Wanilia płaskolistna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wanilia płaskolistna
Vanilla planifolia - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-278.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Rodzaj wanilia
Gatunek wanilia płaskolistna
Nazwa systematyczna
Vanilla planifolia Andrews
Bot.Repos.8:t.538
Synonimy

Vanilla fragrans Ames

Mapa zasięgu
Map Vanilla.png
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Wanilia płaskolistna (Vanilla planifolia Andrews) – gatunek pnącza z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Występuje w stanie dzikim w lasach tropikalnych w Ameryce Południowej i Środkowej.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Liana osiągająca 10 do 15 m długości. Wanilia jest epifitem korzystającym ze składników pokarmowych znajdujących się w obumarłych pniach i konarach drzew, które służą jej za podpory.
Korzeń
Wanilia nie ma silnie rozwiniętego systemu korzeniowego; jest on systematycznie wspomagany przez nowo pojawiające się korzenie (stolony), które wyrastają w kątach liści i wrastają w zbutwiałą korę obumarłych konarów drzew.
Liście
Sztywne, eliptyczno-lancetowate, całobrzegie, płaskie i jasnozielone.
Kwiaty
Duże, pachnące, o woskowym połysku i kolorze zielonkawo-żółtym, płatki od 5 do 7 cm. Kwitną ok. 8 godzin na dobę. Wanilia kwitnie co 2, 3 lata; okres kwitnienia trwa ok. 2-3 miesiące. W Meksyku okres kwitnienia przypada od maja do sierpnia. Kwiaty wanilii mają zarówno organy żeńskie, jak i męskie - ale do samozapylenia nie dochodzi, ponieważ są one odseparowane błoną. Najczęściej każdy kłosokształtny kwiatostan składa się z 10-20 kwiatów.
Owoce
Zielona, strąkokształtna torebka nasienna, owocowanie po 3 latach. Zebrane jeszcze przed całkowitym dojrzeniem, suszone i odpowiednio preparowane zawierają substancję smakowo-zapachową: wanilinę.
Vanilla fragrans 1.jpg
Kwiat
Vanilla fragrans 2.jpg
Owoce
Vanilla fragrans 3.jpg
Współczesna uprawa
Vanilla fragrans 4.jpg
Suszenie „lasek waniliowych”

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Dawniej wanilię uprawiano współrzędnie z drzewami uprawnymi, które służyły jako naturalne podpory, na przykład z kakaowcem, obrzydlecem (jatrofą), nanerczem. Obecnie stosuje się niskie podpory, ułatwiające ręczne zapylanie.

Do roku około 1800 monopolistą w produkcji wanilii był Meksyk, bowiem tylko tam występowały odmiany pszczół bezżądłowych z rodzajów Melipona i Trigona, zapylających kwiaty tej rośliny (czynią to również niektóre kolibry). Dopiero odkrycie ręcznej metody zapylania umożliwiło powstanie upraw również w innych rejonach. Obecnie największym producentem wanilii na świecie jest Madagaskar.
Najwięksi producenci wanilii (2012)
(w tonach)
 Madagaskar 3 500
 Indonezja 3 400
 Chiny 1 350
 Papua-Nowa Gwinea 400
 Meksyk 390
 Turcja 290
 Tonga 202
 Uganda 170
 Polinezja Francuska 60
 Komory 42
Łącznie na świecie -

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina przyprawowa: Źródłem przyprawy są strąkokształtne torebki zbierane w fazie niepełnej dojrzałości, następnie poddawane fermentacji i suszeniu (w wyniku czego przybierają ciemnobrązową barwę). W ten sposób powstają tzw. laski wanilii (nazwa handlowa). Poza tym wanilia używana jest w postaci proszku, olejku lub cukru waniliowego (minimum 27% wanilii). Jest stosowana jako popularna przyprawa w cukiernictwie oraz w przemyśle spożywczym i perfumeryjnym, między innymi do produkcji likierów i przyprawiania czekolady.

Roślina lecznicza: Wanilię stosuje w formie nalewki w stanach gorączkowych oraz zaburzeniach trawienia, a także pomocniczo w blednicy.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

* W królestwie Azteków kwiatami tego gatunku płacono niegdyś podatki.
* Dla Europy wanilię odkryli w XVI wieku hiszpańscy konkwistadorzy. Zostali poczęstowani przez Azteków napojem zwanym Tlilxochitl. Była to czekolada, w której maczano laski wanilii. Przepis na ów napój, wraz z zapasami wanilii, popłynął do Hiszpanii, skąd szybko rozprzestrzenił się na cały kontynent.
* Wanilią aromatyzuje się m.in. tytoń, choć obecnie do tego celu używa się głównie innego gatunku (Vanilla pompona).
* Nazwy vaynilla (mały strączek) użył jako pierwszy w 1658 roku przyrodnik Willem Piso. Ale dopiero od roku 1703 rozpowszechniona została przez duchownego, ojca Charles'a Plumiera, nazwa la vanille (franc.), czyli wanilia.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001. [dostęp 2010-08-01].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Strona o wanilii