Rozstaw szyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rozstaw szyn
Splot - Tor - Tor tramwajowy

Track gauge.svg

Kolej szerokotorowa
  Breitspurbahn 3 000 mm (118,1 in)
  Rozstaw brunelowski 2 140 mm (84,3 in)
  Rozstaw indyjski 1 676 mm (66,0 in)
  Rozstaw iberyjski 1 668 mm (65,7 in)
  Rozstaw irlandzki 1 600 mm (63,0 in)
  Rozstaw rosyjski 1 520 mm (59,8 in)

Kolej normalnotorowa
  Rozstaw standardowy
(stephensonowski)
1 435 mm (56,5 in)

Kolej średniotorowa
  Rozstaw szkocki 1 372 mm (54,0 in)
  Rozstaw przylądkowy 1 067 mm (42,0 in)
  Rozstaw metrowy 1 000 mm (39,4 in)

Kolej wąskotorowa
  Rozstaw trójstopowy 914 mm (36,0 in)
  Rozstaw bośniacki 760 mm (29,9 in)

Inne
  Rozstaw piętnastocalowy 381 mm (15,0 in)

Rail gauge world.png

Rozstaw szyn, inaczej, rozstaw toru, prześwit toru – odległość między wewnętrznymi powierzchniami główek szyny. W Polsce, mierzona 14 mm poniżej górnej powierzchni szyn, wynosi na liniach normalnotorowych 1435 mm. Czym innym jest odległość między osiami główek szyn (wynosi 1500 mm).

Oprócz rozstawu normalnego, 1435 mm, istnieje kilka podstawowych rozstawów stosowanych w różnych państwach na liniach kolei sieci krajowej: 1000 mm, 1067 mm, 1520 mm, 1600 mm, 1668 mm, 1676 mm.

Niejednokrotnie konieczność prowadzenia pociągów różnych rozstawów tą samą trasą spowodowało budowę torów trój- lub czteroszynowych (w splocie). Splot trójszynowy stosować można tam, gdzie różnica rozstawu jest na tyle duża, by dało się umieścić dwie szyny obok siebie.

Istnieje pewna tolerancja, z którą pociągi jednego rozstawu mogą korzystać z toru innego rozstawu. Na przykład tor o prześwicie 1520 mm jest praktycznie kompatybilny z torem 1524 mm (ruch między Rosją i Finlandią odbywa się bez zmiany rozstawu kół – 1524 mm tor fiński i dawny rosyjski, tzw. carski). Różnica mogła być jeszcze większa: w USA pociągi rozstawu 1435 mm mogły używać torów o prześwicie 1448 mm. Przy odpowiednio szerokich obręczach kół mogły też używać toru 1473 mm.

Rail gauge.svg

Przegląd najpopularniejszych rozstawów szyn[edytuj | edytuj kod]

Pogrubiono rozstawy nadal eksploatowane

Waldenburgerbahn; tor 750 mm

Rozstawy wąskotorowe[1][edytuj | edytuj kod]

Tor metrowy, Uganda Railway pod Mombasą w Kenii
Tor trójszynowy umożliwiający jazdę pociągów o rozstawie kół 1067 mm i 1435 mm; koleje OdakyūHakone tozan, okolice Jokohamy

Rozstawy średnie[edytuj | edytuj kod]

Kategoria wyróżniana w krajach, gdzie rozstawy z tego przedziału są podstawowe na sieci krajowej; w Polsce grupę tę włącza się do „torów wąskich”.

Rozstaw normalnotorowy[1][edytuj | edytuj kod]

  • 1435 mm (4 stopy bryt. 8½ cala) – tzw. „stephensonowski” albo „normalny” [2]: Anglia, kolej Stockton & Darlington Rly. (1825); potem wiele kolei i tramwajów na całym świecie; o przyjęciu tego rozstawu jako standardowego zadecydowała zapewne jego popularność w krajach, gdzie kolej rozwinęła się najwcześniej: Wlk. Brytanii, Niemczech, Francji, północno-wschodnich Stanach Zjednoczonych. Rozstaw normalny jest również zastosowany na większości polskiej sieci kolejowej
Melbourne, tory 1600 mm
Great Western Rly., tor "brunelowski"

Rozstawy szerokotorowe[1][edytuj | edytuj kod]

  • 1445 mm
  • 1448 mm – tzw. „pensylwański”, typowy dla Pennsylvania RR, w USA; używały go pociągi normalnotorowe; po 1886 stopniowa konwersja na rozstaw normalny
  • 1450 mm – tramwaje w Dreźnie
  • 1458 mm – tramwaje w Lipsku
  • 1473 mm – dawny popularny rozstaw torów w stanach Ohio i New Jersey (lata 30. i 40. XIX wieku), które były zbudowane z szyn drewnianych z żelaznym okuciem powierzchni jezdnej; tzw. Ohio broad gauge
  • 1495 mm – tramwaje w Toronto; potem także metro w Toronto
  • 1520 mm – tzw. „rosyjski” (nowy), standardowy dla krajów byłego ZSRR
  • 1524 mm – tzw. „rosyjski” (stary):
    • USA: wiele kolei w stanach południowych w połowie XIX w. (5 stóp brytyjskich); konwersja większości na 1448 mm w 1886
    • Rosja, Николаевская ж.д., przed 1851; tramwaje warszawskie do 1947; nadal standardowy w Finlandii i w Estonii
  • 1575 mm – Irlandia, Dublin & Drogheda Rly., rozstaw pierwotny
  • 1581 mm – tzw. „pensylwański rozstaw tramwajowy”, obecnie tramwaje w Filadelfii i Pittsburgu (5 stóp bryt. 2¼ cala)
  • 1588 mm – tramwaje w Nowym Orleanie
  • 1600 mm – tzw. „irlandzki”:
    • Irlandia, wprowadzony zaleceniem z 1845
    • Australia, Wiktoria: kolej Melbourne & Hobson's Bay Rly., 1854
    • Brazylia, São Paulo Railway, 1867
  • 1638 mm – tramwaje w Baltimore
  • 1664 mm – pierwotny rozstaw kolei portugalskich (5 stóp portugalskich)
  • 1668 mm – wspólny rozstaw „iberyjski”; obowiązujący standard sieci Hiszpanii i Portugalii
  • 1672 mm – kolej Barcelona – Mataró, Katalonia, 1848 (6 stóp katalońskich); pierwotnie podstawowy na sieci hiszpańskiej
  • 1676 mm – tzw. „brytyjski rozstaw kolonialny” (5½ stopy brytyjskiej):
    • Kanada, Champlain & St. Lawrence RR, 1836; później podstawowy w Kanadzie do 1870; następnie przejście na tor normalny dla integracji z kolejami USA
    • Indie, Great Indian Peninsular Rly. linia Bombaj – Thana, 1853; tzw. broad gauge, rozstaw standardowy w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu i Sri Lance
    • Argentyna, kolej Parque – Floresta, 1857; tzw. „trocha ancha”
    • USA, San Francisco: kolej BART 1972
  • 1825 mm – Rosja, kolej Царскосельская ж.д., tor pierwotny, 1836
  • 1880 mm – Irlandia, Ulster Rly., rozstaw pierwotny
  • 1945 mm – Holandia, kolej HSM, 1839-66
  • 2000 mm – Szkocja, CairnGorm
  • 2140 mm – tzw. Brunel gauge, Anglia, kolej Great Western Rly., 1838-92
  • 3000 mm (także 4000 mm i 6500 mm) – tak zwana Breitspur – kolej planowana w czasach Trzeciej Rzeszy

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Sylwia Charciarek, Bartłomiej Foltyn: Drogi kolejowe. [dostęp 4-12-2010].
  2. W Argentynie rozstaw normalny określa się jako "trocha media" ("średni").

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]