Leży w dolinie Bogdanki. Obecnie jest to dzielnica willowa, w której przeważa niska zabudowa domów jednorodzinnych. Zespół urbanistyczno-architektoniczny Sołacza od 19 stycznia 1983 roku figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-244[2].
Sołacz, obecna część miasta Poznań, była kiedyś osobną wsią leżącą 3,5 km na północny wschód od Starego Rynku w Poznaniu. Nazwa pojawiła się w źródłach pisanych pod koniec XIV wieku i dotyczyła młyńskiej osady położonej nad rzeką Bogdanką. Średniowieczne źródła odnotowały w okolicy dwa młyny wodne: „ Sołacki Młyn” leżący w Sołaczu oraz „Niestachowski Młyn”, położony pomiędzy wsiami Jeżyce i Sołacz[3].
Słowo „Sołacz” wywodzi się od staropolskiego wyrazu „sol”, „sołek”, oznaczającego spichlerz, spiżarnię lub od imienia Sołak[4]. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1389 „Solacz”, 1390 Szolacz, 1434 Zolacz, 1442 Solacz, 1454 Scholacz, 1580 Sołacz[3][4]. Niemcy używali nazwy Scholatz[5].
Tereny, na których powstała miejscowość były jednak zasiedlone znacznie wcześniej. W okolicy archeolodzy odnaleźli pozostałości wcześniejszego osadnictwa. Pierwsze ślady ludzkiej bytności na terenie Sołacza pochodzą z okresu kultury pucharów lejkowatych. Na gruntach Sołacza odkryto również cmentarzysko z X-XII wieku (przy ul. Góralskiej 7); osady z XI-XII wieku (położonej przy dawnej Al. Sołackiej, obecnie Al. Wojska Polskiego, i ul. Mazowieckiej 43); osady z XII-XIII wieku (położonej przy dzisiejszej ul. Mazowieckiej). W lesie na wzniesieniu nad Bogdanką 300 m na północny wschód od toru kolejowego Poznań – Oborniki odnaleziono także fragmenty grzebienia z XI-XII wieku[3].
Na podstawie znalezisk biżuterii z X wieku zidentyfikowanej jako pochodzącą z okolic Nitry, a także nietypowego sposobu pochówku z unikatowym wyposażeniem powstała hipoteza dotycząca założenia grodu w Poznaniu przez uchodźców z księstwa nitrzańskiego. Mieli oni przenieść się w te okolice po upadku w 906 państwa wielkomorawskiego i założyć gród w Poznaniu. Teoria ta mówi o „fizycznej obecności (...) grupy ludności (...) z okolic Nitry, w X wieku, w okolicach Poznania”, która miała być grupą o wysokim standardzie społecznym oraz kultywująca tradycje swej kultury”. Wysunęli ją profesorowie Zofia Hilczer-Kurnatowska oraz Michał Kara[3].
Początkowo miejscowość była wsią szlachecką należącą do lokalnej wielkopolskiej szlachty polskiej z rodu Sołackich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także była przejściowo własnością klasztorną oraz mieszczańską. Właścicielami byli później także Kazirola, Górkowie herbu Łodzia, Szamotulscy herbu Nałęcz, Czarnkowscy herbu Nałęcz III oraz Wisławsscy. Od 1320 leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1563 odnotowana w parafii św. Wojciech pod Poznaniem[3].
Pierwsze zachowane zapisy o wsi pochodzą z drugiej połowy XIV wieku i pochodzą z archiwów sądowych. W 1397 wspomniano Jadwigę, która toczyła proces ze swoją matką pochodzącą z Sołacza. W 1395 po raz pierwszy odnotowany został młyn zbożowy w Sołaczu zwany „Sołacki Młyn”. W latach 1389-1404 jako właścicieli we wsi odnotowano Jaśka z Sołacza oraz jego brata Bodzętę, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko Sołackich. W 1390 Jasiek wraz z bratem Bodzętą Sołackim winni byli za owce 10,5 grzywienmieszczaninowi poznańskiemu Andrzejowi Ponieckiemu. Spłatę długu zabezpieczyli na wszelkich swych dobrach ruchomych i na nieruchomościach, które mają wraz z matką Bogusławą w Sołaczu. W 1394 Jasiek oraz Bodzęta toczyli spór sądowy o 4 grzywny z Jakuszem Rogalińskim oraz jego żoną Małgorzatą. W 1394 Jasiek wygrał proces ze Stanisławem Rudzkim (z Rudek koło Ostroroga) o niesłuszne naganienie szlachectwa tegoż Jaśka. W 1395 Jasiek przedstawił dokumenty, że posiadał dwie części w Sołaczu od 3 at. W 1396 w procesie Zofii z jej pasierbami dowodził przy pomocy świadków, że wspomniana Zofia nie zabrała po śmierci swego męża 20 grzywien. W 1402 Jasiek Sołacki odnotowany został wraz ze swymi dziećmi, bratem Bodzętą Sołackim, jego dziećmi i matką. W latach 1402-1403 Jasiek Sołacki naganił cześć wicepodsędka Henryka Olszyckiego zwanego też Rogalińskim, ponieważ nie osądził on tegoż Jaśka „po prawie” przegrywając proces[3].
W latach 1395-1403 odnotowano właściciela we wsi Jana Kazirolę Slapirola z Sołacza. W 1395 toczył spór z Januszem Linde z Poznania o młyn zbożowy w Sołaczu zwany „Sołacki Młyn”. W 1402 toczył proces z braćmi Bodzętą oraz Jaśkiem Sołackimi, którzy dowodzili przy pomocy świadków, że ich matka Boguszka spokojnie posiadała łąkę. W 1402 Kazirola wójt ze Stobnicy pozwał Bodzętę Sołackiego o wysieczenie łąki. W 1402 Jan Kazirola wraz z dziećmi rozgraniczył swoją część Sołacza od części Janusza, Bodzęty, ich dzieci oraz ich matki. W tym roku toczył także proces ze Stronisławą o 10 zagonów w Sołaczu. W 1403 Kazirola wygrał proces z Jaśkiem z Sołacza i jego żoną o łąkę we wsi. W 1403 prowadził proces z Agnieszką z Taczał, która dowodziła przy pomocy świadków, że dała Janowi 16 grzywien swego posagu[3].
W początku XV wieku wieś stała się własnością kościelną. W 1406 odnotowano właścicieli we wsi Dobrogosta i Wincenty Świdwa bracia z Szamotuł. W 1413 bracia ci dali wieś Sołacz wraz z miejscowym młynem dominikanom poznańskim, zobowiązując się też wykupić ciążący na wsi czynsz 4 grzywien i przekazać go konwentowi. Jedna ćwiertnia (łac. „mensura”) żyta z dochodów znajdującego się w Sołaczu młyna miała być co tydzień przeznaczona dla szpitala pod Szamotułami za zbawienie duszy panów z Szamotuł. W zamian dominikanie zobowiązali się dokończyć w ciągu roku budowę kaplicy przy klasztorze, w której ma być odprawiana msza za zmarłych. Po zakończeniu budowy kaplicy 1/4 dochodów czynszowych ze wsi miała być przeznaczona na pokrycie kosztów nauki dwóch braci z konwentu, a reszta na odzienie dla braci. Dochody z łąk i zwierząt przeznaczone miały być na wspólny użytek konwentu. Po 1588 konwent dominikanów poznańskich toczył proces z miastem Poznaniem o Sołacz, którego dominikanie już nie posiadali[3].
W 1496 kasztelan kaliski Andrzej Szamotulski dał swojej córce Katarzynie połowę dóbr Szamotuły, w tym Sołacz, do czasu, gdy za jego zgodą wyjdzie za mąż. Kiedy się to stanie miała zwrócić Andrzejowi wspomniane dobra, a w zamian otrzymać sumę 2000 grzywien. W 1511 Katarzyna dała swemu mężowi Łukaszowi II Górce połowę dóbr Szamotuły, w tym Sołacz, a w 1512 otrzymała w zamian te same dobra, w tym Sołacz, w dożywocie. W 1557 Łukasz III, Andrzej II i Stanisław bracia z Górki dokonali podziału dóbr. Łukasz z Górki otrzymał miasto Szamotuły, a wśród okolicznych wsi m. in. Sołacz. W 1576 szlachcice Jerzy i Stanisław bracia Wisławscy, spadkobiercy zmarłego Jana Wisławskiego, sprzedali z zastrzeżeniem prawa wykupu Stanisławowi Górce wieś Sołacz wraz z młynem wodnym zwanym „Niestachów”. Wisławscy uprzednio nabyli z zastrzeżeniem prawa wykupu Sołacz od Łukasza Górki. W 1598 Piotr Czarnkowski właścicielem w Sołaczu. W latach 1598-1599 sprzedał Sołacz miastu Poznaniowi[3].
Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych. W 1475 Sołacz nie zapłacił podatku królewskiego. W 1563 i 1577 odnotowano pobór z Sołacza. W 1580 miał miejsce pobór z Sołacza własności wojewody poznańskiego Stanisława Górki, który zapłacił od 15 zagrodników po 6 groszy, od 4 zagrodników po 8 groszy, od komorników oraz od dwóch kół wodnych młyna „Wierzbnego” [3].
Wieś szlachecka położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim[6]. W 1819 liczyła 81 mieszkańców[7]. Sołacz jako podmiejska dzielnica willowa wyłonił się w końcu XIX wieku. 1 kwietnia 1908 roku Sołacz został włączony w granice Poznania.
25 marca 1945 rozegrano tutaj pierwszą masową imprezę biegową po II wojnie światowej – bieg przełajowy na 2200 metrów (Aleja Wielkopolska – Małopolska – Śląska – Nad Wierzbakiem – Aleja Wielkopolska). Startowało 80 zawodników w wieku od 16 do 45 lat. Zwycięzcą był Henryk Baranowski z Junikowa (czas 7.41,5)[8]. Na Sołaczu znajduje się też Uniwersytet Przyrodniczy, zbudowany na obszarze dawnej siedziby rodziny Kapelów, a także osiedle „Nad Potokiem” wybudowane pod koniec lat 60. XX w.
Kolonia willowa była rozwijana pod okiem architekta Josepha Stübbena. Większa część obecnego Sołacza stała się na przełomie XIX i XX wieku własnością bankiera z Berlina – Barucha Eliasa. W 1896 podjął on decyzję o parcelacji swojego majątku, celem rozsprzedaży gruntów. W 1906 parcelacji dokonał Stübben, ale ostatnie działki sprzedano dopiero w 1913. Architekt zaprojektował osiedle luksusowych willi, wpisując je w ukształtowanie terenu, przede wszystkim w malowniczą dolinę Bogdanki. Całość miała powierzchnię 90 ha, z czego około 44 ha przeznaczono na zabudowę. Wille zbudowano w stylach historycznych. Były to obiekty pojedyncze i bliźniacze. Z centrum miasta Sołacz zyskał połączenie długą aleją kasztanowców – obecną aleją Wielkopolską.
Joseph Stübben zaprojektował dzielnice willową większą od tej ostatecznie zrealizowanej. Willami miał zostać zabudowany teren na północ od Parku Sołackiego, przy dzisiejszej ul. Urbanowskiej i ściśle przy Parku Wodziczki[12].
↑Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1933 r. o zniesieniu obszarów dworskich Sołacz i Golęcin w powiecie i województwie poznańskiem Dz.U. z 1933 r. nr 10, poz. 65
↑TadeuszT.ŚwitałaTadeuszT., Poznań 1945. Kronika Wydarzeń, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1986, s. 117, ISBN 83-210-0607-8, OCLC830203088.
↑LiliannaL.BogdańskaLiliannaL., Radość zakłócił niepokój, [w:] AdamA.Suwart, Widzialem Powstanie. Czerwiec 1956. Wspomnienia uczestników powstania poznańskiego w czerwcu 1956 roku, nadesłane na konkurs "Przewodnika Katolickiego", Poznań: Dr. i Księgarnia Świętego Wojciecha, 2006, s. 107, ISBN 83-7015-941-9, OCLC642973581 [dostęp 2022-12-05].
↑Uchwała Nr XLVI/241/92 Rady Miejskiej Poznania z dnia 7 stycznia 1992 r. w sprawie powołania Osiedla Sołacz
↑Uchwała Nr LXX/531/II/98 Rady Miasta Poznania z dnia 21 kwietnia 1998 r. w sprawie zmiany granic Osiedla Sołacz
Docelowy plan zabudowy SołaczaBożena Łukasik, Agnieszka Targońska, Sołacz – ulubione miejsce wypoczynku dawnych i współczesnych Poznaniaków, w: Nauka Przyroda Technologie – dział Ogrodnictwo, Tom 3, zeszyt 1, 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, ISSN 1897-7820
52°25′26″N 16°54′07″E/52,423764 16,902081
.jpg)
