ß

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
ẞ ß
Niemiecki znak ẞ ß powstał w wyniku połączenia liter ſ i ʒ.
Niemiecka tabliczka z literą ß
Znak „ß” w różnych krojach pisma
Znak „ß”, użyty w krótkiej inwokacji na sklepieniu spichlerza w Przeczycy z 1732

ß – jest literą występującą tylko w alfabecie języka niemieckiego.

  • Znak jest ligaturą małych liter »ſ« (s) i »ʒ« (z) staroniemieckiego pisma.
  • Znak określa się po niemiecku jako Es-Zett (co oddaje jego stworzenie) albo niekiedy jako scharfes S, bo czytany jest jak polskie "s".
  • Używany jest wyłącznie po samogłoskach długich i dyftongach, w innym położeniu zastępowany przez ss.
  • W Szwajcarii i w Liechtensteinie niestosowany w ogóle (oddawany zawsze przez ss).
  • Jego zastępowanie przez ss jest także wtedy konieczne, kiedy klawiatura maszyny do pisania lub komputera nie zawiera tego znaku.

Niekiedy ß stosowano zamiast polskiego sz. (Reprodukcja tekstu na okładce polskiego słownika etymologicznego)

Reforma[edytuj | edytuj kod]

Dawniej stosowany częściej niż dziś, w odgórnie reformowanej pisowni języka niemieckiego znak ß zastąpiony został przez ss w położeniu po samogłosce krótkiej, a przed spółgłoską lub na końcu wyrazu, na przykład:

  • Expreß → Express
  • Boß → Boss
  • Schloß → Schloss

Obowiązujące przed reformą z 1996 r. reguły pisania ß pochodzą od ortografa Johanna Christopha Adelunga i zostały wprowadzone do szkół i urzędów reformą niemieckiej pisowni z 1901 r.

Zgodnie z nimi ß pisano:

  • na końcu wyrazu: muß, , Kuß, daß
  • na końcu częstki wyrazowej: kußecht, Schlußstrich, Paßbild
  • przed spółgłoską: müßt, paßt, grüßt, wäßrig, unvergeßne, Rößl
  • po akcentowanej długiej samogłosce: Straße, , aßen, Buße, grüßt (niezmienione)
  • po dwugłosce: heißen, außen (niezmienione)

"ss" natomiast tylko:

  • między samogłoskami, z których pierwsza była krótka: müssen, Wasser, Küsse, Rüssel.
  • w wyrazach obcych: Renaissance, Croissant, Fitness.

Zbitka ss pozostawała na końcu wyrazu, jeżeli po nim stał apostrof: (ich) lass', ale: laß! (tryb rozkazujący).

Pewne nazwy własne nie stosowały się do reguły pisania ß na końcu, n.p.: ciąg uliczny we Frankfurcie nad Menem Freßgass (z powodu gwary brakuje na końcu litery "e"), miejscowość Neuss i osoba Günter Grass.

»ß« i »ss« a »s«[edytuj | edytuj kod]

Litera s odpowiada głosce [z] z wyjątkiem niektórych zapożyczeń (zwłaszcza z języka angielskiego), chyba że ulega ubezdźwięcznieniu. Jednak inaczej, niż w języku polskim, ubezdźwięcznienie następuje nie tylko przed spółgłoskami bezdźwięcznymi i w wygłosie wyrazu, ale często też w wygłosie morfemu. W tym ostatnim przypadku ubezdźwięcznienie nie następuje przed końcówkami fleksyjnymi rozpoczynającymi się od samogłoski. A więc na przykład: das Haus [das 'haʊs] (ubezdźwięcznienie w wygłosie wyrazu), häuslich ['hɔʏsliç] (ubezdźwięcznienie w wygłosie morfemu), ale: die Häuser [di: 'hɔʏzɐ] (brak ubezdźwięcznienia przed samogłoską w nagłosie końcówki fleksyjnej), por. pol. chodź ['xɔʨ] – chodźmy ['xɔʨmɨ][1], ale: chodzimy [xɔ'ʥimɨ]. Z tego powodu łącznik -(e)s- czyta się jak [(ə)s] (Todesangst [ˌtɔ:dəs'ʔaŋst]).

Niekiedy ß/ss wymienia się z s: das Geheimnis – die Geheimnisse, des – dessen (ale den – denen), aus – außer. Wynika to z wymowy.

Połączenia st, sp na początku wyrazów i cząstek wyrazowych czyta się odpowiednio jak polskie szt [ʃt] i szp [ʃp] (Stube ['ʃtu:bə], verspäten [fɐ'ʃpe:tən]). W innych pozycjach przed spółgłoskami bezdźwięcznymi s oznacza głoskę [s], a ß/ss spotyka się rzadko (Ski, Aster, ist – 'jest', ale isst (nowe)/ ißt (dawne) – 'je').

Przypisy

  1. Spotyka się też wymowę ['xɔʥmɨ])