Å (litera)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Å å
znak å na klawiaturze komputera

Å (a z kółkiem) – litera alfabetu duńskiego, norweskiego, szwedzkiego, z języków nieskandynawskich używają jej język waloński, północnofryzyjski, istrorumuński, języki lapońskie i czamorro. W językach skandynawskich kółka nad å nie uważa się za znak diakrytyczny, a literę postrzega się jako ligaturę złożoną z a i o[1].

Występowanie w językach[edytuj | edytuj kod]

Występuje w językach skandynawskich. Jest pochodzenia szwedzkiego, w językach duńskim i norweskim pojawiła się w XX wieku. Nie występuje w języku islandzkim; odpowiedni dźwięk oddawany jest przez literę á. W języku fińskim używana jest tylko w nielicznych słowach pochodzących z języków skandynawskich oraz w nazwach i nazwiskach szwedofińskich; z tego drugiego powodu obecna jest w alfabecie.

Litery używa się w języku walońskim, a w zasadzie w jego wschodniej odmianie[2]. Została zaimplementowana na początku XX wieku, a intencją było graficzne oddanie dźwięku przypominającego duńskie /o/.

W języku czamorro została przyjęta podczas unifikacji pisowni języka w roku 1983[3]. Pojawiła się stosunkowo późno i, postrzegana jako element przywleczony, była przedmiotem kontrowersji[4][5].

W języku północnofryzyjskim występuje wyłącznie w dialekcie mooring[6].

Licznie pojawia się w prawie wszystkich językach lapońskich, kulturowo związanych z północną Skandynawią[7]. Nie występuje jedynie w języku kildin, zapisywanym cyrylicą.

Nazwa litery[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim litera nosi nazwę "a z kółkiem". Po szwedzku nosi nazwę "o" i wymawiana jest jako długie /o:/. Norwegowie[8] i Duńczycy[9] nazywają ją bolle-å. Po fińsku literę nazywa się ruotsalainen o, czyli "szwedzkie o". Angielskim określeniem jest a with a ring/halo.

Kolejność w alfabecie i częstotliwość[edytuj | edytuj kod]

Szwedzki komplet scrabble
  • W języku duńskim i obu wersjach języka norweskiego jest dwudziestą dziewiątą i zarazem ostatnią literą alfabetu[10]. W języku duńskim znajduje się na 21 miejscu pod względem występowania (0,77%), a w języku norweskim – na 22 miejscu (0,70%)[11]. W obu językach w grze scrabble są dwie litery w komplecie warte 4 punkty każda.
  • W języku szwedzkim jest dwudziestą siódmą literą alfabetu i znajduje się między z a przed ä[12]. Znajduje się na 21. miejscu pod względem występowania (1,37%)[11].
  • W alfabecie fińskim występuje na dwudziestym dziewiątym miejscu po z[13]. Nie występuje w tablicach częstotliwości ani w lokalnej odmianie scrabble.
  • W języku czamorro jest trzecią literą, między a i b; pierwszą literą jest zwarcie krtaniowe '[5].
  • W zintegrowanym alfabecie fryzyjskim litera nie pojawia się, nie ma jej również w komplecie kamieni scrabble[14].
  • W języku północnolapońskim występuje na trzydziestym pierwszym miejscu alfabetu, między ø i ä[7], w języku inari pojawia się na przedostatnim miejscu jako litera fakultatywna, w języku lule na 23 miejscu jako litera główna, w języku skolt na trzydziestym piątym miejscu (na 37 liter) a w południowolapońskim jest dwudziestą czwartą, ostatnią literą alfabetu.

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Wymowa długiego wariantu w szwedzkim wyrazie åse
Wymowa krótkiego wariantu w szwedzkim wyrazie låtsas

W języku szwedzkim reprezentuje w krótkiej wersji samogłoskę półotwartą tylną zaokrągloną /ɔ/, a w wersji długiej oznacza samogłoskę półprzymkniętą tylną zaokrągloną /oː/[15]. W języku duńskim reprezentuje tylne zaokrąglone samogłoski /ɔ/ i /ɒ/ (w wersji krótkiej, długiej lub ze stødem)[16], a w norweskim /ɔː/. W języku czamorro wymawiana jest jako długie /o:/.

W języku szwedzkim jako samogłoska tylna wpływa na wymowę występującej przed nią spółgłoski /k/ i /g/, których wymowa różni się w zależności od natury następującej po nich samogłoski. /k/ i /g/ po samogłoskach tylnych, zatem i å wymawiane są zawsze twardo, zgodnie z wartością reprezentującej je litery[17]. Zależność pokazuje diagram[18].:

Czytanie.png

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Rzeczka Liver w Danii
Miejscowość Å na Lofotach
Information icon.svg Osobny artykuł: Å.
  • W językach skandynawskich występuje zarówno jako litera, jak i odrębny wyraz. Po szwedzku[12], norwesku i duńsku[19] å to strumyk, rzeczka lub potok. W języku norweskim jest też znacznikiem cechy bezokolicznika w czasowniku[20]: å snakke odpowiada szwedzkiemu att tala, duńskiemu at snakke i angielskiemu to speak.
  • We wczesnym języku szwedzkim oznaczało słowo (na).
  • Jest nazwą geograficzną dwunastu miejsc w Szwecji, pięciu miejsc w Norwegii i jednego w Danii. W nazwach występuje również jako przyrostek (równoznaczny z -eå) i oznacza rzekę Skogså, Luleå, Umeå.
  • Jest międzynarodowym oznaczeniem jednostki długości angstrem i pochodzi od nazwiska Andersa Jonasa Ångströma.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Znak oporu przeciw obowiązkowemu nauczaniu języka szwedzkiego w Finlandii

Litera å po raz pierwszy pojawiła się w szwedzkim języku pisanym w roku 1526[21] w katechizmie Olausa Petriego oraz w przekładzie Nowego Testamentu[22] i była ligaturą liter a i o. W języku duńskim pojawia się od XVIII w. Jako pierwszy oficjalnie zaproponował użycie tej litery Jens Høysgaard, lecz jako pierwszy zaczął jej używać Rasmus Rask w 1820. W 1869 norweska Rada Ortografii Rettskrivningsmøtet zaproponowała użycie tej litery we wszystkich językach skandynawskich w miejsce aa i od tamtej pory stosował ją m.in. Henrik Ibsen. Do alfabetu norweskiego litera została wprowadzona na mocy reformy ortografii w r. 1918, a do duńskiego w 1948 – w obu przypadkach zastępując aa[23]. Duńska reforma ortograficzna miała na celu zdystansowanie pisowni od niemieckiej[24], toteż wprowadzenie å było tylko jedną ze zmian, oprócz np. wprowadzenia pisowni rzeczowników małą literą.

W języku duńskim w latach pięćdziesiątych powstał problem umieszczenia litery w alfabecie. Miano do wyboru rozwiązanie szwedzkie, norweskie lub też umieszczenie litery jako pierwszej w alfabecie, za czym optowała duńska filolog Lis Jacobsen. W roku 1954 napisała artykuł Å bliver nu det første bogstav i alfabetet (å będzie pierwszą literą alfabetu)[8]. Obrońcy ostatniego miejsca litery argumentowali potrzebą jednorodności w językach nordyckich. Ostatecznie 9 lutego 1955 zdecydowano, iż å będzie ostatnią literą alfabetu[8].

Duńskie nazwy geograficzne mogły być zapisywane zarówno w starej jak i nowej wersji, a podmioty mające wpływ na własne nazwy mogły wybrać pisownię między historyczną i współczesną; często zależy to od lokalnej tradycji. Z tej przyczyny nazwę miasta Aalborg zapisywano również jako Ålborg. Jednakże Rada Języka Duńskiego zaleca pisownię przez a z kółkiem[25]. Odrębnym przypadkiem jest miasto Aarhus, gdzie rada miejska przeprowadziła głosowanie i ostatecznie opowiedziała się za zapisywaniem nazwy przez podwójne a, motywując to kontekstem międzynarodowym[26].

Litera w komputerze[edytuj | edytuj kod]

Występuje na klawiaturach skandynawskich, w pozostałych musi być wprowadzona albo z tablicy znaków, albo przy pomocy kodu.

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło å w Wikisłowniku
Wikimedia Commons
nazwa wielka litera mała litera angstrem
Unicode U+00C5 U+00E5 U+212B
ISO 8859-1 197 (C5 heks.) 229 (E5 heks.)
Mac OS 81 8C
HTML Å å Å

Użycia żartobliwe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Heavymetalowy umlaut.

Litera å ze względu na jej nieco egzotyczny charakter jest czasem używana w żartobliwym kontekście. W 1971 na tylnej stronie okładki płyty In Search of Space zespołu Hawkwind umieszczono napis: TECHNICIÄNS ÖF SPÅCE SHIP EÅRTH THIS IS YÖÜR CÄPTÅIN SPEÄKING YÖÜR ØÅPTÅIN IS DEA̋D[27]. Istnieje zespół heavymetalowy o nazwie DÅÅTH. Zespół baseballowy Los Angeles Angels of Anaheim używa czasem nazwy Ånåheim. Jednym ze szwedzkich dowcipów primaaprilisowych był artykuł na poczytnym portalu obwieszczający fikcyjną decyzję o zlikwidowaniu litery å w alfabecie, jak również liter ä i ö[28].

Przypisy

  1. Hans Christophersen: Computer Alphabetizing: Principles, Problems, and an Attempt of Improvement. [dostęp 2011-10-27].
  2. Johan Viroux: Les règles d’orthographe du professeur Jules Feller relues et complétées (fr.). skynetblogs.be, 2011-11-17. [dostęp 2011-12-14].
  3. Chamorro/Chamoru – The Language (ang. • czam.). [dostęp 2011-12-14].
  4. Selfish Jokes on a Burning Plane (ang.). [dostęp 2011-12-14].
  5. 5,0 5,1 Katu Komprende CHamoru: Stative Sentences (ang.). [dostęp 2011-12-14].
  6. Frisian (Frysk/Friisk/Seeltersk) (ang.). omniglot.com. [dostęp 2011-12-14].
  7. 7,0 7,1 Unicode test page and transliteration / transcription tables for writing systems (alphabets, abjads, syllabaries) of various languages (ang.). [dostęp 2011-12-14].
  8. 8,0 8,1 8,2 Bolle-å-ens plass i det danske alfabet (norw.). sprakrad.no. [dostęp 2011-12-14].
  9. Christian Becker-Christensen: Politikens Nudansk Ordbog med etymologi. T. II. Kopenhaga: Politikens Forlag, 2000, s. 184. ISBN 87-567-6087-6. (duń.)
  10. Alfabet (norw.). Store Norsk Leksikon. [dostęp 2011-12-14].
  11. 11,0 11,1 Letter Frequency Statistics (ang.). cryptogram.org. [dostęp 2011-12-14].
  12. 12,0 12,1 Vincent Petti: Norsteds lilla engelska ordbok. Norsteds Collins, 1995, s. 789. ISBN 91 1 9292 42 0.
  13. Czesław Kudzinowski: Słownik fińsko-polski. Wydawnictwo naukowe UAM, 2002. ISBN 83 232 0052 1.
  14. Frisian alphabet (ang.). [dostęp 2011-12-14].
  15. Maria Bolander: Funktionell svensk grammatik. Sztokholm: Liber, 2002, s. 55. ISBN 47-05054-3.
  16. Præsentation af alfabetet. W: Jens Rasmussen: Sig det med takt og tone. Dansk fonetik i teori og praksis. Wyd. I. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2005, s. 16. ISBN 83-232-1550-2. (duń.) (uwaga: w cytowanej publikacji stosowany jest alfabet fonetyczny Dania, a w niniejszym artykule międzynarodowy alfabet fonetyczny)
  17. Swedish (Svenska) (ang.). [dostęp 2011-10-06].
  18. C. C. Macлoвa T. T. Toлcтaя: Учeбник шведского языка. Санкт-Петербург: Петро РИФ, 1995, s. 38. ISBN 5-88141-005X. (ros.)
  19. Wanda Strange Sørensen: Dansk-Polsk Ordbog. Wyd. 2. Special-pædagogisk forlag, 1990, s. 349. ISBN 87-7399-145-7.
  20. Kjell Bjørnskau: Langenscheidts Praktische Grammatik Norwegisch. Monachium: Langenscheidt, 2000, s. 106. ISBN 3-468-33240-9. (niem.)
  21. Michael de Laine: Man of letters: how the 'å' came to prominence (ang.). 2010-02-19. [dostęp 2011-10-27].
  22. Bokstav Å (norw.). Store Norske Leksikon. [dostęp 2011-12-14].
  23. Regions of Denmark (ang.). [dostęp 2011-10-27].
  24. Norman Berdichevsky: An introduction to Danish Culture (ang.). Google Books. [dostęp 2011-12-14].
  25. § 3. Å og dobbelt-a (duń.). sproget.dk. [dostęp 2011-12-14].
  26. Martin Johansen Jonas Hvid: Byen skifter navn (duń.). aarhusportalen.dk. [dostęp 2011-12-14].
  27. John W. List: Diacritics? They’re just passé! (ang.). oxforddictionaries.com. [dostęp 2013-09-23].
  28. Sweden to phase out Å, Ä and Ö (ang.). [dostęp 2013-09-23].