Unisław (województwo kujawsko-pomorskie)

Unisław

wieś
Kościół pw. św. Bartłomieja
Państwo	Polska
Województwo	kujawsko-pomorskie
Powiat	chełmiński
Gmina	Unisław
Liczba ludności (III 2011)	3656
Strefa numeracyjna	56
Kod pocztowy	86-260
Tablice rejestracyjne	CCH
SIMC	0849876
Położenie na mapie gminy Unisław Unisław
Położenie na mapie Polski Unisław
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego Unisław
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego Unisław
53°12′35″N 18°22′59″E

Unisław (niem. Unislaw, Kulmischwenzlau) – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim. Miejscowość jest siedzibą gminy Unisław.

Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2021 r.) Unisław liczył 3 396 mieszkańców.

Położenie

Pod względem historycznym Unisław położony jest w ziemi chełmińskiej. W latach 1939–1945 miejscowość położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg), w powiecie Chełmno (Kreis Kulm). W latach 1975–1998 należała administracyjnie do województwa toruńskiego.

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Unisław znajduje się na wysoczyźnie morenowej należącej do Pojezierza Chełmińskiego, a także częściowo w Dolinie Fordońskiej, na skraju basenu unisławskiego. Zbocze doliny pocięte jest parowami denudacyjnymi o długości dochodzącej do 2 km.

Nazwa

Miejscowość występowała w dokumentach pod nazwami:

• 1222 – Unyslau
• 1285 – Wenczlaw
• 1326 – Wenczla
• 1384 – Wenczlow
• XIV w. – Wenzlabe, Więcław
• 1436 – Wenczlaw
• 1466 – Venceslaw alias Unisław
• 1495 – Unisław, Wnyslaw, Wenczlaw, Wendaw, Wenzlau
• 1570 – Unisław
• XVI w. – Dunislaw, Venzlaw

W latach 1939-1942 dotychczasową nazwą wsi było Unislaw, lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942-1945 nazywała się Kulmischwenzlau.

Charakterystyka

Miejscowość jest stolicą gminy Unisław w powiecie chełmińskim. Jest dużą wsią, a ze względu na rozkład przestrzenny z krzyżującą się siecią ulic, ma cechy małego miasteczka. Dysponuje m.in. przedszkolem, zespołem szkół, halą widowiskowo-sportową, boiskiem Orlik 2012, ośrodkiem kultury, biblioteką publiczną, ośrodkiem zdrowia, ośrodkiem pomocy społecznej. We wsi znajduje się park, dawna wieża ciśnień, działają też kluby sportowe: KS Unisławia i UKS Kmicic Unisław. Głównym przedsiębiorstwem jest Zakład przetwórstwa owocowo-warzywnego „Unamel”. Na krawędzi doliny Wisły znajdują się liczne punkty widokowe, a wśród nich relikty grodziska i dawnego zamku krzyżackiego. Na zachód od Unisławia, na zboczu Doliny Dolnej Wisły urządzono stok narciarski o długości ok. 500 m.

Historia

Starożytność i wczesne średniowiecze

W okolicy Unisławia odkryto ślady osadnictwa z epoki kamiennej, neolitu, brązu i żelaza oraz okresu halsztackiego, lateńsko-rzymskiego, a także groby kloszowe i jamowe. We wczesnym średniowieczu istniał gród w Unisławiu, który funkcjonował od połowy X wieku do pierwszej połowy następnego wieku. Stanowił on element systemu grodowego kasztelanii chełmińskiej, którego centrum stanowił gród w Kałdusie – Góra Św. Wawrzyńca. Unisławski gród należał w tej okolicy do najważniejszych warowni (obok Pnia, Płutowa i Starogrodu), ogniskującej ówczesne życie administracyjno-gospodarcze.

Od XII do XIV wieku

W II połowie XII wieku, wieś Unisław była prawdopodobnie własnością wojewody mazowieckiego – Żyry z rodu Powałów. Po raz pierwszy nazwę miejscowości (Umyslau) wymieniono 5 sierpnia 1222 roku w dokumencie księcia Konrada Mazowieckiego, nadającym biskupowi Chrystianowi wszystkie wsie w okolicy Chełmna, jakie posiadał komes Żyra.

W 1228 roku wraz z całą ziemią chełmińską Unisław został darowany zakonowi krzyżackiemu. W 1243 utworzono biskupstwo chełmińskie, któremu Krzyżacy w 1246 roku przekazali dobra ziemskie, m.in. okolice Unisławia i Chełmży. W XIII wieku zbudowano tutaj zamek krzyżacki, w którym urzędowali komturowie i wójtowie. Około roku 1285 założono komturstwo w Unisławiu, które swym zasięgiem objęło dość rozległe tereny, aż po dzisiejsze Czarnowo. W tym samym roku krzyżacki mistrz ziemski Konrad von Thierberg Młodszy wystawił dokument przekazujący wdowie Kunegundzie Bösel przywilej na dobra w Czarżu.

Komturstwo unisławskie, w początkach XIV wieku przekształcono w prokuratorstwo. Prokurator podlegał bezpośrednio Wielkiemu Mistrzowi Zakonu Krzyżackiego. Ziemie komturstwa podzielono między komturstwo bierzgłowskie i starogrodzkie. Prokuratorowi pozostawiono zamek i część ziem. Ostatecznie prokuratorstwo z początkiem XV wieku włączono w skład komturstwa starogrodzkiego. Znajdował się tu wiatrak, karczma, browar i barcie. W 1384 roku właścicielem zamku został Jan von Wedel.

Od XV wieku do 1772 roku

Po bitwie pod Grunwaldem król Władysław Jagiełło przekazał unisławski zamek rycerzowi wielkopolskiemu Mościcowi ze Stęszewa. Zamek jednak szybko wrócił w ręce krzyżackie dzięki znajomości Mościca z Zygmuntem Luksemburskim, który sprzyjał Krzyżakom.

W 1454 roku rozpoczęła się wojna trzynastoletnia między państwem zakonu krzyżackiego, a Koroną Królestwa Polskiego, będącą następstwem poparcia przez króla Kazimierza Jagielończyka powstania Związku Pruskiego przeciw zakonowi krzyżackiemu. W tym samym roku zamek unisławski został zburzony przez związkowców. Trwale w ręce polskie miejscowość przeszła w 1466 roku na mocy pokoju toruńskiego.

W latach 1480-1488 w Unisławiu dobra królewskie dzierżawili Barnard Schöfeld i syn Adama z Ostromecka. Zamek unisławski ok. 1500 był już w ruinie. Folwark zamkowy w 1495 roku król Jan I Olbracht nadał biskupowi chełmińskiemu Stefanowi z Niborka i kapitule chełmińskiej. W 1505 Aleksander Jagiellończyk cały okręg starogrodzki z Unisławiem nadał biskupowi chełmińskiemu. Na przełomie XVI i XVII wieku należał do dóbr stołowych biskupów chełmińskich. Podczas wojen szwedzkich w latach 1626-1629 oraz 1655-1660 znacznemu zniszczeniu uległ kościół w Unisławiu. W XVI–XVIII wieku funkcjonował tu folwark ziemski oraz oczynszowane gospodarstwa chłopskie, należące do kapituły katedralnej w Chełmży.

Od 1772 do 1920 roku

W 1772 roku miejscowość przeszła we władanie Królestwa Prus w ramach I rozbioru Polski. Skonfiskowane dobra królewskie i szlacheckie przekazano w darze pruskim wojskowym i junkrom, a kościelne rozparcelowano między osadników niemieckich. W latach 1807-1815 miejscowość znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego. W 1882 roku wieś kościelna Unisław obejmowała obszar 257 ha (190 ha gruntów ornych, 44 ha łąk), 62 domów oraz 367 mieszkańców, w tym 214 katolików i 153 ewangelików. Część miejscowości należąca do domeny rządowej obejmowała obszar 417 ha (295 ha gruntów ornych, 66 ha łąk), 34 domów oraz 169 mieszkańców, w tym 119 katolików i 50 ewangelików. Na miejscu znajdowała się poczta i szkoła katolicka. We wsi wzniesiono przetwórnię rolno-spożywczą „Unamel” (produkcja sztucznego miodu i syropu) oraz cukrownię (1884). W 1902 roku Unisław uzyskał połączenie kolejowe z Chełmnem, a kilka lat później z Toruniem, Chełmżą i Bydgoszczą, co przyczyniło się do rozwoju gospodarczego. Do roku 1920, kiedy to władze pruskie w styczniu opuściły te tereny, Unisław był sołectwem.

Okres II RP

W styczniu 1920 roku władze polskie przejęły administrowanie na tutejszym terenie. W roku 1922 uruchomiono fabrykę cukierków Unamel, natomiast Cukrownia Unisław uległa dalszej rozbudowie. Wzrosła liczba mieszkańców do 1800 osób. W 1923 cukrownia zatrudniała 270 osób i część produkcji przeznaczała na eksport. Po reorganizacji administracyjnej, jakiej dokonano w latach trzydziestych XX wieku, Unisław stał się siedzibą gminy.

Tuż przed II wojną światową w Unisławiu działała niemiecka organizacja rewizjonistyczna „Landbund Weichselgau” kierowana przez Hermana – właściciela fabryki „Unamel”. Jesienią 1939 roku miejscowa grupa Selbstschutzu dokonała mordów na Polakach. Masowe egzekucje miały miejsce m.in. w Płutowie, skąd wywodził się zbrodniarz hitlerowski SS-Oberführer Ludolf von Alvensleben („Bubi”), dowódca Selbstschutzu, w latach 1938-1941 adiutant Heinricha Himmlera.

27 stycznia 1945 Unisław zajęły oddziały Armii Radzieckiej 2 Frontu Białoruskiego. W dniach 31 stycznia-7 lutego 1945 w lasach koło Dąbrowy Chełmińskiej i Unisławia okrążono i rozbito resztki wojsk niemieckich. Zginęło ok. 9 tys. żołnierzy Wehrmachtu, a 4 tys. wzięto do niewoli.

Okres PRL-u

W 1948 roku powstały dwa przedszkola gromadzkie przy ul. Kasztanowej oraz przyzakładowe Cukrowni Unisław. Łącznie uczęszczało do nich 105 dzieci. W latach 1954–1972 miejscowość należała do gromady Unisław. W roku 1962 rozpoczęto prace przy budowie nowej szkoły, którą do użytku oddano w roku 1964, będącym rocznicą XX-lecia Wyzwolenia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W 1963 roku uruchomiono hydrofornię. W 1974 roku oddano do użytku nowy budynek władzy terenowej tzw. prezydium rady narodowej.

Po reformie administracyjnej z 1975 roku miejscowość została ustanowiona stolicą gminy Unisław w województwie toruńskim.

Od 1990 roku

Od 1999 roku Unisław znajduje się w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim. Na przełomie XX i XXI wieku cukrownia została nabyta przez Grupę BSO Polska (British Sugar Overseas). W 1993 roku Rada Gminy w Unisławiu wystąpiła o nadanie Unisławowi praw miejskich. W przeprowadzonych konsultacjach ponad 93,8% mieszkańców opowiedziało się za tą inicjatywą. Niestety wniosek nie spełnił kryteriów ze względu na brak miejsca centralnego oraz duży odsetek mieszkańców utrzymujących się z rolnictwa. W styczniu 2006 roku zakończono produkcję Cukrowni Unisław i zlikwidowano zakład wraz z cukrownią w Dobrem. 28 października 2025 roku Rada Gminy Unisław ponownie podjęła uchwałę rozpoczynającą procedurę ubiegania się o nadanie miejscowości praw miejskich.

Zabytki

Do zabytków Unisławia należą:

Zabytki nieruchome

• Kościół gotycki pw. św. Bartłomieja z XIII wieku, przebudowany w 1728 i 1904 roku (według rejestru zabytków NID wpisany pod nr rej.: A/246 z 12.05.1982),
• Kaplica cmentarna,
• Cmentarz rzymskokatolicki przykościelny z XV wieku,
• Cmentarz rzymskokatolicki z 1945 roku,
• Cmentarz ewangelicki (nieczynny) z połowy XIX wieku,
• Pałac z 1900 roku,
• Dawna karczma z początku XIX wieku,
• Dworzec kolejowy,
• Wodociągowa kolejowa wieża ciśnień z 1910 roku,
• Park dworski z połowy XIX wieku.

Zabytki archeologiczne

• Wczesnośredniowieczne grodzisko

• Wzgórze Zamkowe – w średniowieczu znajdował się na nim zamek krzyżacki. Pierwotnie w XI wieku na górze znajdowała się osada, co wskazuje na to, że obszar ten był wykorzystywany w okresie funkcjonowania grodu, znajdującego się 800 m na północny wschód od zamku. Pierwsza krzyżacka warownia została w tym miejscu wzniesiona w związku z powołaniem w latach 80. XIII wieku komturstwa unisławskiego. Była to drewniano-ziemna forteca, otoczona wałem ziemnym, która funkcjonowała w takiej postaci jeszcze w 1 ćwierci XIV wieku. Aż do 1326 roku niewielki zamek pełnił rolę siedziby komtura. Po 1339 r. ustanowiono w Unisławiu prokuratorstwo i mniej więcej w tym okresie lub w połowie XIV wieku na zamku powstały budynki murowane. Od 1384 roku prokuratorstwo było podległe komturstwu starogrodzkiemu. Dom zamkowy prezentował typową formę siedziby niższego rangą urzędnika krzyżackiego. Składał się z głównego budynku, o wymiarach rzutu ok. 16×30 m, poprzedzonego od północy i wschodu międzymurzem. Mury zamku wzniesiono na fundamentach arkadowych ze względu na małą stabilność gruntu. W narożniku północno-wschodnim wznosił się drewniany budynek kuchni. Pod koniec XIV wieku, północne międzymurze zamku zajął mniejszy budynek, a międzymurze wschodnie pełniło rolę niewielkiego dziedzińca. Od tej strony znajdował się także, wysunięty przed obwód, budynek bramny. Zamek otaczał sztucznie ukształtowany taras, a od strony przedzamcza (wschodniej) cypel odcinała fosa. W 1454 roku warownia została zdobyta i zniszczona w czasie wojny trzynastoletniej z Polską. Po zawarciu II pokoju toruńskiego w 1466 roku zniszczony zamek przyłączono do Królestwa Polskiego, jednak odbudowy już nie podjęto i niedługo po tym czasie warownia przestała istnieć. Wiosną 2017 roku podczas prac archeologicznych odkryto fundamenty zamku.

Turystyka

Przyroda

Unisław położony jest na obszarze o godnych uwagi walorach przyrodniczych i rekreacyjnych. Miejscowość częściowo wchodzi w skład Chełmińskiego Parku Krajobrazowego. Na terenie wsi znajduje się również Obszar Natury 2000 Zbocza Płutowskie.

Szlaki turystyczne

Przez Unisław przebiegają liczne szlaki turystyczne:

• pieszy szlak turystyczny (48,4 km) „Rezerwatów Chełmińskich”, wiodący z Bydgoszczy-Fordonu do Chełmna,
• pieszy szlak turystyczny (20 km) Zamek Bierzgłowski – Bierzgłowo – Słomowo – Siemoń – Raciniewo – Unisław,
• pieszy szlak turystyczny (2 km) z centrum Unisławia do wczesnośredniowiecznego grodziska,
• szlak rowerowy „Po Dolinie Dolnej Wisły” Cierpice – Bydgoszcz – Świecie – Nowe – Gniew – Tczew – Kwidzyn – Grudziądz – Świecie – Ostromecko – Zamek Bierzgłowski,
• szlak rowerowy Toruń – Chełmno.

Transport

Przez Unisław przebiega linia kolejowa nr 209 z Bydgoszczy Wschód do Brodnicy. Linia ta rozebrana jest na odcinku Kowalewo Pomorskie - Brodnica. Pociągi pasażerskie kursują z Bydgoszczy przez Unisław do Chełmży oraz do Torunia, a także z Grudziądza do Bydgoszczy przez Chełmżę i Unisław. Stacja kolejowa nazywa się Unisław Pomorski.

Przez miejscowość przebiegają drogi wojewódzkie:

• 550 z Unisławia do Chełmna
• 551 z Strzyżawy do Wąbrzeźna
• 597 z Unisławia do Rzęczkowa

Przez Unisław wiedzie również linia kolejowa nr 209 Bydgoszcz Wschód – Brodnica z przystankiem Unisław Pomorski.

Sport

We wsi znajduje się klub Rugby 7 (Rugby Klub Unisław), a także występujący w I lidze futsalu klub Unisław Team Unisław.

Wspólnoty wyznaniowe

• Kościół rzymskokatolicki:
  • parafia św. Bartłomieja

Zobacz też

• Unisław Śląski
• Unisławice

Linki zewnętrzne

• Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej - Unisław
• Wielka Platforma Informacyjna Gminy Unisław
• Unisław w Toruńskim Serwisie Turystycznym
• Stacja Narciarska Unisław
• Spacerownik po Unisławiu