Wanilia płaskolistna

Wanilia płaskolistna
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Klad	rośliny naczyniowe
Klad	rośliny nasienne
Klasa	okrytonasienne
Klad	jednoliścienne
Rząd	szparagowce
Rodzina	storczykowate
Rodzaj	wanilia
Gatunek	wanilia płaskolistna
Nazwa systematyczna
Vanilla planifolia Andrews Bot.Repos.8:t.538
Synonimy
Vanilla fragrans Ames
Zdjęcia i grafiki w Commons

Wanilia płaskolistna (Vanilla planifolia Andrews) – gatunek pnącza z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Występuje w stanie dzikim w Ameryce Południowej i Ameryce Środkowej.

Charakterystyka

Pokrój

Liana osiągająca 10 do 15 m długości. Wanilia jest epifitem korzystającym ze składników pokarmowych znajdujących się w obumarłych pniach i konarach drzew, które służą jej za podpory.

Liście

Sztywne, eliptyczno-lancetowate, całobrzegie, płaskie i jasnozielone.

Kwiaty

Duże, pachnące, o woskowym połysku i kolorze zielonkawo-żółtym, płatki od 5 do 7 cm. Kwitną ok. 8 godzin na dobę. Wanilia kwitnie co 2, 3 lata; okres kwitnienia trwa ok. 2-3 miesiące. W Meksyku okres kwitnienia przypada od maja do sierpnia. Kwiaty wanilii mają zarówno organy żeńskie, jak i męskie - ale do samozapylenia nie dochodzi, ponieważ są one odseparowane błoną. Najczęściej każdy kłosokształtny kwiatostan składa się z 10-20 kwiatów.

Owoce

Zielona, strąkokształtna torebka nasienna, owocowanie po 3 latach. Zebrane jeszcze przed całkowitym dojrzeniem, suszone i odpowiednio preparowane zawierają substancję smakowo-zapachową: wanilinę.

Korzeń

Wanilia nie ma silnie rozwiniętego systemu korzeniowego; jest on systematycznie wspomagany przez nowo pojawiające się korzenie (stolony), które wyrastają w kątach liści i wrastają w zbutwiałą korę obumarłych konarów drzew.

Biotop

Lasy tropikalne.

Kwiat

Owoce

Współczesna uprawa

Suszenie „lasek waniliowych”

Uprawa

Dawniej wanilię uprawiano współrzędnie z drzewami uprawnymi, które służyły jako naturalne podpory, na przykład z kakaowcem, obrzydlecem (jatrofą), nanerczem. Obecnie stosuje się niskie podpory, ułatwiające ręczne zapylanie.

Do roku około 1800 monopolistą w produkcji wanilii był Meksyk, bowiem tylko tam występowały odmiany pszczół bezżądłowych z rodzajów Melipona i Trigona, zapylających kwiaty tej rośliny (czynią to również niektóre kolibry). Dopiero odkrycie ręcznej metody zapylania umożliwiło powstanie upraw również w innych rejonach. Obecnie największym producentem wanilii na świecie jest Indonezja.

Najwięksi producenci wanilii (2009) (w tonach)
Indonezja	4 326
Madagaskar	2 830
Chiny	1 382
Meksyk	524
Tonga	263
Turcja	215
Polinezja Francuska	74
Komory	65
Uganda	48
Malawi	23
Łącznie na świecie	9,624 ton

Zastosowanie

Roślina przyprawowa: Źródłem przyprawy są strąkokształtne torebki zbierane w fazie niepełnej dojrzałości, następnie poddawane fermentacji i suszeniu (w wyniku czego przybierają ciemnobrązową barwę). W ten sposób powstają tzw. laski wanilii (nazwa handlowa). Poza tym wanilia używana jest w postaci proszku, olejku lub cukru waniliowego (minimum 27% wanilii). Jest stosowana jako popularna przyprawa w cukiernictwie oraz w przemyśle spożywczym i perfumeryjnym, między innymi do produkcji likierów i przyprawiania czekolady.

Roślina lecznicza: Wanilię stosuje w formie nalewki w stanach gorączkowych oraz zaburzeniach trawienia, a także pomocniczo w blednicy.

Ciekawostki

* W królestwie Azteków kwiatami tego gatunku płacono niegdyś podatki.

* Dla Europy wanilię odkryli w XVI wieku hiszpańscy konkwistadorzy. Zostali poczęstowani przez Azteków napojem zwanym Tlilxochitl. Była to czekolada, w której maczano laski wanilii. Przepis na ów napój, wraz z zapasami wanilii, popłynął do Hiszpanii, skąd szybko rozprzestrzenił się na cały kontynent.

* Wanilią aromatyzuje się m.in. tytoń, choć obecnie do tego celu używa się głównie innego gatunku (Vanilla pompona).

* Nazwy vaynilla (mały strączek) użył jako pierwszy w 1658 roku przyrodnik Willem Piso. Ale dopiero od roku 1703 rozpowszechniona została przez duchownego, ojca Charles'a Plumiera, nazwa la vanille (franc.), czyli wanilia.

Linki zewnętrzne

Strona o wanilii