Stanisław Leszczycki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stanisław Marian Leszczycki
Data i miejsce urodzenia 8 maja 1907
Mielec
Data i miejsce śmierci 17 czerwca 1996
Warszawa
profesor nauk o ziemi
Specjalność: geografia
Alma Mater Uniwersytet Jagielloński
Doktorat 1932
Uniwersytet Jagielloński
Habilitacja 1945
Uniwersytet Jagielloński
Profesura 1954
Polska Akademia Nauk
Status członek rzeczywisty
Funkcja Jednostka PAN członek prezydium
Polska Akademia Nauk
Doktor honoris causa
(Uniwersytet Karola w Pradze – 1970)
(Akademia Ekonomiczna w Poznaniu – 1977)
(Uniwersytet Warszawski – 1987)
dyrektor
instytut Instytut Geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego
Okres spraw. 1945–1948
dyrektor
instytut Instytut Geograficzny Uniwersytetu Warszawskiego
Okres spraw. 1951–1970
Następca Jerzy Kondracki
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
Stanisław Leszczycki
poseł do Krajowej Rady Narodowej
Przynależność polityczna PPS
Okres urzędowania od 1945
do 1947
poseł do Sejmu Ustawodawczego
Przynależność polityczna PZPR
Okres urzędowania od 1947
do 1952
podsekretarz stanu w MSZ
Okres urzędowania od 1946
do 1950

Stanisław Marian Leszczycki (ur. 8 maja 1907 w Mielcu, zm. 17 czerwca 1996 w Warszawie) – polski geograf i działacz polityczny.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Mielcu w rodzinie prawniczej: dziadek Robert Leszczycki był sędzią Sądu Krajowego w Krakowie, drugi dziadek Henryk Macharski (ojciec matki Jadwigi z Macharskich Leszczyckiej) – prawnikiem w starostwie, a ojciec Bronisław Leszczycki – notariuszem. Podczas I wojny światowej rodzina przeniosła się do Andrychowa, a po śmierci ojca osiadła w Krakowie, gdzie Stanisław ukończył szkołę powszechną i gimnazjum.

Od 1917 należał do harcerstwa, jego drużynowym był Ignacy Fik. Stanisław Leszczycki jako harcerz pełnił m.in. służbę gońca w wojskowym biurze werbującym ochotników do walki z bolszewicką Rosją, a w 1924 przeszedł kurs dla przewodników po Krakowie. Do końca lat 20. był drużynowym i organizował letnie obozy harcerskie. W czasach szkolnych interesował się heraldyką, etnografią i językiem esperanto, uczestniczył w konferencji skautów esperantystów w Birkenhead w Anglii w 1929.

Po maturze w 1926 zamierzał zdawać na studia geologiczne, ponieważ jednak ówcześnie takich studiów nie było, wybrał najbliższą swoim zainteresowaniom geografię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Ze względu na trudne warunki materialne w trakcie studiów musiał podjąć pracę zarobkową. Dzięki prof. Ludomirowi Sawickiemu na drugim roku został zaangażowany jako zastępca młodszego asystenta, a na trzecim, w 1928 – jako młodszy asystent. Wkrótce, po śmierci prof. Sawickiego, powierzono mu prowadzenie seminarium antropogeograficznego pod kierunkiem prof. Jerzego Smoleńskiego, a później – pracowni magisterskiej i konwersatorium ogólnogeograficznego. Jako drugi kierunek studiował także etnografię, ukończył też studium pedagogiczne. W 1930 otrzymał tytuł magistra filozofii UJ (praca dyplomowa pt. Demografia wsi Krzczonowa i Zawadki w powiecie myślenickim) i został mianowany starszym asystentem. Zajmował się demogeografią, w szczególności badaniami osadnictwa wiejskiego (m.in. fizjonomii osiedli – prowadzonymi głównie w Beskidzie Wyspowym, Małym i Niskim, Podhalu, na Łemkowszczyźnie, a także w Alpach Austriackich, w Anatolii i Finlandii), prowadził zimowe badania klimatu w Tatrach, bioklimatu polskich uzdrowisk, zajmował się geografią turyzmu (kierował pionierskim Studium Turyzmu na UJ) oraz planowaniem regionalnym (podkreślał rolę naturalnego środowiska geograficznego i czynników demograficznych w planowaniu regionalnym).

W 1932 na podstawie pracy Badania geograficzne nad osadnictwem w Beskidzie Wyspowym uzyskał doktorat. Równolegle z działalnością prowadzoną na uniwersytecie w 1934 rozpoczął pracę w Biurze Planu Regionalnego Podhala i Beskidu Zachodniego (od 1937 Biurze Regionalnym Planu Zabudowy Okręgu Krakowskiego). Pracę habilitacyjną Region Podhala złożył w 1937, jednak została ona odrzucona.

Od czasów gimnazjalnych działał w Polskim Towarzystwie Tatrzańskim, na studiach założył Koło Akademickie PTT, był przewodnikiem górskim. Działał również w Polskim Związku Narciarskim, Towarzystwie Ochrony Przyrody, Lidze Popierania Turystyki i Związku Ziem Górskich. W czasie studiów wstąpił do Polskiego Towarzystwa Geograficznego, był jego sekretarzem. Wraz z kolegą z harcerstwa Janem Chranickim był współtwórcą stukilometrowego szlaku turystycznego wokół Krakowa. Popularyzował geografię w wykładach krakowskiej rozgłośni Polskiego Radia, prowadził tam piątkowy „Poradnik turystyczny” a zimą prezentował „Komunikat śniegowy”, pisał liczne artykuły do prasy krakowskiej, w szczególności do dodatków „Kuriera Krakowskiego”. Wygłaszał odczyty w Towarzystwie Uniwersytetu Robotniczego, organizował i prowadził wycieczki krajoznawcze w okolice Krakowa dla robotników i bezrobotnych. Uczestniczył w Karpackich Zjazdach Turystycznych.

Aresztowany w listopadzie 1939 w niemieckiej akcji pacyfikacyjnej, tzw. Sonderaktion Krakau. Więziony we Wrocławiu, a następnie w obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau. Po powrocie do Krakowa w 1941 pracował w wodociągach miejskich jako telefonista, gdzie związał się ze środowiskiem PPS, oraz w latach 1942-1945 w Sekcji Opieki nad Przesiedlonymi i Uchodźcami Komitetu Opiekuńczego Rady Głównej Opiekuńczej jako magazynier. Współpracował też z Biurem Informacji Politycznej Armii Krajowej, kilkakrotnie przechodził przez granicę na Orawę i Spisz, przekazując podziemną prasę i konspiracyjne przesyłki. Brał udział w tajnym nauczaniu Uniwersytetu Jagiellońskiego, prowadził zajęcia z antropogeografii i geopolityki. Wraz z kolegami z UJ prowadził prace nad zreformowaniem szkolnictwa wyższego w powojennej Polsce, modelem gospodarki planowej, organizacją społeczno-polityczną państwa oraz przygotowaniem do konferencji pokojowej.

Pałac Uruskich-Czetwertyńskich – siedziba Instytutu Geograficznego UW (obecnie Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych), Polskiego Towarzystwa Geograficznego oraz przez wiele lat Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN

Po zakończeniu działań wojennych uczestniczył w zabezpieczaniu i porządkowaniu gmachów uniwersyteckich, kompletowaniu zbiorów i wznowieniu działalności dydaktycznej. W 1945 złożył pracę habilitacyjną o osadnictwie na podstawie materiałów zebranych w 1936 w czasie wyprawy do Anatolii (została ona wydana dopiero w 1987 pt. Badania geograficzne nad osadnictwem w Południowej Anatolii[1]). Był dyrektorem Instytutu Geografii UJ w latach 1945-1948. W Warszawie doprowadził do podpisania umowy z właścicielem zrujnowanego pałacu Uruskich Stefanem Czetwertyńskim a rektorem Uniwersytetu Warszawskiego, na mocy której w odbudowanym gmachu, oddanym do użytku w 1950, umieszczono Instytut Geograficzny UW (obecnie Wydział Geografii i Studiów Regionalnych) oraz Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Polskie Towarzystwo Geograficzne i wspólną bibliotekę geograficzną.

Był jednym z ekspertów komunistycznego Rządu Tymczasowego RP ds. granic, uczestniczących w konferencji w Poczdamie w lipcu 1945, autorem memoriału pt. Postulaty Polski w sprawie granicy zachodniej Polski, przedłożonego po poprawkach Ministerstwa Spraw Zagranicznych Stanom Zjednoczonym Ameryki, Wielkiej Brytanii i Związkowi Radzieckiemu. Uczestniczył w rozmowach w sprawie ustalania przebiegu granicy polsko-czechosłowackiej i polsko-radzieckiej.

Członek PPS w latach 1945–1948. W PZPR przez cały okres istnienia partii (1948–1990). Poseł do KRN w latach 1945–1947, a następnie do Sejmu Ustawodawczego (1947–1952). Podsekretarz stanu w MSZ w latach 1946–1950.

Na pierwszym powojennym zjeździe Polskiego Towarzystwa Geograficznego w 1946 poparł ideę zjednoczenia wszystkich polskich towarzystw geograficznych i został wybrany przewodniczącym wydziału ds. naukowych. W latach 1950-1953 był prezesem PTG, w 1954 został jego członkiem honorowym, otrzymał złotą odznakę za zasługi dla PTG (1958) i medal PTG (1964). Zainicjował utworzenie w 1949 nadmorskiej stacji badawczej PTG w Międzyzdrojach na Wolinie. Uczestniczył w pracach nad planem badań dla geografii polskiej, podziałem kraju w nowych granicach na regiony geograficzne (niestety w niewielkim stopniu uwzględniającego elementy antropogeograficzne) oraz nazewnictwem na terenach przyłączonych do Polski (zajmował się nazwami fizjograficznymi).

Był inicjatorem powstania czasopisma „Poznaj Świat”, w którym publikował liczne artykuły i notatki, oraz wydawania biuletynu pt. „Przegląd Radzieckiej Literatury Geograficznej”, który od 1953 wychodził jako „Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej”.

W Towarzystwie Uniwersytetu Robotniczego wygłaszał odczyty i uczestniczył w konferencjach dotyczących spraw robotniczych. Uczestniczył w Radzie Szkół Wyższych oraz Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W powołanej z inicjatywy KC PZPR Komisji Popierania Twórczości Naukowej i Artystycznej, przyznającej subwencje i stypendia krajowe i zagraniczne, był przewodniczącym Sekcji Popierania Nauki (1949-1953). Był członkiem Komitetu Nagród Państwowych, w którym przewodniczył Sekcji Architektury i Planowania Przestrzennego.

Współorganizował I Kongres Nauki Polskiej, na którym powołano Polską Akademię Nauk, przy jednoczesnej likwidacji Polskiej Akademii Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Był współautorem referatu krytycznie oceniającego geografię przedwojenną i wytyczającego cele i zadania geografii na bazie materializmu dialektycznego[2]. W 1952 powołany przez komunistyczny rząd w skład pierwszego prezydium PAN, był członkiem prezydium PAN do 1968 i ponownie w latach 1978-1980, członkiem kilku komitetów PAN, w tym przewodniczącym Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju (1958-1980) oraz Komitetu ds. Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (1953-1961), a następnie przewodniczącym Rady Naukowej Zakładu Badań Naukowych GOP w Zabrzu. Jako ekspert z dziedziny planowania przestrzennego został powołany do Państwowej Rady Gospodarki Przestrzennej przy Komisji Planowania przy Radzie Ministrów.

W 1954 mianowany profesorem zwyczajnym.

Uczestniczył w pracach nad zagospodarowaniem przestrzennym kraju, jego gospodarki, transportu i wariantami podziału administracyjnego. Zajmował się geografią przemysłu, jego strukturą przestrzenną i zmianami przemysłu i zagospodarowania przestrzennego w czasie, rozwojem aglomeracji miejsko-przemysłowych, a także regionalizacją ekonomiczną Polski i świata. Występował przeciwko trasie szerokotorowej Linii Hutniczo-Siarkowej prowadzonej przez Roztoczański Park Narodowy i lokalizacji zapory na Dunajcu, sprzeciwiał się lokalizacji Huty Katowice. Kierował pracami nad Atlasem przemysłu Polski, był członkiem komitetu redakcyjnego Wielkiego atlasu świata i współtwórcą Narodowego atlasu Polski oraz koncepcji Atlasu zasobów, walorów i zagrożeń środowiska. Prowadził badania terenowe ludności na wyspie Wolin, kierował pracami nad strefami wpływów wielkich miast, kontynuował też prace nad osadnictwem wiejskim w Beskidzie Wyspowym.

W latach 1951-1970 był dyrektorem Instytutu Geograficznego UW. W 1966 otrzymał propozycję objęcia funkcji rektora UW, której jednak nie przyjął. W marcu 1968 współautor pisma ponad 30 profesorów członków PAN do premiera Józefa Cyrankiewicza protestującego przeciwko biciu i aresztowaniu młodzieży oraz budzeniu antysemityzmu.

W latach 1968–1972 prezes Międzynarodowej Unii Geograficznej. W latach 1950–1979 redaktor naczelny „Przeglądu Geograficznego”. Doctor honoris causa Uniwersytetu Karola w Pradze (1970), Akademii Ekonomicznej w Poznaniu (1977) i Uniwersytetu Warszawskiego (1987)[3]. Członek honorowy dziewiętnastu geograficznych towarzystw naukowych oraz Towarzystwa Urbanistów Polskich[4]. Odznaczony wieloma orderami i medalami krajowymi i zagranicznymi, m.in. w 1951 został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[5].

Pochowany na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie.

W 1998 jego imię nadano Instytutowi Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Przypisy

  1. „Prace Geograficzne IG PAN”, nr 150
  2. Stan geografii w Polsce i perspektywy jej rozwoju. „Przegląd Geograficzny”, t. XXIII, 1951, s. 3-59
  3. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  4. 90 lat. Towarzystwo Urbanistów Polskich. Wydawnictwo jubileuszowe. Warszawa: TUP, 2013.
  5. 20 września 1951 „za wybitną działalność naukową” M.P. z 1951 r. Nr 93, poz. 1275

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]