Geografia Afganistanu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mapa Afganistanu

Afganistan jest średniej wielkości państwem położonym na granicy trzech wielkich regionów geograficznych: Azji Środkowej, Azji Południowej i Azji Południowo-Zachodniej. Kraj ten przez wiele lat był areną podbojów i walk, ziemie dzisiejszego Afganistanu najeżdżali m.in. Grecy, Persowie i Arabowie. Dziś ten muzułmański kraj jest areną konfliktów pomiędzy międzynarodową armią sojuszu NATO, a próbującymi odzyskać władzę talibami.

Powierzchnia, położenie i granice[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia - 652 225 km²

Położenie - jak wyżej wspomniano, Afganistan leży pomiędzy obszarami Azji Południowej, Środkowej i Południowo-Zachodniej, w głębi azjatyckiego lądu, bez dostępu do morza.

Skrajne punkty: północny 38°50'N, południowy 29°50'N, zachodni 60°50'E, wschodni 75°00'E. Rozciągłość południkowa wynosi 1 050 km a równoleżnikowa 1 280 km.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Granice Afganistanu.

Afganistan graniczy z następującymi państwami:

Afganistan - zdjęcie satelitarne

Budowa geologiczna i rzeźba[edytuj | edytuj kod]

Afganistan leży w północno-wschodniej części Wyżyny Irańskiej i Hindukuszu. Zdecydowana większość powierzchni kraju stanowi obszar fałdowania alpejskiego. Obszary te zbudowane są głównie ze skał mezozoicznych i trzeciorzędowych. W ich skład wchodzą głównie: wapienie, piaskowce i skały metamorficzne. Najstarsze utwory geologiczne występują w południowej i wschodniej części wyżyny Hazaradżat. Występujące tam granity i łupki pochodzą okresu prekambryjskiego i kambryjskiego. Najmłodsze zaś skały występują na północy i na południowym zachodzie kraju. Występujące tam utwory geologiczne występują pod postacią osadów pochodzących z czwartorzędu. Obszar Afganistanu jest jednym z najbardziej aktywnych sejsmicznie regionów na świecie.

Terytorium Afganistanu jest obszarem górzysto-wyżynnym, połowa kraju to tereny wznoszące się powyżej 2 000 m n.p.m. Występują tam liczne masywy górskie i wyżynne równiny. W północno-wschodniej części kraju wznoszą się góry Hindukusz, które na wschodzie stykają się z Pamirem i Karakorum. W tym regionie, czyli w Hindukuszu Wschodnim wznosi się najwyższy szczyt kraju - Noszak o wysokości 7 492 m n.p.m. W centrum kraju najwyższym łańcuchem gór jest Koh-i Baba, którego maksymalna wysokość wynosi 5 135 m n.p.m. Łańcuch tychże gór rozdziela wyżyną Hazaradżat na dwie części. Na zachodzie góry Koh-i Baba przechodzą w góry Safed Koh zwane też Paropamis, które wznoszą się na wysokość 4 565 m n.p.m. Góry te ciągną się aż do granicy z Iranem. Na północ od Safed Koh ciągnie się równolegle łańcuch Gór Turkiestańskich, najwyższym szczytem tych gór jest Tirbandi Turkistan o wysokości 3 809 m n.p.m. Góry te graniczą od północy Równiną Baktrii, której przeciętna wysokość nad poziomem morza waha się od 300 do 400 m. Na południowy zachód od wyżyny Hazaradżat, wznoszą się silnie rozczłonkowane Góry Środkowoafgańskie o maksymalnej wysokości 4 182 m n.p.m.

Afganistan jest pozbawiony nizin, jedynym obszarem nisko położonym poza Równiną Baktri jest Kotlina Sistanu, gdzie miejscami opada ona do wysokości poniżej 500 m n.p.m. Na wschód od tej kotliny leżą wyżynne pustynie - Margo i Registan, ograniczone od południa górami Czagaj o wysokości maksymalnej 2 324 m n.p.m.

Hindukusz

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Afganistan leży w strefie klimatu podzwrotnikowego suchego o wybitnych cechach kontynentalnych. Oddalenie od oceanu i ogromna powierzchnia azjatyckiego kontynentu sprawa, że klimat tego kraju jest suchy i nacechowany skrajnościami pogodowymi. Ponadto na klimat ma wpływ rzeźba terenu. Jako kraj wysoko położony z masywnymi łańcuchami górskimi, charakteryzuje się odmiennymi warunkami klimatycznymi, gdzie szerokość geograficzna ma drugoplanowy wpływ na aurę jak występuje w Afganistanie.

Temperatury są skrajne, a ich dobowe i roczne wahania są duże. Średnie ogólne wartości termiczne wahają się od 5 °C zimą do 25 °C latem. Najcieplejsze są obszary oczywiście najniżej położone, czyli rejony wschodnie i południowo-zachodnie. Latem w tych rejonach oraz na równinach nad Amu-darią średnie temperatury przekraczają 30 °C. W okresie letnim od maja do września występują upały, gdzie w ciągu dnia temperatury osiągają, a nawet przekraczają wartość 45 °C. Nocą robi się chłodno, a temperatury spadają poniżej 20 °C. Najchłodniej jest w górach, zwłaszcza na obszarze Hindukuszu, gdzie nawet latem średnia temperatura nie przekracza 5 °C. Zimą występują mrozy, nawet do -20 °C. Zimy w Afganistanie są surowe, nawet na obszarach równinnych w dzień jest najwyżej 15 °C, podczas gdy w nocy występują silne mrozy. Większość kraju cechuje się typową dla Europy zimą, gdzie do częstych zjawiska należą opady śniegu, zimne wiatry. Wszystkie masywy górskie są co najmniej do kwietnia pokryte śniegiem, który w najwyższych partiach gór powyżej 4 000 m n.p.m. utrzymuje się przez cały rok.

Opady deszczu z racji wybitnego kontynentalizmu są niewielkie. Na przeważającej części kraju średnie wartości wynoszą od 200 do 400 mm. Najniższe opady występują w południowo-zachodniej części kraju - zaledwie 50 mm. rocznie. Najwięcej opadów notuje się we wschodniej części kraju, gdzie zaznacza się wpływ wiatrów monsunowych, oraz w górach. Najwyższe wartości osiągają 1 000 mm. rocznie. Są to głównie tereny leżące powyżej 3 000 m n.p.m. W porze letniej opady są najniższe, lub nie występują wcale. Jedynie tereny górskie, szczególnie w rejonie Hindukuszu, są nawiedzane przez letnie opady. Latem do częstych zjawisk należy silny wiatr nazywany wiatrem 120 dni, ponadto występuje burze pyłowe.

Panorama krajobrazu afgańskiego

Wody[edytuj | edytuj kod]

Większość terytorium Afganistanu to obszary bezodpływowe, jedynie niewielkie obszary na wschodzie kraju należą do zlewiska Oceanu Indyjskiego. Ogólnie sieć rzeczna jest uboga z powodu suchości klimatu, tylko tereny wschodnie mają dobrze rozwinięta sieć rzeczną.

Główną rzeką kraju jest Amu-daria, która jest rzeką graniczną Turkmenistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu. W granicach Afganistanu liczy 1 300 km, a jej dopływami są Konduz i Kokcza. Do innych rzek kraju należą: Helmand o długości 1 150 km i Harirud o długości 800 km. Reszta rzek ma głównie charakter okresowy. W kraju występują nieliczne jeziora, do głównych zbiorników należy m.in. Saberi w Sistanie na południu kraju. Poziom lustra Saberi ulega dużym wahaniom. Poza Saberi w tym samym regionie leży Puzak, a w na równinie Hazaradżad - Nawur i Ab-i Istoda. W najwyższych partiach Hindukuszu występują lodowce

Mapa topograficzna

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Przeważającym typem gleb w kraju są gleby górskie. Na obszarach niżej położonych występują szaroziemy. Na wschodzie kraju miejscami można spotkać brunatne kambisole. Obszary na południu mają najbardziej ubogą warstwę glebową, gdzie w wielu miejscach występują słone gleby. Doliny rzek są pokryte aluwialnymi fluwisolami.

Flora[edytuj | edytuj kod]

Szata roślinna jest dość uboga. Większość kraju to skaliste i bezleśne góry. Reszta kraju jest pokryta suchą roślinnością, niższe partie gór zajmują suche stepy. Na równinach, a w szczególności na południu występują obszary półpustynne i miejscami pustynne. Występują tam sucha roślinność kserofityczna, pozbawiona drzew i dużych krzewów.

Lasy zajmują niewiele powierzchni kraju, występują głównie we wschodnich terenach górzystych. Są to lasy iglaste typu himalajskiego, gdzie dominującym gatunkiem jest cedr i sosna, a także świerki, jodły i cisy. Miejscami rosną twardolistne lasy dębowe także zarośla różaneczników i jałowców. Na terenach Gór Turkiestańskich i w Safed-Koh w nielicznych miejscach zachowały się lasy pistacjowe. W kotlinach na wschodzie kraju, w rejonie Dżalalabadu, oraz w południowo-zachodniej części Afganistanu rosną palmy daktylowe i inne rośliny podzwrotnikowe.

Zima w Afganistanie

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Świat zwierząt jest dobrze zachowany (podobnie jak i roślinność). Przyczyną tego stanu rzeczy jest niska gęstość zaludnienia kraju (wiele obszarów jest niezamieszkanych). W Afganistanie żyją zwierzęta typowe pustyń, stepów i gór Azji Środkowej i Zachodniej.

Do powszechnych zwierząt należą kopytne jak: dżejran, koza bezoarowa, markur i koziorożce. W górach Hindukuszu można spotkać owcę pamirską zwaną archarem. Tereny górzyste są też siedliskiem niedźwiedzia brunatnego, a także irbisa. Nad Amu-darią zachowały się żyjące tam tygrysy. Tereny równinne zamieszkiwane są przez szakala złocistego i hienę pręgowaną. Jeśli chodzi o ptaki to w Afganistanie żyje wiele gatunków szpakowatych jak np. majna. W górach żyje kuropatwa górska i ptaki drapieżne jak np. orzeł przedni. Górskie rzeki obfitują w ryby, głównie pstrągowate.

Afganistan jest jednym z tych krajów, który obszary chronione zajmują niewielki procent powierzchni kraju, w tym wypadku zaledwie 0,3% Występuje kilka obszarów chronionych: dolina Alingar, doliny rzek Kunar i Kamdesz, solnisko Nawur i jezioro Ab-i Istoda.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Encyklopedia Geograficzna Świata: Azja. Wydawnictwo OPRES Kraków 1998 ISBN 83-85909-37-0

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]