Łasicowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Łasicowate
Mustelidae[1]
G. Fischer, 1817
Przedstawicielka łasicowatych: kuna domowa
Przedstawicielka łasicowatych: kuna domowa
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd drapieżne
Podrząd psokształtne
Nadrodzina łasicokształtne
Rodzina łasicowate
Zasięg występowania
Mapa występowania
pomarańczowy: zasięg pierwotny w oligocenie
czerwony: zasięg współczesny
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Łasicowate, kunowate (Mustelidae) – najliczniejsza w gatunki rodzina ssaków z rzędu drapieżnych obejmująca zwierzęta małe lub średniej wielkości, o wysmukłym ciele i krótkich nogach, doskonale przystosowane do drapieżnego trybu życia w różnych środowiskach. Zalicza się do niej około 60 gatunków, w tym łasice, kuny, wydry, norki i borsuki. Łasicowate są blisko spokrewnione z pandami, skunksami i szopami, z którymi są wspólnie zaliczane do drapieżnych ssaków łasicokształtnych (Musteloidea). Są bardzo sprawnymi i wytrwałymi łowcami. Niektóre są hodowane dla futra lub oswajane i trzymane jako zwierzęta domowe. W zapisie kopalnym łasicowate są znane od oligocenu. Analiza zasięgu występowania sugeruje, że współcześnie żyjące łasicowate wywodzą się z Eurazji, a następnie skolonizowały Afrykę, Amerykę Północną i Południową[2].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Występują praktycznie na całym świecie, poza Australią, Antarktydą, Madagaskarem i wyspami oceanicznymi, ale preferują strefę klimatów umiarkowanych. Introdukowano je w Nowej Zelandii. Zamieszkują środowiska niemal każdego typu: lasy, tereny skaliste, pustynie, tundrę, rzeki, strumienie górskie, przybrzeżne wody słone, pola, ogrody a nawet osiedla ludzkie. Gnieżdżą się w norach wydrążonych w ziemi, w dziuplach drzew, w gniazdach ptaków i wiewiórek. Wydry morskie wypływają do 180 km od brzegu[3].

W Polsce występuje obecnie w stanie dzikim 9 gatunków z tej rodziny. Wydra objęta jest ochroną częściową, a łasica, gronostaj i tchórz stepowy ochroną ścisłą[4]. Norka europejska od lat 30. XX w. uważana jest za wymarłą na obszarze Polski.

Opis ogólny rodziny[edytuj | edytuj kod]

Wzór zębowy I C P M
28-30 = 3 1 2-4 1
2-3 1 2-4 1-2

Rodzina łasicowatych obejmuje gatunki silnie zróżnicowane pod względem wyglądu zewnętrznego, zajmowanych siedlisk oraz preferencji pokarmowych. Większość ma wydłużone, smukłe ciało z elastycznym kręgosłupem, stosunkowo krótkie kończyny oraz długi i silny – często puszysty – ogon. Borsuki i rosomaki mają ciało masywniejsze od pozostałych gatunków. Łasicowate są palcochodne lub półstopochodne. Ich uszy są małe, zwykle zaokrąglone, u kun przyjmują trójkątny kształt. Pięciopalczaste kończyny są zaopatrzone w długie, niewciągalne pazury, u wielu gatunków zakrzywione, przystosowane do kopania nor. Palce wydr są połączone błoną usprawniającą pływanie. W okolicy odbytu znajdują się dobrze rozwinięte gruczoły odbytowe (przekształcone gruczoły łojowe) produkujące wydzielinę o bardzo silnym i przenikliwym zapachu, wykorzystywaną w komunikacji wewnątrzgatunkowej, a czasem jako formę obrony przed wrogiem – podobnie jak to robią skunksowate. Sierść jest delikatna i gęsta, złożona z gęstych włosów wełnistych i długich, sztywniejszych włosów okrywowych. Gatunki żyjące w strefie chłodnej (gronostaj, łasica) zmieniają zimą uwłosienie na białe[5].

Wyderka orientalna
Wydra olbrzymia

Obojczyk słabo rozwinięty, w uzębieniu wyróżniają się wydłużone i ostre kły oraz silnie rozwinięte łamacze. Łasicowate, jak większość drapieżników, mają znakomity węch, wykorzystywany do lokalizacji ofiary oraz wewnątrzgatunkowej komunikacji zapachowej – zwierzęta te znakują zajmowane terytoria oraz sygnalizują gotowość do rozrodu wydzieliną gruczołów zapachowych. Mają również dobrze rozwinięty wzrok i słuch.

Najmniejszą w rodzinie, a zarazem najmniejszym ssakiem drapieżnym (Carnivora) jest łasica. Masa jej ciała mieści się w przedziale 25-250 gramów. Najmniejsze okazy mierzą 114 mm długości ciała. Rosomak jest największym łasicowatym o typowo lądowym trybie życia, a wydra olbrzymia i wydra morska osiągają zbliżone, a nawet większe od rosomaka rozmiary. Największe notowane wydry morskie mierzyły 1 m długości i 45 kg masy ciała. Samce są zwykle o ok. 25% większe od samic tego samego gatunku.

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Większość łasicowatych prowadzi naziemny tryb życia, ale potrafią świetnie pływać i wspinać się na drzewa. Niektóre przystosowały się do życia nadrzewnego, wydry – do ziemnowodnego, a wydra morska większość czasu spędza w wodzie. Największą aktywność wykazują w nocy. Zimą nie zapadają w sen zimowy. Wyjątkiem jest borsuk, który w ostrym klimacie zapada w stan płytkiej hibernacji.

Poza okresem godowym większość łasicowatych prowadzi samotnicze życie, niektóre żyją w grupach o strukturze socjalnej zależnej od gatunku. Zwierzęta zaliczane do tej rodziny są wyjątkowo mobilne. Zajmują bardzo duże areały osobnicze, podejmują bardzo długie wędrówki w poszukiwaniu pokarmu lub partnera seksualnego.

Pożywieniem łasicowatych są drobne kręgowce i zwierzęta bezkręgowe. Łasice i tchórze wyspecjalizowały się w chwytaniu gryzoni, a wydry sprawnie polują na ryby. Niektóre gatunki są padlinożerne, inne chętnie jedzą soczyste owoce. Polują zwykle po zachodzie słońca, znane są jednak gatunki wychodzące na żer w dzień. Wydra morska jest jednym z nielicznych zwierząt, które posługują się narzędziami. Wykorzystuje płaskie kamienie do otwierania muszli skorupiaków[3].

Gatunki naziemne często polują w norach, podziemnych tunelach lub pod śniegiem. Niektóre łasice chwytają ofiary większe od nich samych. Wśród łasicowatych obserwowano zwierzęta dokonujące nadmiarowego zabijania ofiar (tzw. surplus killing) – stwierdzono to m.in. u gronostaja, norki amerykańskiej i łasicy.

Rozród[edytuj | edytuj kod]

U wielu gatunków łasicowatych obserwuje się zjawisko ciąży przedłużonej: zaraz po kryciu rozwój zapłodnionych komórek przebiega normalnie przez 2 tygodnie, następnie zostaje zahamowany nawet do 10 miesięcy. W tym czasie zarodki spoczywają swobodnie (nie zaimplantowane) w macicy. Z końcem diapauzy blastocysty zostają zaimplantowane i rozpoczyna się normalny rozwój zarodków trwający 30-65 dni. Młode rodzą się w liczbie od 1 do 14 sztuk, niedołężne i ślepe (wyjątkiem są młode wydry morskiej). Dojrzałość płciową osiągają pomiędzy 8. a 24. miesiącem życia. Żyją 5-20 lat.

Znaczenie dla człowieka[edytuj | edytuj kod]

Tchórzofretki zyskują popularność jako zwierzęta domowe

Wiele gatunków z tej rodziny żywi się gryzoniami uznawanymi przez ludzi za szkodniki, znacząco wpływając na redukcję ich populacji, co stawia łasicowate w pozycji pożytecznych z punktu widzenia gospodarki człowieka. Głównie z tego powodu w wielu krajach łasicowate są obejmowane ochroną prawną. Jednak niektóre z nich – zwłaszcza gatunki synantropijne – wyrządzają szkody wśród drobiu lub są nosicielami chorób bydła, a te, które żywią się ptakami są zagrożeniem dla rzadkich gatunków ptaków. Między ratelem, zwanym miodożerem, miodowodem (Indicator indicator) i człowiekiem wytworzyły się relacje komensalne ułatwiające lokalizację kolonii pszczół.

Łasicowate, a szczególnie wydry, stanowią atrakcję wielu ogrodów zoologicznych.

Futro wielu przedstawicieli tej rodziny było od dawna wysoko cenione. Już w średniowieczu futro z sobola lub gronostaja było symbolem bogactwa. Włosy borsuka były wykorzystywane do wyrobu pędzli do golenia[5]. Intensywne polowania dla futra doprowadziły do całkowitego wytępienia †Neovison macrodon i drastycznego zmniejszenia liczebności wydry morskiej – w 1911 pozostało zaledwie 2000 osobników[6]. Człowiek nadal wykorzystuje łasicowate jako zwierzęta futerkowe (głównie gronostaj, soból, norki i tchórze).

Tchórze, fretki i tchórzofretki dają się łatwo oswajać i hodować w domu, jednakże wydzielina gruczołów odbytowych ma tak silną i nieprzyjemną woń, że hodowla ta może być uciążliwa. Fretka była w starożytności zwierzęciem hodowanym do polowania na króliki i szczury. Obecnie tchórzofretka – krzyżówka tchórza zwyczajnego z albinotyczną formą fretki – pełni coraz częściej funkcję zwierzęcia domowego.

Information icon.svg Osobny artykuł: tchórzofretka.

Oswojone wyderki orientalne i wydry gładkowłose już od wczesnego średniowiecza wykorzystuje się w Azji do łapania ryb[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

W oparciu o cechy morfologiczne poszczególnych gatunków w rodzinie Mustelidae wyróżniano początkowo od czterech do siedmiu podrodzin. Pocock (1921) wyróżnił ich aż piętnaście. Jednym z bardziej popularnych podziałów był system proponowany przez Simpsona (1945), wyróżniający pięć podrodzin: Lutrinae (wydry), Melinae (borsuki), Mellivorinae (ratele), Mephitinae (skunksy) i Mustelinae (łasice właściwe)[2].

Dzięki badaniom molekularnym ustalono, że tak rozumiane Mustelidae stanowią takson parafiletyczny. Skunksy i teledu (Mydaus spp.) wyodrębniono do rodziny Mephitidae.

Information icon.svg Osobny artykuł: skunksowate.

Pozycja taksonomiczna pozostałych gatunków jest ciągle tematem dyskusji. Obecnie łasicowate dzielone są na dwie podrodziny:

Klasyfikacja taksonów wymarłych wydaje się być jeszcze trudniejsza i wymaga dalszych badań. Podrodzina †Leptarctinae obejmuje kilkanaście gatunków. Do Taxidiinae zaliczano wymarły rodzaj †Chamitataxus oraz żyjącego do dzisiaj borsuka amerykańskiego (Taxidea taxus) – poniżej zaliczonego do Mustelinae. Ponad 20 rodzajów wymarłych łasicowatych ma niejasną pozycję systematyczną[8][2][9][10].

Badania, których wyniki opublikowano w 2008 sugerują, że ratel i borsuk amerykański stanowią dwie odrębne od wymienionych podrodzin linie ewolucyjne[2].

Systematyka rodziny
Podrodzina Rodzaj Gatunki
Mustelinae
łasice właściwe
Arctonyx Arctonyx collarisbalizaur
Eira Eira barbarahirara
Galictis Galictis cujaGalictis vittatagrizon
Gulo Gulo gulorosomak
Ictonyx Ictonyx libycazorilla libijskaIctonyx striatuszorilla
Lyncodon Lyncodon patagonicusgrizon patagoński
Martes Martes americanakuna amerykańskaMartes flavigulakuna żółtogardłaMartes foinakuna domowaMartes gwatkinsiikuna nilgiriMartes marteskuna leśnaMartes melampuskuna japońskaMartes pennantikuna wodnaMartes zibellinasoból
Meles Meles anakumaMeles leucurusMeles melesborsuk
Mellivora Mellivora capensisratel
Melogale Melogale everettiMelogale moschataryjonos piżmowyMelogale orientalisMelogale personataryjonos
Mustela Mustela africanaMustela altaicałasica górskaMustela ermineagronostajMustela eversmaniitchórz stepowyMustela felipeiMustela frenatałasica długoogoniastaMustela itatsiłasica żółtobrzuchaMustela lutreolanorka europejskaMustela lutreolinaMustela nigripestchórz czarnołapyMustela nivalisłasicaMustela nudipesłasica malajskaMustela putoriustchórz zwyczajnyMustela sibiricałasica syberyjskaMustela strigidorsaMustela subpalmata
Neovison Neovison macrodonNeovison visonnorka amerykańska
Poecilogale Poecilogale albinuchałasica afrykańska
Taxidea Taxidea taxusborsuk amerykański
Vormela Vormela peregusnaperewiaska
Lutrinae
wydry
Aonyx Aonyx capensiswydrzyca afrykańskaAonyx cinereawyderka orientalna
Enhydra Enhydra lutriswydra morska
Hydrictis Hydrictis maculicolliswydra plamoszyjna
Lontra Lontra canadensiswydra kanadyjskaLontra felinawydra patagońskaLontra longicaudiswydra długoogonowaLontra provocaxwydra południowa
Lutra Lutra lutrawydra europejska • Lutra nipponwydra japońskaLutra sumatranawydra sumatrzańska
Lutrogale Lutrogale perspicillatawydra gładkowłosa
Pteronura Pteronura brasiliensiswydra olbrzymia

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Zwierzęta zaliczane do rodziny Mustelidae dobrze przystosowują się do warunków siedliskowych. Wiele z nich odnosi, zdaniem naukowców, największe wśród drapieżnych sukcesy ewolucyjne[6]. Jednak – choć same są aktywnymi łowcami – padają ofiarą większych od siebie drapieżników, z którymi koegzystują, głównie psowatych, a także dużych węży i ptaków (szponiastych i sów).

Tchórz czarnołapy wyginął na wolności. Podejmowane są liczne próby przywrócenia go z osobników hodowanych w niewoli.

Postępująca degradacja środowiska, fragmentacja siedlisk oraz polowania to największe zagrożenia stojące przed łasicowatymi. Większość gatunków zaliczanych obecnie do tej rodziny została wpisana do Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów[11], w tym:

W wielu regionach, zwłaszcza w Ameryce Północnej, podejmowane są liczne próby reintrodukcji kilku gatunków.

Przypisy

  1. Mustelidae w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Koepfli Klaus-Peter et al.: Multigene phylogeny of the Mustelidae: Resolving relationships, tempo and biogeographic history of a mammalian adaptive radiation (ang.). BMC Biology 2008, 6:10doi:10.1186/1741-7007-6-10.
  3. 3,0 3,1 Jan Błachuta, Leszek Karnas, Henryk Szypuła: Ssaki morskie. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2005. ISBN 83-7384-196-2.
  4. Zobacz artykuł Ssaki Polski
  5. 5,0 5,1 Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
  6. 6,0 6,1 Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 135. ISBN 83-01-14344-4.
  7. Gudger, E. W. (1927) – Fishing with the Otter. American Naturalist, 61:193-225
  8. Mustelidae – weasels, badgers, skunks, otters, and relatives (ang.). Mikko's Phylogeny Archive. [dostęp 23 sierpnia 2008].
  9. Janis, Christine M., Kathleen Scott, Louis L. Jacobs, (red.) Evolution of Tertiary Mammals in North America. New York: Cambridge University Press, 1998.
  10. McKenna, M.C. & Bell, S.K. 1997. Classification of Mammals Above the Species Level. Columbia University Press, New York.: i-xii, 1-631
  11. Wyniki wyszukiwania "Mustelidae" w IUCN 2007. 2007 IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2 czerwca 2011]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
  2. Piotr Sumiński, Jacek Goszczyński, Jerzy Romanowski: Ssaki drapieżne Europy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1993, s. 71-72. ISBN 83-09-01483-X.
  3. Wund, M.: Mustelidae (ang.). (On-line), Animal Diversity Web, 2005. [dostęp 11 czerwca 2008].
  4. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Mustelidae. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 18 stycznia 2009]
  5. Mały słownik zoologiczny: ssaki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  6. Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.