Budziszyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Budziszyn
Bautzen
Budyšin
Budziszyn, panorama Starego Miasta
Budziszyn, panorama Starego Miasta
Herb
Herb
Państwo  Niemcy
Kraj związkowy Saksonia
Powiat Budziszyn
Powierzchnia 66,62 km²
Wysokość 204 m n.p.m.
Populacja (31.12.2009)
• liczba ludności
• gęstość

40 740
612 os./km²
Nr kierunkowy 03591, 035935
Kod pocztowy 02625
Tablice rejestracyjne BZ
Plan
Plan
Położenie na mapie Saksonii
Mapa lokalizacyjna Saksonii
BudziszynBautzenBudyšin
Budziszyn
Bautzen
Budyšin
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
BudziszynBautzenBudyšin
Budziszyn
Bautzen
Budyšin
Ziemia 51°11′N 14°25′E/51,183333 14,416667Na mapach: 51°11′N 14°25′E/51,183333 14,416667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Budziszyn w Wikisłowniku
Strona internetowa
Portal Portal Niemcy
Tabliczka z nazwą miasta w jęz. niemieckim i łużyckim
Widok ogólny Budziszyna
Serbski Dom w Budziszynie

Budziszyn (niem. Bautzen, [ˈbaʊtsən] i[1]; górnołuż. Budyšin, [ˈbudɨʃin] i; dolnołuż. Budyšyn, wym. [ˈbudɨʃɨn]) - miasto powiatowe w Niemczech, we wschodniej części kraju związkowego Saksonia, w okręgu administracyjnym Drezno, siedziba powiatu Budziszyn, nad rzeką Sprewą, liczy ok. 40 470 mieszkańców (2009). Nazwa miasta pochodzi od n. os. Budzisz[2].

Budziszyn jest historyczną stolicą Górnych Łużyc i centrum kulturalnym Łużyczan. W mieście znajduje się stacja kolejowa Bautzen/Budyšin.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ślady osadnictwa ludzkiego na terenie Budziszyna, tzw. kultury łużyckiej, pochodzą z V-IV wieku p.n.e. Budziszyn był grodem założonym przez Słowian połabskich z plemienia Milczan. Przed r. 1000 w Budziszynie, na miejscu zdobytego grodu słowiańskiego, Niemcy założyli zamek Ortenburg, wokół którego powstało późniejsze miasto. Pierwsza pisana wzmianka o nim pochodzi z 1002 r. Gród odgrywał strategiczną rolę w czasie wojen polsko-niemieckich z lat 1002-1018. W 1018 r. w Budziszynie został zawarty pokój między Bolesławem Chrobrym i cesarzem Henrykiem II przyznający miasto Polsce, do której Budziszyn należał do 1032 r. W l. 1032-76 miasto należało do margrabiego Miśni, stając się ośrodkiem kolonizacji niemieckiej na Łużycach. Pierwsza udokumentowana wzmianka o nadaniu praw miejskich pochodzi z 1240 roku chociaż miejscowość wspomniana jest już jako miasto Budisin urbs, civitas w kronikach Thietmari merseburgiensis episcopi chronicon spisanych w latach 1012 - 1018 przez biskupa merseburskiego oraz kronikarza Thietmara.[3]

W 1253 r. miasto zostało przyłączone do Brandenburgii, a w 1319 do Królestwa Czech. W 1346 r. w ramach przeciwdziałania okolicznemu rozbojowi Budziszyn połączył siły wraz z innymi grodami przystępując do tzw. Związku Sześciu Miast Górnołużyckich (rozwiązany w 1815 r.). W wyniku ucisku plebsu miejskiego przez bogaty patrycjat w latach 1400 i 1405-1408 doszło w Budziszynie do powstania rzemieślników, które zostało krwawo stłumione (stracono 14 przywódców powstania)[4]. Miasto było oblegane przez wojska husytów w 1429 r. i ponownie w 1431 r. W 1469 r. Budziszyn przeszedł pod panowanie węgierskie. Król węgierski Maciej Korwin zadbał o wzmocnienie zamku i fortyfikacji miejskich ze względu na bliską granicę z Czechami i niebezpieczeństwo ataku z ich strony. W 1490 r. Budziszyn powrócił pod panowanie czeskie.

W okresie reformacji założono tutaj kościół protestancki w 1524 r., a miejscową katedrę zamieniono na kościół dwuwyznaniowy. W 1547 r. nastąpiło odebranie przywilejów miejskich przez cesarza. Podczas wojny trzydziestoletniej (1618-48) Budziszyn był kilkakrotnie okupowany i plądrowany. Miasto zostało dodatkowo zniszczone w czasie wielkich pożarów w 1620 i 1634 r. Od 1635 r. wraz z Łużycami przyłączony do Saksonii. Poważnie zniszczony w czasie dwóch kolejnych pożarów w 1707 i 1720 r. Ponowny rozwój nastąpił od poł. XVIII wieku W 1804 r. przebywał w Budziszynie Stanisław Staszic, który zauważył obecność żywiołu łużyckiego w mieście[4]. W maju 1813 r. pod Budziszynem miała miejsce bitwa wojsk napoleońskich z połączonymi siłami prusko-rosyjskimi, które zostały pokonane przez Francuzów. Przed bitwą w mieście nocował cesarz Napoleon I.

W 1846 r. nastąpiło otwarcie linii kolejowej Drezno-Budziszyn, a miasto wkroczyło w epokę industrializacji. Dopiero w 1868 r. Budziszyn otrzymał obecną niemiecką nazwę Bautzen (dotąd zwany był przez Niemców Budissin). W 1904 r. w mieście otwarto Dom Serbski, który stał się ośrodkiem łużyckiego ruchu kulturalno-narodowego. W okresie II wojny światowej naziści zamienili budziszyński zamek na więzienie, w którym przetrzymywano przeciwników systemu i jeńców wojennych. W kwietniu 1945 r. miasto zostało ogłoszone twierdzą. O Budziszyn toczyły się ciężkie walki z udziałem m.in. 2 Armii WP. Miasto zostało zniszczone w 77%, a Dom Serbski zburzony przez oddziały SS. W 1950 r. w Budziszynie odbył się zjazd Łużyczan, a szesnaście lat później Festiwal Kultury Łużyckiej. Tradycja ta była kontynuowana w latach późniejszych; do 1989 r. odbyło się w mieście siedem festiwali łużyckich. Władze Wschodnich Niemiec więziły w Budziszynie członków demokratycznej opozycji. W 1992 miasto liczyło 46 311 mieszkańców[5]. Odkryta w 1994 r. Asteroida (11580) Bautzen nazwana została na cześć miasta.

Zabytki i inne atrakcje[edytuj | edytuj kod]

  • zamek Ortenburg (Hród) - pierwotny z ok. 958 r., przebudowany przez króla Węgier Macieja Korwina w l. 1469-90. Zamek zachował gotycki wystrój z późniejszymi renesansowymi dodatkami. Wejście do warowni prowadzi przez Wieżę Macieja, nazwaną tak na cześć króla Węgier. Wokół zamku zachowały się fragmenty murów obronnych z basztami. Na zamku znajduje się od 1971 r. "Muzeum Sorabistyczne" (Serbski muzej Budyšin/Sorbisches Museum) zajmujące się historią, kulturą i literaturą Serbołużyczan
  • ratusz - po gruntownej przebudowie w l. 1729-32 ze średniowiecznym zegarem słonecznym na wieży
  • Katedra św. Piotra (Katedrala Swj. Pětra/Dom St. Petri) - z XIII/XV wieku, czteronawowa. Zewnętrzne ściany świątyni są ozdobione gotyckimi nagrobkami. Świątynia służy protestantom i katolikom od 1524 r.
  • brama Mikołajska - będąca fragmentem fortyfikacji miejskich. Widnieje na niej herb Budziszyna
  • Bogata Wieża (Bohata wěža/Reichenturm) - z l. 1490-92 z barokową nadbudową z pocz. XVIII wieku. Wieża jest odchylona od pionu o 144 cm
  • ruiny kościoła św. Mikołaja (St. Nikolai) z 1440 r., z cmentarzem z grobami znanych Łużyczan
  • Niemiecko-Łużycki Teatr Narodowy (Němsko-Serbske ludowe dźiwadło/Deutsch-Sorbisches Volkstheater) - klasycystyczny budynek z końca XVIII w. i jedyny dwujęzyczny teatr w Niemczech
  • Serbski Dom - odbudowana po wojnie siedziba Domowiny i Muzeum Literatury Łużyckiej
  • Muzeum Miejskie (Muzej Budyšin/Museum Bautzen) w Rynku. Placówka zajmuje się dokumentowaniem dziejów miasta i posiada bogate zbiory dotyczące jego historii, w tym eksponaty łużyckie
  • willa Weigangów (Villa Weigang)- secesyjny dom mieszkalny z lat 1902-1903 z dwupiętrowym hallem i przeszkloną kopułą oraz secesyjnymi oknami witrażowymi
  • pomnik żołnierzy 2 Armii Wojska Polskiego, którzy w 1945 r. zdobyli miasto
  • pomnik Jana Arnošta Smolera, pioniera narodowego odrodzenia Łużyczan

Rozrywka[edytuj | edytuj kod]

W położonej w odległości ok. 5 km od historycznego centrum miasta dzielnicy Kleinwelka (Mały Wjelkow) znajduje się największy w Niemczech labirynt. Park o powierzchni ponad 5000 m² dzieli się na trzy części: klasyczny labirynt, tzw. labirynt przygodowy z różnymi urządzeniami do wspinaczki oraz tzw. labirynt tajemniczy. Z tego miasta pochodzi także zespół Silbermond[6].

Współpraca[edytuj | edytuj kod]

Miejscowości partnerskie:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Do 1868 r.: Budissin
  2. Cienkowski, W. P., Sekrety imion własnych, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1965, str. 140.
  3. "Thietmari meseburgensis episcopi chronicon", Fridericus Kurze, Hannoverae, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1889, str.263.
  4. 4,0 4,1 Krzysztof R. Mazurski, Andrzej Zieliński: Łużyce, Warszawa 1984, str. 37.
  5. Renate Peter, Ralf Reimann: Bautzen, Budyšin, broszura informacyjna w jęz. polskim wydana przez Urząd Miejski w Budziszynie, 1994.
  6. Strona fanklubu zespołu

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Krzysztof R. Mazurski, Andrzej Zieliński: Łużyce, Warszawa 1984, KAW, ISBN 83-03-00772-6
  2. Renate Peter, Ralf Reimann: Bautzen, Budyšin, broszura informacyjna w jęz. polskim wydana przez Urząd Miejski w Budziszynie, 1994
  3. Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen, Kamenz, 2009

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]