Bohdan Paczyński

Bohdan Paczyński
Bohdan Paczyński w 1990 roku
Data i miejsce urodzenia	8 lutego 1940 Wilno
Imię i nazwisko przy narodzeniu	Bohdan Paczyński
Data i miejsce śmierci	19 kwietnia 2007 Princeton
Przyczyna śmierci	rak mózgu
Zawód	astronom
Narodowość	polska
Tytuł	profesor
Alma Mater	Uniwersytet Warszawski
Odznaczenia

Bohdan Paczyński (ur. 8 lutego 1940 w Wilnie, zm. 19 kwietnia 2007 w Princeton) – polski astronom i astrofizyk. W swoich badaniach zajmował się głównie teorią ewolucji gwiazd, dysków akrecyjnych, mikrosoczewkowania grawitacyjnego oraz rozbłyskami gamma.

Badania naukowe i życiorys

Urodził się w Wilnie w 1940 roku. Ojciec był prawnikiem, matka nauczycielem literatury polskiej. W czasie okupacji niemieckiej (1941-1944) rodzina przebywała na Litwie. Pomiędzy 1945-1947 mieszkali w Krakowie, następnie przenieśli się do Moskwy, a od 1949 roku mieszkali w Warszawie. Pierwszy artykuł naukowy dotyczący minimów gwiazd podwójnych opublikował w „Acta Astronomica” mając 18 lat. W latach 1959 - 1962 był studentem Uniwersytetu Warszawskiego, tytuł magistra uzyskał w 1962. Doktoryzował się na Uniwersytecie Warszawskim z astronomii w 1964 roku, jego promotorem był Stefan Piotrowski, który wcześnie odkrył niezwykły talent Paczyńskiego.

W 1964 ożenił się z Hanną Adamską.

Jego nauczycielami w Warszawie byli m.in. Stefan Piotrowski i Włodzimierz Zonn. Pomiędzy 1962 - 1982 pracował w Instytucie Astronomii (od 1975 roku przemianowanym na CAMK); doktor habilitowany 1974, profesor 1979. Jego pierwszym doktorantem był Janusz Ziółkowski, z którym m.in. napisał pracę „On the origin of Planetary Nebulae and Mira Variables”. Jesienią 1968 roku Paczyński pracował w instytucie JILA w Boulder, Kolorado. Opublikował wtedy serię artykułów „Evolution of Single Stars”.

W 1971 roku opublikował ważny przeglądowy artykuł „Evolutionary Processes in Close Binary Systems” w „Annual Review of Astronomy and Astrophysics”. W 1972 roku Józef Smak i Paczyński wspólnie z astronomem Robertem O'Dell z University of Chicago zaproponowali powstanie centrum zajmującego się teoretyczną astronomią, dzięki tej inicjatywie powstało Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN.

W 1976 został dyrektorem Centrum (był nim przez okres około jednego roku) i był odpowiedzialny m.in. za zakup komputera PDP-11/45. Mając 36 lat został najmłodszym w historii członkiem PAN . W 1974 opublikował wraz ze swoim doktorantem Michałem Jaroszyńskim artykuł na temat soczewkowania grawitacyjnego. Prace te były kontynuowane z Markiem Abramowiczem. W tym czasie wyjeżdżał do Stanów i współpracował z młodymi naukowcami amerykańskimi, którzy odbywali staże w CAMK-u.

W czasie stanu wojennego przebywał w Caltechu i postanowił zostać w Stanach Zjednoczonych. Dostał ofertę pracy m.in. na Wydziale Astrofizyki w Princeton University, gdzie pracował do końca swojego życia; w latach 1982–1989 był profesorem, a od roku 1989 prowadził katedrę astrofizyki imienia Lymana Spitzera Jr. W tym czasie był obywatelem polskim i amerykańskim.

Trzy odznaki z debaty nad rozbłyskami gamma w 1995. Osoby na widowni poproszono po debacie o głosowanie i przyczepienie odpowiedniego znaczka - rozbłyski gamma są (a) pochodzenia galaktycznego, (b) kosmologicznego lub (c) pochodzą z innego miejsca.

W połowie lat 1980 rozpoczął prace nad projektami, które przyniosły największe sukcesy w jego życiu. Wysunął hipotezę o kosmologicznym pochodzeniu rozbłysków gamma. W 1986 opublikował artykuł w ApJL, w którym zaproponował, że rozbłyski przychodzą z odległości kosmologicznych (poza nasza galaktyką). Astronom Stanisław Bajtlik tak opisuje przyczynki Paczyńskiego: „W swej opinii przez długi czas był osamotniony. W 1995 roku, w 75. rocznicę wielkiej debaty pomiędzy Heberem Curtisem i Harlowem Shapleyem na temat natury obiektów mgławicowych w tej samej, historycznej sali Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie odbyła się debata na temat natury błysków gamma i odległości do nich pomiędzy Bohdanem Paczyńskim i Donaldem Lambem. Lamb był czołowym zwolennikiem hipotezy o bliskim pochodzeniu błysków. Debatę moderował brytyjski astronom królewski Martin Rees. Choć wynik debaty relacjonowano jako remis, już wkrótce wyniki nowych obserwacji w pełni przyznały rację Paczyńskiemu. Był to jego wielki tryumf”.

Raporty w pokoju Bohdana Paczyńskiego w Princeton University

Razem z Grzegorzem Pojmańskim prowadził projekt All Sky Automated Survey (ASAS).

W 2005 roku był wśród odkrywców planety OGLE-2005-BLG-390L b.

W ostatnich czterech latach życia był chory na raka mózgu (lewa strona mózgu). Zachował jednak wielką umiejętność asymilowania idei oraz wysuwania nowych pomysłów, mimo że miał kłopoty z problemami rachunkowymi. Opublikował w tym czasie szereg artykułów, między innymi „Astronomy with Small Telescopes” (astronomia za pomocą małych teleskopów) w „Publications of the Astronomical Society of the Pacific” (118: 1621–1625, 2006). Uważał, że astronomowie mają obowiązek znaleźć metodę wczesnego ostrzegania przed kometami lub planetoidami mogącymi uderzyć w Ziemię. Zaproponował zorganizowanie sieci małych teleskopów na Ziemi. Uważał, że należy umieścić teleskop w punkcie libracyjnym L1, co pozwoliłoby także na obserwację planetoid (tzw. killer asteroids), nadchodzących z kierunku Słońca.

Jego imię nosi planetoida 11755 Paczynski. Opublikował około 300 prac naukowych.

Tablica i plakat z projektu OGLE w pokoju Bohdana Paczyńskiego w Princeton University

Mikrosoczewkowanie grawitacyjne

W latach 80. zaproponował metodę mikrosoczewkowania grawitacyjnego poszukiwania słabo świecących (lub nieświecących wcale) obiektów. W 1986 roku opublikował artykuł w ApJL „Gravitational Microlensing by the Galactic Halo”.

Zainicjował też projekt Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE) we współpracy pomiędzy Warszawą, Princeton i Carnegie, prowadzony przez Andrzeja Udalskiego.

W lutym 2008 w czasopiśmie Science ukazał się artykuł, którego współautorem pośmiertnie był Paczyński. Artykuł donosi o odkryciu wokół OGLE-2006-BLG-109 układu planetarnego o budowie przypominającej Układ Słoneczny. Jest to piąta i szósta planeta odkryta tą metodą. W pracach uczestniczyło około 70 astronomów.

Staże naukowe

• 1962 - 1963: Astronomical Assistant, Obserwatorium Licka, University of California
• 1964 (dwa miesiące): obserwator, Obserwatorium Astronomiczne (Astronomska opservatorija) w Belgradzie, Jugosławia
• 1965 (dwa miesiące): obserwator, Observatoire de Haute-Provence, Francja
• 1966 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Obserwatorium paryskie, Francja
• 1968 - 1969: naukowiec wizytujący, JILA, University of Colorado, Boulder, Kolorado
• 1970 (dwa miesiące): naukowiec wizytujący, Institute of Theoretical Astronomy, University of Cambridge, Anglia
• 1973 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, International Center for Theoretical Physics, Triest, Włochy
• 1973 (trzy miesiące): naukowiec wizytujący, California Institute of Technology
• 1974 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Princeton University Observatory oraz w Institute for Advanced Studies at Princeton
• 1975 - 1976: Sherman Fairchild Distinguished Scholar, California Institute of Technology
• 1977 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Institute of Theoretical Astronomy, Cambridge, Anglia
• 1976, 1977, 1978 (jeden miesiąc) naukowiec wizytujący, Princeton University Observatory oraz w Institute for Advanced Studies at Princeton
• 1979 (trzy miesiące): naukowiec wizytujący, Department of Astronomy, University of California, Berkeley
• 1980, 1981 (dwa miesiące): naukowiec wizytujący, w Princeton University Observatory oraz w Institute for Advanced Studies at Princeton
• 1981 - 1982: Sherman Fairchild Distinguished Scholar, California Institute of Technology
• 1989 (4 miesiące): naukowiec wizytujący w Center for Astrophysics, Harvard University
• 1994 (3 miesiące): naukowiec wizytujący w Institut d'Astrophysique (CNRS) w Paryżu, Francja
• 1995 (3 miesiące): naukowiec wizytujący w National Observatory w Tokyo, Japonia
• 1967 - 1980: 10 krótkich wizyt w Radzie Astronomii Akademii Nauk ZSRR w Moskwie (Астрономический совет АН СССР)

Odznaczenia i nagrody

• 1979: Invited Discourse, XVII General Assembly of the International Astronomical Union, Montreal
• 1980: Polish State Prize in Science, Warsaw
• 1981: Karl-Schwarzschild-Medal of Astronomische Gesellschaft K. Schwarzschild Lecture, Astronomische Gesellshaft, Innsbruck
• 1982: Alfred Jurzykowski Foundation Award, New York
• 1985: Medaille de l'Adion, Nice
• 1987: Medal Eddingtona The Eddington Medal of the Royal Astronomical Society
• 1992: Heineman Prize
• 1995: Morris Loeb Lectures on Physics at Harvard
• 1996: George Darwin Lecture to the Royal Astronomical Society in London
• 1996: Russel Marker Lecture series at Penn State University
• 1996: Prize of the Foundation for Polish Science
• 1997: Medal Henry'ego Drapera Henry Draper Medal of the National Academy of Sciences
• 1998: The Antoinette de Vaucouleurs Medal and Memorial Lecture, University of Texas
• 1999: Złotym Medalem Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego. The Gold Medal of the Royal Astronomical Society in London
• 1999: Sackler Lectureship at the University of California, Berkeley
• 1999: Thomas Gold Lectureship at Cornell University
• 1999: The Marc Aaronson Memorial Lectureship, University of Arizona
• 2000: Bruno Rossi Prize Rossi Prize of the High Energy Div. of the American Astron. Society
• 2000: L. Biermann Lectures at the Max Planck Inst. for Astrophysics, Garching
• 2000: Medal Mariana Smoluchowskiego Marian Smoluchowski Medal of the Polish Physical Society
• 2001: Merle Kingsley Distinguished Visitor at Caltech
• 2002: Halley Lecture at Oxford University
• 2002: Catherine Wolfe Bruce Gold Medal of the Astron. Society of the Pacific
• 2003: Seyfert Lecture at Vanderbilt University
• 2005: Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego
• 2006: Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
• 2006: Henry Norris Russell Lectureship. Najwyższe wyróżnienie Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego za „niezwykle oryginalne przyczynki do szerokiej gamy problemów takich jak ewolucja gwiazd, błyski gwiazd gamma, zderzenia układów podwójnych, soczewkowanie grawitacyjne i kosmologia. Jego badania cechuje twórczość i rozpiętość i dały impuls badaniom obserwacyjnym, które przyniosły wiele wyników”.
• 2007 Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski nadany pośmiertnie

Stowarzyszenia

• Polskie Towarzystwo Astronomiczne, 1961-2007
• Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 1967 - 2007
• American Astronomical Society, 1969 - 2007
• Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina, 1974 - 2007
• Członek korespondent, Polska Akademia Nauk, 1976 - 1991
• Polska Akademia Nauk, 1991 - 2007
• Royal Astronomical Society, 1976 - 1977
• Associate Member, Royal Astronomical Society, 1977 - 2007
• Polskie Towarzystwo Fizyczne, 1978 - 2007
• American Physical Society, 1982 - 1986
• Foreign Associate, US National Academy of Sciences, 1984 - 2007

Medal im. Bohdana Paczyńskiego

Podczas zjazdu Polskiego Towarzystwa Astronomicznego (PTA) w Gdańsku, który odbył się w od 11 do 14 września 2011, podjęto decyzję o ustanowieniu nowej nagrody dla wybitnych naukowców, którzy związani są z polską astronomią. Medal będzie nosił imię prof. Bohdana Paczyńskiego.

Publikacje

• Paczynski, B., Astronomy with small telescopes, Publications of the Astronomical Society of the Pacific, 118 (850): 1621-1625 DEC 2006.
• Paczynski, B. Gravitational microlensing by the galactic halo, Astrophysical Journal, 304, 1-5, 1986.
• Paczynski, B., Gravitational Microlensing at Large Optical Depth, 1986, Astrophysical Journal, 301: 503-516 Part 1 FEB 15 1986.
• Paczynski, B. Gamma-ray bursters at cosmological distances, Astrophysical Journal, L43-L46 Part 2 SEP 15 1986.

Wspomnienia

• Draine, B. T. i J. P. Ostriker, "Bohdan Paczyński (1940-2007)", Nature, 1065, 447, 2007 DOI:10.1038/4471064a.
• Dziembowski, W. A., "Bohdan Paczyński (1940-2007)", Publications of the Astronomical Society of the Pacific, 119, 836, 2007 DOI:10.1086/521711

Linki zewnętrzne

• Strona domowa Bohdana Paczyńskiego (ang.)
• Bohdan Paczyński w bazie „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)
• "Najjaśniejsza gwiazda"