wojna przeciwko Francji.
980 Akwizgran
983 Werona Wybór Ottona III na króla
984 Rohr Cesarzowa Teofano w imieniu syna
985 Frankfurt Cesarzowa Teofano/Otton III Zakończenie buntu księcia Bawarii Henryk II Kłótnika.
991 Quedlinburg Otton III
993 Dortmund  
995 Sohlingen Objęcie samodzielnych rządów przez cesarza Ottona III.
996 Nimwegen
1007 Frankfurt Henryk II Święty
1016 Frankfurt
1017 Akwizgran
1022 Akwizgran
1024 Akwizgran Konrad II
1028 Akwizgran
1030 Minden  
1053 Trebur Henryk III
1064 Akwizgran Henryk IV
1066 Trebur
1076 Wormacja
1077 Augsburg
1084 Akwizgran
1098 Moguncja  
1099 Akwizgran
1105 Ingelheim Wymuszenie abdykacji cesarza Henryka IV.
1119 Trebur  
1122 Wormacja Henryk V Konkordat wormacki
1126 Spira  
1131 Akwizgran Lotar III
1132 Akwizgran
1146 Spira Konrad III Decyzja o uczestnictwie w II krucjacie.
1147 Frankfurt
1152 Dortmund/Merseburg Fryderyk I Barbarossa  
1154 Goslar  
1156 Ratyzbona Sejm zwołany by załagodzić spór pomiędzy rodem Welfów i Babenbergów. Wydanie Privilegium Minus.
1157 Besançon Odczytanie listu od papieża przez kardynała Rolanda, w której zwarte były tezy, iż wręczenie cesarskiej korony leży w wyłącznej gestii papieża. List wywołał oburzenie wśród książąt niemieckich.
1158 Augsburg
1158 W okolicach Piacenzy  
1165 Würzburg  
1165 Akwizgran
1168 Bamberg Fryderyk I Barbarossa /
Henryk VI
 
1173 Goslar Fryderyk I Barbarossa
1174 Akwizgran
1178 Spira Spór cesarza z Henrykiem Lwem.
1179 Magdeburg Spór cesarza z Henrykiem Lwem.
1180 Würzburg
1180 Gelnhausen
1181 Erfurt Henryk VI Wygnanie Henryka Lwa.
1183 Wormacja Fryderyk I Barbarossa
1183 Erfurt
1184 Moguncja
1186 Gelnhausen Informacja o konflikcie z papieżem Urbanem III.
1187 Wormacja
1188 Moguncja Henryk VI
1190 Schwäbisch Hall
1193 Spira
1195 Gelnhausen
1196 Frankfurt
1204 Akwizgran Filip Szwabski
1205 Spira
1209 Würzburg Otton IV
1213 Spira Fryderyk II
1213 Cheb Wydanie tzw. Złotej Bulli z Cheb.
1222 Akwizgran
1227 Akwizgran
1231 Wormacja Henryk VII
1232 Akwileja
1234 Frankfurt
1235 Moguncja Fryderyk II
1273 Spira Rudolf I  
1287 Würzburg Adolf z Nassau  
1309 Spira Henryk VII Luksemburski
1323 Norymberga Ludwik IV Bawarski
1338 Frankfurt
1338 Koblencja
1349 Spira Karol IV Luksemburski
1356 Norymberga Wydanie Złotej Bulli.
1356 Metz Wydanie Złotej Bulli.
1379 Frankfurt Wacław IV Luksemburski  
1380 Akwizgran
1384 Spira
1389 Cheb Pokój ziemski w Cheb
1408 Konstancja? Ruprecht z Palatynatu
1414 Spira Zygmunt Luksemburski
1420 Wrocław Decyzja o I krucjacie antyhusyckiej.
1421 Obserwesel Decyzja o II krucjacie antyhusyckiej.
1422 Norymberga Decyzja o III krucjacie antyhusyckiej.
1425 Wiedeń
1426 Wiedeń
1427 Frankfurt Decyzja o IV krucjacie antyhusyckiej.
1431 Norymberga
1433 Bazylea
1444 Spira Fryderyk III
1453 Ratyzbona
1454 Frankfurt
1460 Wiedeń
1466 Norymberga
1467 Norymberga
1469 Ratyzbona
1470 Norymberga
1471 Ratyzbona
1474 Augsburg
1486 Frankfurt
1487 Spira
1487 Norymberga  
1488 Esslingen Utworzenie Ligi szwabskiej.
1491 Norymberga Maksymilian I
1493 Colmar
1495 Wormacja Ustanowienie Sądu Kameralnego Rzeszy.
1496/97 Lindau
1497/98 Fryburg Bryzgowijski
1500 Augsburg Maksymilian I ogłasza Cyganów zagrożeniem dla chrześcijaństwa. Utworzenie 6 okręgów Rzeszy.
1505 Kolonia Sejm przyznał Maksymilianowi pieniądze i posiłki na działania wojenne na Węgrzech.
1507 Konstancja Sejm uchwalił, że Sąd Kameralny będzie działał na stałe jako najwyższy sąd odwoławczy Cesarstwa, ustanowił też stały podatek na działalność owej instytucji. Sejm przyznał Maksymilianowi I wsparcie na wyprawę do Włoch.
1509 Wormacja
1512 Trewir/Kolonia Utworzenie dalszych 4 okręgów Rzeszy
1518 Augsburg Cesarz próbował znowu przygotować wyprawę przeciw Turkom, jednak książęta nie zgodzili się na nowe podatki, ponieważ pomysł obciążenia Niemiec kosztami planowanej wojny zgłaszał papież Leon X, co godziło w niezależność Cesarstwa od Papiestwa.
1521 Wormacja Karol V Edykt wormacki
1522 Norymberga I
1522/23 Norymberga II
1524 Norymberga III
1525 Augsburg
1526 Spira I Potwierdzono Edykt wormacki. Zdecydowano również o umieszczeniu w Spirze siedziby Sądu Kameralnego Rzeszy (Reichskammergericht), który znajdował się tu do 1689 roku. Zobacz też: Sejm Rzeszy w Spirze.
1529 Spira II W czasie tego sejmu podjęto uchwałę zabraniającą przechodzenia na luteranizm, przeciwko niemu zaprotestowało sześć księstw i 14 miast. Od tego wydarzenia zwolenników reformacji nazywa się protestantami. Zobacz też: Sejm Rzeszy w Spirze.
1530 Augsburg
1532 Ratyzbona Ferdynand I Wydanie Constitutio Criminalis Carolina
1541 Ratyzbona Karol V
1542 Spira Głównym tematem tego sejmu był konflikt z imperium osmańskim oraz zebranie środków na wojnę z nim. Podjęto decyzje dotyczące wprowadzenia podatku przeznaczonego na cele wojskowe, wprowadzono zakaz zasiadania w Sądzie Kameralnym Rzeszy duchownych. Zobacz też: Sejm Rzeszy w Spirze.
1542 Norymberga
1543 Norymberga
1544 Spira W obradach uczestniczył sam cesarz Karol V Habsburg. Sejm podjął decyzję o kontynuowaniu wojny z imperium osmańskim oraz z królem Francji Franciszkiem I Walezjuszem. Zobacz też: Sejm Rzeszy w Spirze.
1545 Wormacja
1546 Ratyzbona
1548 Augsburg Interim augsburskie
1550/51 Augsburg
1555 Augsburg Pokój augsburski
1556/57 Ratyzbona Ferdynand I
1559 Augsburg
1566 Augsburg Maksymilian II
1567 Ratyzbona
1570 Spira Głównym tematem sejmu była reforma Rzeszy, zwiększenie obronności cesarstwa, zwłaszcza wschodnich granic. Podjęto również uchwałę, na mocy której drukarnie mogły funkcjonować jedynie w wolnych miastach Rzeszy oraz miastach uniwersyteckich.

Sejm zdecydował również o zwrocie części ziemi skonfiskowanej elektora Jana Fryderyka II Saksonii, dla jego dzieci: Jan Kazimierz otrzymał obszar Coburg, a Jan Ernest otrzymał obszar Eisenach. Sejm zgodziła się również na traktat, wedle którego król Jan II Zygmunt Zápolya abdykował z tronu Węgier na rzecz cesarza Maksymiliana II. Jan stał się księciem Siedmiogrodu. Zobacz też: Sejm Rzeszy w Spirze.

1576 Ratyzbona Rudolf II
1582 Augsburg
1594 Ratyzbona
1597/98 Ratyzbona
1603 Ratyzbona
1608 Ratyzbona
1613 Ratyzbona Maciej
1640/41 Ratyzbona Ferdynand III
1653/54 Ratyzbona
1663–1806 w Sali Rzeszy (niem. Reichsaal)
w ratyzbońskim ratuszu
jako Sejm Nieustający

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. M. Wawrykowa, Dzieje Niemiec, PWN, Warszawa 1976, s. 26.
  2. M. Wawrykowa, Dzieje Niemiec, PWN, Warszawa 1976, s. 24.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zbigniew Góralski: Pierwsza Rzesza Niemiecka, Książka i Wiedza, Warszawa 1975
  • Stefan Weinfurter: Niemcy w średniowieczu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013
  • Tomasz Paluszyński: Historia Niemiec i państw niemieckich. Zarys dziejów politycznych, Oficyna Wydawnicza Wyższej Szkoły Języków Obcych, Poznań 2006
  • Peter Claus Hartmann: Das Heilige Römische Reich deutscher Nation in der Neuzeit 1486/06, Stuttgart 2005