Chełmża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Chełmża
Panorama Chełmży od strony Jeziora Chełmżyńskiego
Panorama Chełmży od strony Jeziora Chełmżyńskiego
Herb
Herb Chełmży
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat toruński
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1251
Burmistrz Jerzy Tadeusz Czerwiński
Powierzchnia 7,84 km²
Wysokość 91 m n.p.m.
Populacja (2014)
• liczba ludności
• gęstość

14 965
1930,9 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 56
Kod pocztowy 87-140
Tablice rejestracyjne CTR
Położenie na mapie powiatu toruńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu toruńskiego
Chełmża
Chełmża
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chełmża
Chełmża
Ziemia 53°11′12″N 18°36′13″E/53,186667 18,603611
TERC
(TERYT)
6040615011
Urząd miejski
ul. Gen. Hallera 2
87-140 Chełmża
Strona internetowa
BIP

Chełmża (pol. do 1251 r. Łoza, niem. Culmsee, Kulmsee) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie toruńskim na brzegu Jeziora Chełmżyńskiego.

Według danych z 30 czerwca 2014 r. miasto miało 14 965 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosiła 7,84 km²[2]. Miasto stanowi 0,64% powierzchni powiatu.

Według danych z 2002 r. Chełmża ma obszar 7,83 km², w tym: użytki rolne: 47%, użytki leśne: 1%[3].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2004[4]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 15 297 100 7997 52,3 7300 47,7
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1953,6 1021,3 932,3

Historia[edytuj | edytuj kod]

Brama kamienna z XIV wieku w Chełmży
Chełmża w 1965 r. - zdjęcie satelitarne
Pomnik Błogosławionej Juty i Biskupa Heidenryka wraz z makietą dotykową miasta z czasów średniowiecza
Wnętrze konkatedry (prezbiterium)
Kamienica przy chełmżyńskim deptaku - ulicy W. Sikorskiego
Rynek i wieża konkatedry
MRD 4222 kolejowego przewoźnika Arriva RP z Torunia do Malborka na dworcu w Chełmży

Ślady osadnictwa na tym terenie sięgają neolitu.

Ślady pobytu człowieka w okolicy dzisiejszej Chełmży sięgają epoki kamiennej (mezolitu i neolitu), z której zachowało się wiele zabytków archeologicznych, np. kamienne siekiery. W dobie kultury łużyckiej nastąpił rozwój osadnictwa w najbliższej bliskości miasta, o czym świadczy obecność pozostałości osady z tego okresu w miejscowości Grodno. Nie jest wykluczone, że podobna osada istniała w miejscu, którego środek oznacza dzisiaj kościół św. Mikołaja, świadczy o tym sformułowanie "quondam castrum" w dokumencie fundacyjnym katedry z 1251 r., dotyczące istniejącego wcześniej w tym miejscu kościoła parafialnego [5]

Pierwsza wzmianka o Chełmży została odnotowana przez historyka tej ziemi, ks. Stanisława Kujota:

[...] "Powyżej dowiedliśmy, że już przed wystawieniem przywileju dla Chełmna i Torunia porozumieli się Krzyżacy z Chrystyanem o zamianę dziesięcin biskupich z ziemi chełmińskiej na daninę zbożową. Nadto przyznali Krzyżacy biskupowi 600 włók ziemi, które mu pod Łozą czyli późniejszą Chełmżą, w Wąbrzeźnie, Bobrowie i nad Drwęcą, w późniejszem Mszanie – in Loża . .. et in Wambrez et in Boberow et super Drivanciam – wymierzyli. Może już Chrystian założył w swojej Łozie jakąś siedzibę duchowieństwa misyjnego, Heidenrych osiadł w niej od samego początku i wyniósł ją na stolicę dyecezyi, albowiem r. 1248 mówi o miarach zboża, które kościołowi chełmżyńskiemu dawane bywają – que ecclesie Culmseensi solvuntur –. Niezawodnie on nadał też jako Niemiec swej siedzibie nazwę Culmsee, przypominającą nazwę dyecezyi od głównego miasta Chełmna wziętą. Obok nowej nazwy pierwotna poszła prędko w zapomnienie, choć jeszcze r. 1246 mistrz w. tylko Łozę – Loża – znał. Lud okoliczny przerobił nazwę Culmsee na Chełmżę...[...][6]

Znajdujący się tu gród obronny o nazwie Łoza został w 1222 r. podarowany przez Konrada I mazowieckiego biskupowi misyjnemu Prus, Chrystianowi. W 1243 utworzona została diecezja chełmińska, której siedzibą stała się Chełmża. W mieście powstała pierwsza z katedr, wybudowanych na ziemiach administrowanych przez Krzyżaków. Pierwszym biskupem został Heidenreich (1246–1263). Większą rolę zaczęła Chełmża odgrywać od 1251 r., kiedy stała się siedzibą biskupstwa chełmińskiego, uzyskując jednocześnie od biskupa Heidenryka prawa miejskie jako Culmensee (możliwe jednak, że miasto lokowano jeszcze przed 1251 r. nie na miejscu osady Łoza, której położenie nie jest na pewno znane, ale obok niej, na tzw. surowym korzeniu)[7]. W tym samym roku zaczęto wznosić kościół katedralny, będący jednym z największych kościołów gotyckich na ziemi chełmińskiej. Wcześniej powstała fara chełmżyńska.

Pierwsze dziesięciolecia istnienia miasta przebiegały pod znakiem najazdów pruskich (lata 1268 i 1277). W 1286 r. miasto i katedra zostały zniszczone przez najazd Prusów.

Po zniszczeniach w wyniku najazdów pruskich i litewskich katedra została odbudowana, a prace przy niej trwały do ok. 1359 r. W tym czasie korpus przyjął formę hali z masywem zachodnim, w którym – podobnie jak w Chełmnie – zrealizowano tylko jedną wieżę od północy, nadając jej wyjątkowo monumentalną formę[8]. Po przegranej przez wojska zakonu krzyżackiego bitwie pod Grunwaldem biskup chełmiński Arnold Stapil złożył w Chełmży królowi hołd Władysławowi Jagielle. W wyniku I pokoju toruńskiego Chełmża wróciła jednak ponownie pod panowanie krzyżackie. W 1422 wojska polskie ponownie zdobyły Chełmżę, powodując w mieście znaczne zniszczenia. W 1440 miasto stało się członkiem Związku Pruskiego.

W wyniku II pokoju toruńskiego kończącego wojnę trzynastoletnią miasto, jak i cała ziemia chełmińska przeszło pod panowanie polskie stając się częścią tzw. Prus Królewskich. Odbudowa ze zniszczeń wojennych przebiegała powoli, głównie dzięki działaniom kapituły. W I poł. XVI w. pojawili się w mieści zwolennicy reformacji, jednak dzięki zdecydowanej postawie biskupów chełmińskich, będących właścicielami Chełmży, miasto pozostało katolickie. Pod wpływem reformacji likwidacji uległ jednak konwent franciszkanów. W 1531 wielki pożar zniszczył zabudowania miasta. Od końca wojny trzynastoletniej miasto nie odgrywało większej roli politycznej ani gospodarczej, będąc jedynie miejscem ingresów biskupów chełmińskich oraz synodów prowincjonalnych. Nie znalazło dobrych warunków rozwoju, żyjąc w cieniu większych miast – Torunia i Chełmna, było też niszczone przez pożary i wojny (przede wszystkim najazdy szwedzkie w latach 1626–29 i 1655–60). Tak więc o ile w drugiej połowie XVI w. Chełmża liczyła ok. 850 mieszkańców, to przed 1776 r. populacja miasta spadła do zaledwie ok. 520 osób.

W 1625 r. nastąpił powrót zakonników i położenie kamienia węgielnego pod klasztor franciszkanów. W 1621 i 1627 miasto odwiedzili Zygmunt III Waza wraz z królewiczem Władysławem. Wielokrotne przemarsze wojsk w czasie wojen szwedzkich 1626-1629 i 1655-1660 spowodowały upadek miasta, którego podstawą egzystencji stało się w XVIII wieku rolnictwo i browarnictwo. W czasie wojny sukcesyjnej w latach 1733-1735 oraz wojny siedmioletniej w latach 1756-1763 przez Chełmżę przechodziły armie saskie, szwedzkie, rosyjskie oraz zwolenników Stanisława Leszczyńskiego. Miary nieszczęść dopełniła wielka epidemia dżumy 1708-1710 oraz pożar, który strawił niemal całe miasto w 1762 r.

Okres od 1772 do 1920[edytuj | edytuj kod]

Po I rozbiorze Polski, 15 września 1772 Chełmża znalazła się w Królestwie Prus. Miasto zamieszkiwało wówczas 600 mieszkańców. Władze pruskie rozpoczęły zasiedlanie obszarów Prus przez ludność niemiecką, w większości wyznania protestanckiego. Pod koniec XVIII w. w Chełmży protestanci stanowili 24% ogółu ludności. W 1781 siedziba biskupów chełmińskich została przeniesiona z Lubawy do Chełmży. W tym czasie nastąpiła ponowna kasata klasztoru franciszkanów. W latach 1807-1815 Chełmża znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego. W 1824 stolica diecezji chełmińskiej została przeniesiona z Chełmży do Pelplina. W 1866 powstało Towarzystwo Rolniczo-Przemysłowe. W 1879 r. powołano sąd rejonowy w Chełmży. W tym czasie powstały również 2 banki i kolejna szkoła. W 1882 rozpoczęto budowę wielkiej cukrowni (największej w ówczesnej Europie)[9], czemu towarzyszyła budowa węzła kolejowego, w którym zbiegły się linie z Torunia, Malborka, Bydgoszczy i Kowalewa Pomorskiego.

Okres po 1920[edytuj | edytuj kod]

W wyniku postanowień traktatu wersalskiego, Chełmża znalazła się w granicach Polski. Znaczna część ludności niemieckiej (około 2000 osób), korzystając z prawa opcji, wyjechała do Niemiec. Światowy kryzys ekonomiczny, który ogarnął świat w 1929 r., dotknął również Chełmżę: powiększyła się skala ubóstwa, wzrosłą liczba bezrobotnych, a płace pracowników najemnych uległy obniżeniu. W pierwszych dniach września 1939 opuszczone przez władze lokalne miasto bez zamierzonego pierwotnie przez część obywateli oporu zostało zajęte przez Niemców. Poza działaniami o charakterze eksterminacyjnym (mordy na inteligencji, wysiedlenia, wywozy do pracy przymusowej) okupant prowadził akcję wpisywania na niemiecką listę narodowościową, zaliczając większość polskich mieszkańców miasta do III i IV grupy. Aby zwiększyć "skuteczność" w zapisach ludności (wymuszana współpraca) zaczął stosować terror. W początku 1945 do miasta wkroczyła Armia Czerwona. Na podstawie powierzchownego oskarżenia o kolaborację, albo i bez takich podstaw 600 mieszkańców Chełmży zostało wywiezionych na Syberię. Większość osób z tej grupy nie powróciła do swoich domów[10]. Dzięki zdecydowanej postawie tymczasowych władz miasta nie nastąpiło zdemontowanie i wywiezienie maszyn z cukrowni, stanowiącej główny zakład przemysłowy miasta.

W 1950 r. piorun uderzył we wieżę katedry, która zaczęła płonąć i runęła na dach kościoła. Po pożarze wieżę prowizorycznie zabezpieczono przed deszczem. Taka prowizorka trwała do 1969 r.
Odbudowa wieży kościoła pokatedralnego (wówczas kolegiaty) podjęta w 1969 r.

Po II wojnie światowej miasto ponownie znalazło się granicach woj. pomorskiego (tym razem ze stolicą w Bydgoszczy), a od 1950 - woj. bydgoskiego. W 1975 miasto znalazło się w granicach woj. toruńskiego, a w 1999 - kujawsko-pomorskiego.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX w. w Chełmży wzniesiono kilka reprezentatywnych willi. Do jednych z pierwszych należy mały dom buchaltera Neubara wzniesiony przy ul. Bydgoskiej, pochodzący z 1908 r., choć w dość tradycyjnej formie, zdobiony delikatnym, secesyjnym ornamentem. Do najbardziej okazałych zalicza się dom Jana Czarlińskiego, właściciela Brąchnówka, wzniesiony w 1911 r. przy ul. Dąbrowskiego. Przy dzisiejszej ul. Dąbrowskiego wybudowano okazałe wille: weterynarza, dyrektora rzeźni miejskiej Franciszka Górskiego, przebudowana w 1911–1912 r. i willa Ludwika Kotewicza. Obok, przy ulicy Toruńskiej (wtedy 21 stycznia) stanęły dwie wille: Teofila Rochona i Maxa Welde. Na uwagę zasługuje też eklektyczna, zdobiona fachwerkiem kamienica R. Leibrandta z 1907 na skrzyżowaniu ul. Dworcowej i gen. Sikorskiego[11].

Po I wojnie światowej nastąpiła wyraźna stagnacja w budowie budynków prywatnych. Przykładem nowoczesnej w formie architektury okresu międzywojennego, jest zbudowana w 1934 r. willa "Danuta". Budynek ten, sąsiadujący z "Concordią", zbudował burmistrz Chełmży Bronisław Kurzętkowski na parceli wytyczonej na terenie parku miejskiego[11].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Najważniejszym zabytkiem Chełmży jest dawny kościół katedralny Świętej Trójcy (ob. konkatedra), jeden z najważniejszych kościołów Ziemi Chełmińskiej, budowany etapami od 1251 do XIV w.
  • kościół pw. św. Mikołaja, gotycki z końca XIII w.[potrzebne źródło], odbudowany po zniszczeniu w 1422 r., w latach 1850–58 przebudowany na kościół ewangelicki przez dodanie transeptu, podwyższenie wieży i dobudowanie kruchty
  • cmentarz parafialny z kaplicami Kalksteinów i Zawiszów Czarnych
  • zespół kamienic z XIX–XX w.
  • wieża ciśnień, neogotycka z elementami modernizmu i tzw. stylu rodzinnego
  • szkoła podstawowa nr 2 (monumentalny styl charakterystyczny dla budynków rządowych tego okresu)
  • zabudowa ulicy Dworcowej
  • domy kolejowe przy ulicy Polnej
  • dom przy ulicy Szewskiej 8
  • dom przy ulicy Sikorskiego 18 (na balkonie hotelowym przyjmował defiladę gen. Józef Haller)
  • dom przy Rynku 9 (ciekawa konstrukcja więźby dachowej – bez użycia gwoździ, tylko złączne i zaciskowe elementy drewniane)
  • dom przy Rynku 4, obecnie biblioteka
  • ratusz, neogotycki z pocz. XX w.
  • budynek dworca PKP
  • budynki przy ulicy Tumskiej
  • budynek Zespołu Szkół Średnich
  • budynek przy ulicy Browarnej (właśc. browaru Laube)
  • lokal ogródkowy VILLA NUOVA
  • budynek przy ulicy Sądowej
  • brama kamienna (wybudowana w XIV w.)

Zabytki nieistniejące:

Oświata[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Szkół w Chełmży (liceum ogólnokształcące, technikum, zasadnicza szkoła zawodowa, szkoła policealna dla dorosłych)
  • Zespół Szkół Specjalnych w Chełmży (szkoła podstawowa specjalna, gimnazjum specjalne, zasadnicza szkoła specjalna)
  • Szkoła Muzyczna I stopnia w Chełmży (6-letnia podstawowa – dz. dziecięcy, 4-letnia podstawowa – dz. młodzieżowy)
  • Gimnazjum nr 1
  • Szkoła Podstawowa nr 2
  • Szkoła Podstawowa nr 3
  • Szkoła Podstawowa nr 5

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Coroczne imprezy organizowane w Chełmży:

  • Dni Chełmży (lipiec)
  • Rozpoczęcie sezonu turystycznego (czerwiec)

Chór mieszany "Święta Cecylia" – najstarszy tego typu chór w Polsce, założony w 1869 r. Uhonorowany w 1996 r. najwyższym papieskim odznaczeniem "Pro Ecclesia Et Pontifice".[potrzebne źródło]

  • Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliana Preisa – gromadzi wokoło swej statutowej działalności następujące główne formy działań obszaru kultury:
  • Redakcja Gazety Chełmżyńskiej
  • Redakcja Głosu Chełmżyńskiego
  • Miejska Izba Muzealna
  • Chełmżyński Ośrodek Kultury
  • Siedziba Chełmżyńskiego Towarzystwa Kultury

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Chełmży działa kilka klubów:

  • Klub Sportowy Legia Chełmża – prowadzi sekcję piłkarską,
  • Klub Sportowo-Turystyczny "Włókniarz" – prowadzi sekcję żeglarską i kajakarską,
  • Uczniowski Klub Sportowy "Zak" (działa w ramach klubu KST),
  • Chełmżyńskie Towarzystwo Wioślarskie,
  • Klub Sportowy "Grom" – prowadzi sekcję bokserską,
  • Modelarnia SM "Combat" – bierze udział w mistrzostwach Polski modeli samolotów, pojazdów i okrętów,
  • Międzyszkolny Klub Sportowy "Chełmża" – sekcja karate-do shotokan (trener Janusz Mikołajczyk 3dan),
  • MKS Łozanie Chełmża – oficjalny klub szachowy przy Gimnazjum nr 1 w Chełmży,
  • Koło wędkarskie.
  • MKS Chełmża – oficjalny klub młodzieżowej piłki siatkowej,
  • KS Chełmża – Klub seniorski piłki siatkowej.
  • Sekcja sztuk walki na zasadach K1

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Parafia rzymskokatolicka św. Mikołaja w dekanacie Chełmża. W Chełmży działa też Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy[12].

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Znani chełmżanie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2014 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-10-28.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast. GUS. [dostęp 2010-09-14].
  5. Stanisław Kujot; Kto założył pierwsze parafie..., cz. 2, Toruń 1904, str. 67.
  6. Kujot Stanisław; Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej. Cz. 2, Toruń 1904, str. 42 [1]
  7. P. Birecki, Dzieje sztuki w Chełmży, s. 13-15
  8. Mroczko Teresa, Arszyński Marian, Architektura gotycka w Polsce, tom II, W-wa 1995, Inst. Sztuki PAN, s.98
  9. Słownik Geograficzno-Krajoznawczy Polski, Wyd. II, PWN Warszawa 1994
  10. Wojciech Michalak; "Wyzwolenia" Chełmży ciąg dalszy [w:] "Głos Chełmżyński" nr 3, 7 / 8, 2006
  11. 11,0 11,1 Piotr Birecki: Dzieje sztuki w Chełmży, Chełmża 2001, s. 78.
  12. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Architektura gotycka w Polsce, pod red. Teresy Mroczko i Mariana Arszyńskiego, Warszawa, Instytut Sztuki PAN 1995
  • Marian Dorawa "Katedra św. Trójcy w Chełmży", TNT, Toruń 1975
  • Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin  2010, ISBN 978-83-89976-40-6
  • Dzieje Chełmży, red. Mieczysław Wojciechowski, Chełmża, Chełmżyńskie Towarzystwo Kultury 1994 [2]
  • Przewodnik po zabytkach Chełmży i turystycznym szlaku zielonym, Wydano na zlecenie UM w Chełmży, BIS MEDIUM BYDGOSZCZ, Czerwiec 2001.
  • Piotr Birecki Dzieje sztuki w Chełmży, Wyd. Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliana Prejsa, Chełmża 2001 [3]
  • Chełmża. Miasto Ziemi Chełmińskiej, Wyd. Studio Plus, Bydgoszcz 2006
  • Chełmża ze starej fotografii, opis zdjęć Dariusz Meller, Leszek Pachoń, Wyd. Black Ball, Chełmża 1998
  • Tadeusz Muszyński, Chełmża na starej fotografii, Wyd. "Pagina", Nakło nad Notecią 1996
  • Dariusz Poliński, Chełmża. Badania wykopaliskowe 1995-1996. Informator, Wyd. Journal, Bydgoszcz 1997
  • Biskup Marian, Labuda Gerard; Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Gospodarka – Społeczeństwo – Państwo – Ideologia, Wydawnictwo Morskie Gdańsk, 1986
  • Dorawa Marian; Katedra św. Trójcy w Chełmży, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Warszawa – Poznań – Toruń 1975
  • Kola Andrzej; Grody ziemi chełmińskiej w późnym średniowieczu, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Prace Archeologiczne, Toruń 1991
  • Kujot Stanisław; (Ksiądz Pleban w Grzybnie, Poczta Unisław) kto założył parafie w dzisiejszej Diecezyi Chełmińskiej? (z mapą) część pierwsza i druga, nakładem Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń – 1903 i 1904
  • Leciejewicz Lech; Gdzie zostały umieszczone pierwsze siedziby biskupie na Pomorzu Zeszyty Kulickie, zeszyt nr 2

Stara prasa[edytuj | edytuj kod]

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

  1. Belzyt Leszek, Dzieje Chełmży w okresie międzywojennym (1920-1939), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001
  2. Szkice regionalne. Zapiski chełmżyńskie, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002
  3. Meller Dariusz, Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" w Chełmży w latach 1895-1939, Wyd. Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliana Prejsa w Chełmży, Chełmża 2005
  4. Meller Dariusz, Krótka historia Chełmży (Łod pirszych poczuntków do dzisioj), Wyd. Wąbrzeskie Zakłady Graficzne, Chełmża 2004

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]