Reforma administracyjna w Polsce (1975)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mapa administracyjna Polski przed reformą
Mapa administracyjna Polski po reformie
Dawny Urząd Wojewódzki w Siedlcach
Symboliczny „grób” woj. bialskopodlaskiego w Białej Podlaskiej

Reforma administracyjna Polski w 1975 roku – reforma zmieniająca podział administracyjny Polski, wraz z którą porzucono trójstopniowy podział administracyjny kraju (województwopowiatgmina) i zastąpiono go nowym, dwustopniowym podziałem (województwo – gmina), obowiązującym od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998[1].

Synteza[edytuj]

Ustawą z dnia 28 maja 1975 r. wprowadzono w Polsce dwustopniowy podział administracyjny[1]. Reforma była końcowym etapem kolejnych przemian administracyjnych trwających od momentu likwidacji gmin, a w ich miejsce wprowadzenia gromad pod koniec 1954 roku[2]. Stopniowe likwidowanie słabych ludnościowo, ekonomicznie, infrastrukturalnie i rozwojowo gromad rozpoczęto pod koniec lat 50. i kontynuowano etapowo przez lata 60.[3] Na początku lat 70. dużo większe i o znacznie zmniejszonej liczbie gromady coraz bardziej przypominały gminy, które w końcu reaktywowano z dniem 1 stycznia 1973[4] (np. wykaz gromad powiatów gostyńskiego i włodawskiego 1 stycznia 1971 był taki sam co wykaz gmin z 1 stycznia 1973[5][6]), jednocześnie likwidując gromady, a także osiedla. W sumie w miejsce 4315 gromad utworzono z dniem 1 stycznia 1973 2366 znacznie większych gmin[7]. Liczbę tę zmniejszono w dalszych latach do 2129 (2 lipca 1976)[8].

Zmiany na szczeblu powiatowym rozpoczęto powołaniem pod koniec 1972 r. największego powiatu w Polsce – bieszczadzkiego, utworzonego z trzech skomasowanych powiatów (leskiego, ustrzyckiego i sanockiego); powstał też powiat miejski w Sanoku[9]. Z początkiem 1973 roku zniesiono powiat woliński i utworzono powiat miejski w Świnoujściu[10], a pod koniec 1973 roku powiaty miejskie w Koninie i Stargardzie Szczecińskim[11]. W grudniu tego roku przemianowano też powiat niżański na stalowowolski[12], a powiat iłżecki na starachowicki[13]. W latach 1973–1975 przeprowadzono wielką akcję przyłączania (bądź łączenia) jednostek administracyjnych (zarówno miast, jak i gmin) do większych sąsiednich ośrodków miejskich. Spowodowało to znaczne zredukowanie niektórych powiatów pod względem administracyjnym (najbardziej drastycznym przykładem był powiat tyski o 16 jednostkach, który w przeddzień reformy składał się już tylko z trzech enklaw miejskich)[14][14][15]. W okresie od 2.01.1972 do 1.01.1973 zniesiono 13 miast (utworzono 16), 54 osiedla i 4 dzielnice w Krakowie (utworzono 2); zmieniono też nazwę 2 miastom (Boguszowowi i Szczawnicy)[16]. W 1975 roku, do chwili wprowadzenia reformy, zniesiono dodatkowo 26 miast.

Z dniem 1 czerwca 1975 r. zlikwidowano 314 powiatów, a w miejsce 17 województw i 5 miast wydzielonych (Warszawa, Łódź, Kraków, Wrocław i Poznań) wprowadzono nowy podział na 49 województw[17]. Poza województwami, jednostkami administracyjnymi stopnia wojewódzkiego były także miasto stołeczne Warszawa oraz miasta Kraków, Łódź i Wrocław, co wpłynęło na oficjalne określenie województwa warszawskiego jako stołeczne, a krakowskiego i łódzkiego jako miejskie (województwo wrocławskie i Wrocław posiadało wspólną Radę Narodową). Obok gmin, jako jednostek stopnia podstawowego, w większych miastach działały także dzielnice[1]. Charakterystyczne dla podziału administracyjnego powstałego w efekcie reformy było to, iż tylko nieliczne województwa miały więcej niż 1 milion mieszkańców oraz fakt, że stolicami nowych województw zostały w wielu przypadkach średnie bądź małe prowincjonalne miasta (Tab. 1). 12 stolic liczyło poniżej 40.000 mieszkańców, w tym 8 poniżej 30.000. Najmniejsze miasto wojewódzkie, Sieradz, liczyło zaledwie 20.934 mieszkańców. Pięć miast nie było nawet największymi w województwie: Sieradz (względem prawie dwukrotnie większej Zduńskiej Woli), Tarnobrzeg (względem większej o 13.000 Stalowej Woli), Skierniewice (względem większego o 8.000 Żyrardowa) czy Suwałki (względem Ełku). Ponadto Krosno miało podobną liczbę ludności co bardziej centralnie w województwie położony Sanok. Dzięki awansowi do rangi miasta wojewódzkiego nastąpił rozwój gospodarczy najmniejszych z tych miast. Pociągnęło to za sobą znaczne wydatki związane z budową m.in. nowych Komitetów Wojewódzkich PZPR, urzędów wojewódzkich, sądów, prokuratur i komend wojewódzkich MO[17].

Tab. 1. Najmniejsze miasta wojewódzkie (wytłuszczono)[18]:

Województwo Największe miasto w województwie Ludność 31 XII 1974 Drugie miasto w województwie Ludność 31 XII 1974 Trzecie miasto w województwie Ludność 31 XII 1974
sieradzkie Zduńska Wola 36212 Sieradz 20934 Wieluń 15728
tarnobrzeskie Stalowa Wola 38520 Tarnobrzeg 25724 Sandomierz 18979
ostrołęckie Ostrołęka 26378 Ostrów Mazowiecka 15616 Wyszków 13705
skierniewickie Żyrardów 34472 Skierniewice 26532 Łowicz 22654
ciechanowskie Ciechanów 26823 Mława 22184 Pułtusk 13492
łomżyńskie Łomża 27789 Zambrów 15428 Grajewo 12280
suwalskie Ełk 30616 Suwałki 29386 Augustów 21933
bialskopodlaskie Biała Podlaska 30032 Międzyrzec Podlaski 12797 Radzyń Podlaski 9805
krośnieńskie Krosno 32233 Sanok 30958 Jasło 21616
leszczyńskie Leszno 36651 Kościan 19847 Rawicz 16583
zamojskie Zamość 37924 Hrubieszów 16594 Biłgoraj 15786
siedleckie Siedlce 42512 Mińsk Mazowiecki 26611 Łuków 19987
chełmskie Chełm 43826 Krasnystaw 13548 Włodawa 9617
nowosądeckie Nowy Sącz 46615 Zakopane 28728 Nowy Targ 24643
pilskie Piła 47549 Wałcz 19792 Wągrowiec 17251
konińskie Konin 48387 Turek 19839 Koło 14821

Oficjalnym celem reformy było dostosowanie podziału administracyjnego do potrzeb przyspieszonego rozwoju społeczno-gospodarczego Polski, lepsze zaspokajanie rosnących potrzeb społeczeństwa oraz usprawnienie zarządzania gospodarką narodową oraz funkcjonowania organów władzy i administracji państwowej[1]. Rzeczywistym powodem mogła jednak być obawa władz centralnych w Warszawie przed rosnącymi w siłę ekonomiczną i administracyjną dotychczasowymi województwami, co z kolei mogłoby mieć wpływ na ich usamodzielnianie się względem centrali[17]. Zwłaszcza obawa przed potęgą największych, gęsto zaludnionych i silnie uprzemysłowionych województw (warszawskiego, łódzkiego, krakowskiego[19]) spowodowało pozornie nielogiczne utworzenie najmniejszych województw wokół największych miast[17]. Ostatecznie Podział administracyjny Polski (1975–1998) został zniesiony wraz z kolejną reformą administracyjną, która weszła w życie 1 stycznia 1999 roku[20].

Podaje się jeszcze inny powód wprowadzenia reformy administracyjnej , związany z tym, iż jeszcze w latach 60 stwierdzono, że środki przekazywane z budżetu centralnego na rozwój poszczególnych, istniejących wtedy dużych województw wykorzystywane są w zdecydowanej większości na rozwój miast wojewódzkich, co powodowało niedorozwój pozostałych obszarów województw. Aby temu przeciwdziałać wprowadzono podział administracyjny, w którym stworzono stosunkowo małe województwa, co miało przyczynić się do lepszego wykorzystania środków finansowych - w założeniu dbałości władz wojewódzkich nie tylko o stolicę województwa ale także cały jego (niewielki) obszar.

Transformacja województw[edytuj]

Stan na: 1 czerwca 1975
Główne źródła:
Polska – Zarys encyklopedyczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw (Dz.U. 1975 nr 17 poz. 92)
Mapa administracyjna PRL, Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa-Wrocław 1975.

Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r., GUS, Warszawa
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach

Nowe województwo Utworzone ze starych województw:
bialskopodlaskie
6 miast + 35 gmin
mapa
POL Biała Podlaska COA.svg
Biała Podlaska
30.032 mieszkańców
białostockie
17 miast + 54 gminy
mapa
POL Białystok COA.svg
Białystok
190.153 mieszkańców
bielskie
18 miast + 52 gminy
mapa
POL Bielsko-Biała COA.svg
Bielsko-Biała
116.946 mieszkańców
bydgoskie
27 miast + 61 gmin
mapa
POL Bydgoszcz COA.svg
Bydgoszcz
313.500 mieszkańców
chełmskie
4 miasta + 25 gmin
mapa
POL Chełm COA.svg
Chełm
43.826 mieszkańców
ciechanowskie
9 miast + 51 gmin
mapa
POL Ciechanów COA.svg
Ciechanów
26.823 mieszkańców
częstochowskie
17 miast + 58 gmin
mapa
POL Częstochowa COA.svg
Częstochowa
196.449 mieszkańców
elbląskie
15 miast + 43 gminy
mapa
POL Elbląg COA.svg
Elbląg
95.219 mieszkańców
gdańskie
19 miast + 56 gmin
mapa
POL Gdańsk COA.svg
Gdańsk
406.900 mieszkańców
gorzowskie
21 miast + 49 gmin
mapa
POL Gorzów Wielkopolski COA 1.svg
Gorzów Wielkopolski
83.310 mieszkańców
jeleniogórskie
26 miast + 29 gmin
mapa
POL Jelenia Góra COA 1.svg
Jelenia Góra
58.122 mieszkańców
kaliskie
20 miast + 54 gminy
mapa
POL Kalisz COA 1.svg
Kalisz
85.746 mieszkańców
katowickie
47 miast + 61 gmin
mapa
Katowice Herb.svg
Katowice
321.903 mieszkańców
kieleckie
17 miast + 83 gminy
mapa
Herb miasta Kielce.svg
Kielce
143.914 mieszkańców
konińskie
18 miast + 45 gmin
mapa
POL Konin COA.svg
Konin
48.387 mieszkańców
koszalińskie
17 miast + 40 gmin
mapa
POL Koszalin COA.svg
Koszalin
75.073 mieszkańców
miejskie krakowskie[30]
10 miast + 47 gmin
mapa
POL Kraków COA.svg
Kraków
668.275 mieszkańców
krośnieńskie
11 miast + 42 gminy
mapa
POL Krosno COA.svg
Krosno
32.233 mieszkańców
legnickie
11 miast + 31 gmin
mapa
Legnica herb.svg
Legnica
80.402 mieszkańców
leszczyńskie
19 miast + 34 gminy
mapa
POL Leszno COA.svg
Leszno
36.651 mieszkańców
lubelskie
17 miast + 63 gminy
mapa
POL Lublin COA 1.svg
Lublin
263.973 mieszkańców
łomżyńskie
12 miast + 46 gmin
mapa
POL Łomża COA.svg
Łomża
27.789 mieszkańców
miejskie łódzkie[30]
8 miast + 12 gmin
mapa
POL Łódź COA.svg
Łódź
787.035 mieszkańców
nowosądeckie
14 miast + 54 gminy
mapa
POL Nowy Sącz COA.svg
Nowy Sącz
46.615 mieszkańców
olsztyńskie
21 miast + 55 gmin
mapa
POL Olsztyn COA.svg
Olsztyn
109.408 mieszkańców
opolskie
32 miasta + 79 gmin
mapa
POL Opole COA.svg
Opole
96.820 mieszkańców
ostrołęckie
9 miast + 40 gmin
mapa
POL Ostrołęka COA.svg
Ostrołęka
26.378 mieszkańców
pilskie
24 miasta + 43 gminy
mapa
POL Piła COA 1.svg
Piła
47.549 mieszkańców
piotrkowskie
10 miast + 54 gminy
mapa
POL Piotrków Trybunalski COA 1.svg
Piotrków Trybunalski
29.590 mieszkańców
płockie
9 miast + 44 gminy
mapa
POL Płock COA.svg
Płock
84.663 mieszkańców
poznańskie
33 miasta + 57 gmin
mapa
POL Poznań COA.svg
Poznań
506.191 mieszkańców
przemyskie
9 miast + 35 gmin
mapa
POL Przemyśl COA.svg
Przemyśl
56.521 mieszkańców
radomskie
15 miast + 61 gmin
mapa
POL Radom COA.svg
Radom
169.958 mieszkańców
rzeszowskie
13 miast + 49 gmin
mapa
POL Rzeszów COA.svg
Rzeszów
91.945 mieszkańców
siedleckie
12 miast + 66 gmin
mapa
Herb Siedlce.svg
Siedlce
42.512 mieszkańców
sieradzkie
9 miast + 43 gminy
mapa
POL Sieradz COA.svg
Sieradz
20.934 mieszkańców
skierniewickie
9 miast + 37 gmin
mapa
POL Skierniewice COA.svg
Skierniewice
26.532 mieszkańców
słupskie
11 miast + 39 gmin
mapa
POL Słupsk COA 1.svg
Słupsk
74.825 mieszkańców
suwalskie
14 miast + 50 gmin
mapa
POL Suwałki COAII.svg
Suwałki
29.386 mieszkańców
szczecińskie
29 miast + 59 gmin
mapa
POL Szczecin COA.svg
Szczecin
363.744 mieszkańców
tarnobrzeskie
13 miast + 55 gmin
mapa
POL Tarnobrzeg COA.svg
Tarnobrzeg
25.724 mieszkańców
tarnowskie
9 miast + 50 gmin
mapa
POL Tarnów COA.svg
Tarnów
94.555 mieszkańców
toruńskie
13 miast + 41 gmin
mapa
POL Toruń COA.svg
Toruń
143.872 mieszkańców
wałbrzyskie
31 miast + 36 gmin
mapa
POL Wałbrzych COA.svg
Wałbrzych
127.701 mieszkańców
stołeczne warszawskie[30]
28 miast + 32 gminy
mapa
POL Warszawa COA.svg
Warszawa
1.853.985 mieszkańców
włocławskie
14 miast + 38 gmin
mapa
POL Włocławek COA.svg
Włocławek
87.097 mieszkańców
wrocławskie[30]
16 miast + 42 gminy
mapa
Herb wroclaw.svg
Wrocław
568.928 mieszkańców
zamojskie
5 miast + 53 gminy
mapa
POL Zamość COA.svg
Zamość
37.924 mieszkańców
zielonogórskie
26 miast + 61 gmin
mapa
POL Zielona Góra COA.svg
Zielona Góra
82.60 mieszkańców

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d Dz.U. 1975 nr 16 poz. 91.
  2. Dz.U. 1954 nr 43 poz. 191.
  3. Wstęp do inwentarza grupy zespołów. Prezydia gromadzkich rad narodowych 1954–1972.
  4. Dz.U. 1972 nr 49 poz. 312.
  5. Wykaz miast, osiedli i gromad. Stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1, Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, Warszawa 1971.
  6. Polska. Zarys encyklopedyczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
  7. Wykaz miast, osiedli i gromad. Stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1, Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, Warszawa 1971.
  8. Służewski J., Terenowe organy administracji i rady narodowe po reformie, Warszawa 1977.
  9. Dz.U. 1972 nr 43 poz. 273.
  10. Dz.U. 1972 nr 50 poz. 326 – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1972 r. w sprawie utworzenia powiatu miejskiego Świnoujście, zniesienia powiatu wolińskiego oraz zmiany granic powiatu kamieńskiego w województwie szczecińskim.
  11. Dz.U. 1973 nr 39 poz. 229 – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 września 1973 r. w sprawie utworzenia powiatów miejskich Konin w województwie poznańskim i Stargard Szczeciński w województwie szczecińskim.
  12. Dz.U. 1973 nr 39 poz. 230 – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 września 1973 r. w sprawie zmiany granic miasta Stalowa Wola oraz zmiany siedziby i nazwy powiatu niżańskiego w województwie rzeszowskim.
  13. Dz.U. 1973 nr 46 poz. 272 – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 listopada 1973 r. w sprawie zmiany nazwy powiatu iłżeckiego w województwie kieleckim.
  14. a b Dz.U. 1975 nr 15 poz. 87.
  15. Dz.U. 1975 nr 15 poz. 88.
  16. Wykaz miast, osiedli i gromad. Stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1, Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, Warszawa 1971.
  17. a b c d Bartłomiej Kozłowski: Podział Polski na 49 województw (2005) (pol.). [dostęp 31 marca 2009].
  18. Ludność i zasoby mieszkaniowe w latach 1946-1974 według podziału administracyjnego kraju z 1 czerwca 1975 r., Warszawa: GUS
  19. Wyjątkiem było macierzyste województwo Edwarda Gierka – katowickie, jedno z największych w Polsce po 1975 r.
  20. Dz.U. 1998 nr 96 poz. 603.
  21. a b 27 maja 1975 r. zniesiono 1 (miasto Poręba) z 11 jednostek powiatu zawierciańskiego, tak więc w dniu 31 maja 1975 (w przeddzień reformy) powiat składał się z 10 jednostek (z których 8 włączono do woj. katowickiego, a 2 do woj. częstochowskiego).
  22. 27 maja 1975 r. zniesiono 7 z 19 jednostek powiatu rybnickiego, tak więc w dniu 31 maja 1975 (w przeddzień reformy) powiat składał się z 12 jednostek.
  23. 27 maja 1975 r. zniesiono 5 z 13 jednostek powiatu tarnogórskiego, tak więc w dniu 31 maja 1975 (w przeddzień reformy) powiat składał się z 8 jednostek.
  24. 27 maja 1975 r. zniesiono 2 z 8 jednostek powiatu pszczyńskiego, tak więc w dniu 31 maja 1975 (w przeddzień reformy) powiat składał się z 6 jednostek.
  25. 27 maja 1975 r. zniesiono 4 z 10 jednostek powiatu wodzisławskiego, tak więc w dniu 31 maja 1975 (w przeddzień reformy) powiat składał się z 6 jednostek.
  26. 27 maja 1975 r. zniesiono 8 z 12 jednostek powiatu będzińskiego, tak więc w dniu 31 maja 1975 (w przeddzień reformy) powiat składał się z 4 jednostek.
  27. 27 maja 1975 r. zniesiono 13 z 16 jednostek powiatu tyskiego, tak więc w dniu 31 maja 1975 (w przeddzień reformy) powiat składał się z 3 jednostek.
  28. a b Do 9 grudnia 1973 jako powiat iłżecki.
  29. Do 9 grudnia 1973 jako część powiatu konińskiego.
  30. a b c d Miasto stołeczne Warszawa oraz miasta Kraków, Łódź i Wrocław były jednostkami podziału administracyjnego stopnia wojewódzkiego.
  31. Do 1 listopada 1972 jako część powiatu sanockiego.
  32. Do 1 listopada 1972 były to 3 powiaty: leski, sanocki i ustrzycki.
  33. a b Do 9 grudnia 1973 jako powiat niżański.
  34. Do 9 grudnia 1973 jako część powiatu stargardzkiego.
  35. Do 1 stycznia 1973 jako część powiatu wolińskiego.
  36. Do 1 stycznia 1973 zachodnia część powiatu kamieńskiego (wraz ze Świnoujściem) stanowiła powiat woliński.