Beskid Mały

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Beskid Mały
Beskid Mały bez podkładu Wiki 2006.png
513.47 Beskid Mały.png
Megaregion region karpacki
Prowincja Karpaty Zachodnie
Podprowincja Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
Makroregion Beskidy Zachodnie
Mezoregion Beskid Mały
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska:
woj. śląskie
woj. małopolskie
Północno-zachodnia część Beskidu Andrychowskiego
Widok z Krzeszowa na Pasmo Łamanej Skały
Przełom Soły (Jezioro Międzybrodzkie i Czanieckie)
Zimowy widok z Gronia Jana Pawła II
Polana Gibasy
Polana Cyrchel
Otwór jednej z jaskiń w Czarnych Działach

Beskid Mały (513.47) – pasmo górskie w Polsce, stanowiące część Beskidów Zachodnich. Ma długość ok. 35 km i szerokość 10-15 km. Jest przedłużeniem na wschód Beskidu Śląskiego, od którego oddziela go szeroka Brama Wilkowicka[1]. Jest to niewielkie powierzchniowo (stąd jego nazwa), ale zwarte pasmo górskie[2]. Najwyższym szczytem jest Czupel (930 m)[3].

Topografia[edytuj]

Granice regionu

Według regionalizacji Polski opracowanej przez Jerzego Kondrackiego Beskid Mały sąsiaduje[1]:

Przełom rzeki Soły dzieli Beskid Mały na część zachodnią (Grupa Magurki Wilkowickiej) i wschodnią (tzw. Beskid Andrychowski[4] lub Góry Zasolskie[5]). W części wschodniej wyróżnia się jeszcze: Pasmo Bliźniaków, Grupę Kocierza, Pasmo Łamanej Skały, Masyw Leskowca i Grupę Żurawnicy[5].

Wyższe szczyty[3]

Hydrografia[edytuj]

Beskid Mały znajduje się w dorzeczu Wisły, a dokładniej jej trzech dopływów – rzek Biała, Soła i Skawa. Wyróżnia się między nimi dwa działy wodne[3]:

Soła dokonała przełomu przez Beskid Mały dzieląc go na część zachodnia i wschodnią. Przełom ten powstał podczas jednego z okresów międzylodowcowych w plejstocenie, w wyniku erozji wstecznej prawobrzeżnego dopływu Wisły, który wypływał niegdyś w okolicy Porąbki. Dawniej Soła płynęła przez Bramę Wilkowicką, świadczą o tym znajdujące się na jej obszarze pokłady żwiru. Są one starsze, niż pokłady żwiru w obecnym korycie Soły[5]. Obecne koryto rzeczne Soły charakteryzuje się ogromnymi wahaniami poziomu przepływu. Sięgają one od 1 m3/s do niemal 1400 m3/s. Podczas wiosennych roztopów śniegu lub po większych opadach powstawały ogromne powodzie. Aby im zapobiec wybudowano na Sole trzy zapory wodne, przed którymi powstały trzy sztuczne zbiorniki wodne: Jezioro Żywieckie, Jezioro Międzybrodzkie i Jezioro Czanieckie. Jest to tzw. Kaskada Soły, która zapobiega powodziom. Spiętrzone w zbiornikach wody Soły napędzają ponadto elektrownie wodne oraz są wykorzystywane do zaopatrywania pobliskich miast w wodę. Na górze Żar jest jeszcze jeden sztuczny zbiornik wodny wykorzystywany przez szczytowo-pompową elektrownię Porąbka-Żar[5].

Sztuczny zbiornik wodny powstaje również na Skawie. Jak dotąd nie ustalono jeszcze jego nazwy, wstępnie nazywa się zbiornikiem Świnna Poręba, Już wkrótce zacznie się jego napełnianie[6].

Źródła mineralne występują tylko w nieznacznych ilościach. Na stokach Złotej Góry jest źródło siarczanowe. Wiele jest natomiast zwykłych źródeł. Największe z nich to Zimna Woda na wschodnich stokach Smrekowicy. Według miejscowej ludności niektóre z tych źródeł mają cudowne własności lecznicze i zazwyczaj stoją przy nich kapliczki. Oprócz Zimnej Wody jest to np. źródło na przełęczy U Panienki, źródło pod Bujakowskim Groniem, źródło przy sanktuarium Jasna Górka w Ślemieniu. Jedynym większym wodospadem jest Dusiołek na potoku Dusica nad Krzeszowem[5].

Geologia i rzeźba terenu[edytuj]

Beskid Mały geologicznie jest jednorodny z Beskidem Śląskim. Zbudowany jest z trzech jednostek tektonicznych: płaszczowiny podśląskiej, śląskiej i magurskiej. Płaszczowina podśląska występuje na północy Beskidu (ciągnie się od Kóz w rejony Andrychowa) i w Kotlinie Żywieckiej. Wyróżnia się w niej jeszcze dwie podjednostki; płaszczowiną godulską i cieszyńską. Zbudowany jest z niej sam trzon Beskidu Małego. Na niej, nieco bardziej na południe nasunięta jest płaszczowina śląska, zaś płaszczowina magurska znajduje się w części południowej i wschodniej[4].

Beskid Mały zbudowany jest w 95% z piaskowców płaszczowiny śląskiej. Ewenementem geologicznym są Skałki Andrychowskie – są to tzw. porwaki, będące najstarszymi skałami w tym rejonie. Na grzbietach występują liczne wychodnie skalne zbudowane z bardziej odpornych na wietrzenie piaskowców i zlepieńców istebniańskich. Spotykamy je na grzbiecie Magurki Wilkowickiej, Czupla, Żaru, Kiczery, Jaworzyny i Kościelca, Roczenki, Kiczory, Łamanej Skały, Smrekowicy i Kamienia. Najbardziej charakterystyczne z nich to: Kozie Skały na Żurawnicy, Wędrujące Kamienie na Smrekowicy, Zamczysko na Łysinie, Zbójeckie Okno na Beskidzie, Znalezisko na Łamanej Skale, mur skalny na Kamieniu[5].

Beskid Mały ma urozmaiconą rzeźbę terenu, główny grzbiet i jego odnogi głęboko wcinają się w doliny rzeczne, zbocza są strome (czasem przekraczają nachylenie 30 stopni), deniwelacje przekraczają 500 m. Występują małe jaskinie, schrony, baszty i ostańce skalne. Na stromych stokach występują typowe dla Karpat osuwiska. Jednym z nich jest Osuwisko w Czarnych Działach[5].

Klimat[edytuj]

Klimat właściwy strefie górskiej, w dużej mierze zależący od wysokości danego miejsca n.p.m. Tereny położone na wysokości do 700 m n.p.m. mają klimat umiarkowany ciepły o średniej rocznej temperaturze od +4° C do +6° C, te położone wyżej – klimat umiarkowany zimny o średniej rocznej temperaturze od +6° C do +8° C. Najwyższą (do 2014 r.) temperaturę zanotowano we wrześniu 1965 r. w Porąbce – 37,9° C. Długość okresu wegetacyjnego waha się od 170 do 220 dni w roku i w dużym stopniu zależy od wysokości: czym wyżej tym krótszy okres wegetacyjny. Zależy także od położenia: na stokach północnych jest krótszy, niż na południowych[5].

Średnia roczna ilość opadów wynosi 800-1400 mm i jest dużo niższa, niż w sąsiednim Beskidzie Sląskim – wynika to z faktu, że szczyty Beskidu Małego są dużo niższe[7]. Częste jest zjawisko inwersji temperatur. Mgła występuje przez 50-100 dni w roku i częściej nad zbiornikami wodnymi i po północnej stronie pasma. Przewaga wiatrów zachodnich i północno-zachodnich. Od południa dociera czasami ciepły wiatr halny, podczas którego przejrzystość powietrza jest bardzo dobra. Wieje zazwyczaj trzy dni, po czym następuje załamanie pogody i następują opady deszczu[5].

Zimy w górach są nieco łagodniejsze niż na nizinach, ale pokrywa śnieżna zalega dłużej – od 65 do 140 dni. W wyższych partiach śnieg pojawia się już pod koniec listopada, a topnieje zazwyczaj z początkiem kwietnia. Najbardziej obfite opady śniegu mają miejsce na przełomie lutego i marca. Grubość śniegu rzadko przekracza 50 cm[7][5].

Jaskinie[edytuj]

Budowa podłoża (pofałdowany flisz karpacki) powoduje, że występują osuwiska i jaskinie. Są to jaskinie dylatacyjne, mające postać pustych przestworów i szczelin powstałych w wyniku osunięć stoków. Występują zwykle w rejonie zawalisk i złomisk. Często posiadają ciasne zaciski. Do tej pory w Beskidzie Małym opisano około 50 jaskiń. Cała ich grupa znajduje się np. w Czarnych Działach. Największa jest Jaskinia Dziurawa w nieczynnym już kamieniołomie w Tarnawskiej Górze. Ma 160 m długości i 8,5 m głębokości. Drugą co do długości jest Jaskinia w Straconce (135 m długości, 17 m deniwelacji), trzecią Jaskinia Czarne Działy III (120 m długości, 9 m deniwelacji). Miejscowej ludności dawno znana była Jaskinia Komonieckiego w dolinie potoku Dusica. Inne znane jaskinie to: Wietrzna Dziura na Magurce, Jaskinia Lodowa w Zamczysku i jaskinie w Czarnych Działach[5].

Samodzielne zwiedzanie jaskiń Beskidu Małego jest niebezpieczne. Są one bowiem zwykle niestabilne, grożące obsunięciem kamieni, ponadto grozi utknięcie w ciasnych zaciskach lub upadek z pionowych studni. Można jednak skorzystać z pomocy doświadczonych speleologów z Klubu Speleologów W Bielsku Białej[5].

Przyroda[edytuj]

W wyniku działalności człowieka przyroda została silnie przekształcona. Obszary leśne to obszary typu dolnoreglowego. Wyjątkiem są szczytowe partie Łamanej Skały, gdzie występuje naturalny, porośnięty świerkiem regiel górny. Przyczyną jest bardzo tutaj skaliste i ubogie w glebę podłoże. Dawniej przeważały lasy bukowe, zniszczone zostały jednak na skutek wypalań i wyrębów. Obecnie jest to las wtórny, w którym przeważają zespoły świerkowo-bukowo-jodłowe. Pozostałości pierwotnej buczyny ostały się jeszcze w niektórych miejscach, głównie w obrębie rezerwatów przyrody. Świat zwierząt Beskidu Małego jest stosunkowo skromny, związane jest to z niewielką powierzchnią przy dużym stopniu penetracji jego terenów przez ludzi. Obszary dostępne dla zwierząt powiększają się jednak z powodu zarastania lasem dawnych gospodarstw rolnych, ochrony przyrody i zmniejszonego zanieczyszczenia środowiska. Stopniowo powracają do rejonu większe drapieżniki (wilk i ryś), a czasem pojawia się niedźwiedź brunatny. Żyją tu duże ilości zwierzyny płowej, dzików i innych ssaków. Z rzadszych płazów występuje salamandra plamista. Do rejonów o najbogatszej faunie należą rezerwaty[7].

Na terenie Beskidu Małego znajduje się Park Krajobrazowy Beskidu Małego, obszar Natura 2000 oraz cztery rezerwaty przyrody: Madohora, Szeroka, Zasolnica i Grapa. Projektowane są także następne rezerwaty: na Żurawnicy, Łysinie, Leskowcu i w dolinie potoku Dusica. Istnieje kilka stanowisk dokumentacyjnych: odcinek potoku Rzyczanka, wychodnie czarnych łupków w korycie Wieprzówki i Zamczysko na Łysinie. Jako pomniki przyrody chronione są liczne drzewa i parki[5]. Zagrożeniem dla regionu są zanieczyszczone masy powietrza przynoszone przez zachodnie wiatry z uprzemysłowionego Górnego Śląska[1].

Turystyka[edytuj]

Inicjator turystyki w polskich Beskidach Kazimierz Ignacy Sosnowski tak pisał o Beskidzie Małym: ... to dziecko piękne, miłe, powabne i zajmujące, w dobra przyrodzone uposażone, uwagi, poznania i miłości godne, którego jedynym defektem, ściągającym nań niechęć niesłuszną, jest to, że jest niższe wzrostem od innej braci beskidzkiej[8]. Dla turystów jest to obszar łatwo dostępny, z wszystkich stron otoczony dobrymi drogami. Posiada gęstą sieć szlaków turystyki pieszej, narciarskiej i rowerowej, w górach noclegi zapewnia kilka schronisk górskich, chatki studenckie oraz gospodarstwa agroturystyczne. W tym regionie urodził się i wychował Jan Paweł II, który w młodości wielokrotnie chodził po górskich szlakach tego Beskidu. Z regionem tym związany jest także Emil Zegadłowicz[5].

Zabytki

W rejonie Beskidu Małego jest wiele zabytków sztuki, architektury i kultury materialnej. Są to dzwonnice loretańskie, stare chałupy, zabytkowe figurki, kapliczki, krzyże i niespotykane gdzie indziej kamienne szałasy[2]. W górach zabytków tych jest niewiele, większość znajduje się w dolinach. Z kościołów najstarszy jest pochodzący z XII wieku kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Zabytkowe drewniane kościoły znajdują się w Mikluszowicach, Łodygowicach. W Suchej Beskidzkiej znajduje się renesansowy Zamek Komorowskich i drewniana, pochodząca z XVIII wieku karczma "Rzym"[7]

Schroniska turystyczne
Schronisko turystyczne Wysokość [m n.p.m.] zdjęcie
Schronisko PTTK na Magurce Wilkowickiej 909 m
Magurka Wilkowicka - schronisko PTTK.jpg
Schronisko PTTK Leskowiec 890 m
Leskowiec.jpg
Schronisko Turystyczne „Rogacz” 828 m
Chatka pod Potrójną 883 m
Chatka pod Potrójną.JPG
Schronisko na Chrobaczej Łące ok. 800 m
Chatka na Trzonce ok. 680 m
Chatka Gibasówka 810 m
Gibasy zimą.JPG

Piesze szlaki turystyczne[edytuj]

szlak turystyczny czerwony Mały Szlak Beskidzki: Bielsko-Biała StraconkaGaikiGroniczki – przełęcz U PanienkiHrobacza ŁąkaMiędzybrodzie BialskieŻarKiczeraPrzysłop CisowyPrzełęcz KocierskaPotrójnaŁamana SkałaLeskowiecGroń Jana Pawła IIKrzeszówŻmijowaZembrzyce
szlak turystyczny żółty Bielsko-Biała StraconkaPrzełęcz ŁysaMagurka WilkowickaMiędzybrodzie Bialskie
szlak turystyczny zielony Bielsko-Biała StraconkaMagurka WilkowickaWilkowice dw. PKP
szlak turystyczny czarny Bielsko-Biała Straconkaprzełęcz Przegibek
szlak turystyczny czerwony Bielsko-Biała MikuszowicePrzełęcz ŁysaMagurka WilkowickaSchronisko "Rogacz"Bielsko-Biała Mikuszowice st. PKP
szlak turystyczny czarny Bielsko-Biała Mikuszowice „Stalownik” – Przełęcz Łysa
szlak turystyczny niebieski Bielsko-Biała Lipnik GórnyGaikiprzełęcz PrzegibekMagurka WilkowickaCzupelCzernichówTresnaKościelecPrzysłop Cisowy
szlak turystyczny czerwony Międzybrodzie Bialskie – skrzyżowanie ze szlakiem niebieskim pod CzuplemŁodygowice
szlak turystyczny żółty TresnaSolisko – dojście do szlaku czerwonego jw.
szlak turystyczny czarny Bielsko-Biała Lipnik Górny – przełęcz U Panienki
szlak turystyczny żółty Kozy dw. PKP – przełęcz U PanienkiChrobacza ŁąkaŻarnówka Mała
szlak turystyczny niebieski Kozy dw. PKP – Żarnówka Mała
szlak turystyczny zielony Gaiki (węzeł szlaków) – PorąbkaPrzełęcz BujakowskaPrzełęcz TarganickaPrzełęcz KocierskaKocierz RychwałdzkiKucówkiGibasySmrekowicaKrzeszówŻurawnicaLipska GóraSucha Beskidzka dw. PKP
szlak turystyczny żółty Przełęcz BukowskaPorębski GrońZłota GóraTarganiceJawornicaPotrójnaŁamana SkałaRzyki-Praciaki
szlak turystyczny czarny Rzyki-Praciaki – Czarny GrońPotrójna
szlak turystyczny czarny Rzyki-Jagódki – Schronisko PTTK Leskowiec
szlak turystyczny zielony Świnna PorębaMagurka PonikiewskaSchronisko PTTK LeskowiecPrzełęcz pod GancarzemGancarzNarożnikWapienicaPrzełęcz BiadasowskaCzubyAndrychów
szlak turystyczny czarny Inwałd st. kol. – Przełęcz BiadasowskaZagórnikRzyki
szlak turystyczny żółty InwałdKokocznikBliźniakiPrzełęcz Czesława PanczakiewiczaŁysa GóraIłowiecGorzeń Górny
szlak turystyczny niebieski WadowicePrzełęcz Czesława PanczakiewiczaPonikiewSchronisko PTTK LeskowiecMakowa GóraTarnawa Górna
szlak turystyczny czarny Śleszowice – dojście do szlaku niebieskiego jw.
szlak turystyczny żółty KrzeszówGronikTargoszówSchronisko PTTK LeskowiecMagurka PonikiewskaGłówniakSkalnicaGorzeń Górny-Czartak (przyst. aut.)
szlak turystyczny niebieski rozdroże pod Łamaną SkałąMlada Horaprzełęcz Przystopekprzełęcz PrzydawkiŚlemieńGachowiznaHucisko
szlak turystyczny żółty Żywiec OczkówStary GrońKościelec

Przypisy[edytuj]

  1. a b c Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. a b Marcin Musiał: Śladami kultury góralskiej w Beskidzie Małym. Andrychów: 2010. ISBN 978-83-917420-3-7.
  3. a b c Geoportal. Mapa topograficzna i satelitarna. [dostęp 2015-10-12].
  4. a b Tadeusz Głąb: Beskid Andrychowski. Kraków: 1967.
  5. a b c d e f g h i j k l m n Radosław Truś: Beskid Mały. Przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2008. ISBN 978 83 89188-77-9.
  6. Świnna Poręba. Nie skończą budowy zbiornika wodnego. Brakło pieniędzy [ZDJĘCIA]. Gazetakrakowska.pl. [dostęp 2015-10-24].
  7. a b c d Natalia Figiel, Jan Czerwiński, Paweł Klimek: Beskid Śląski. Beskid Żywiecki. Beskid Mały. Kraków: Wyd. „Bezdroża” sp. z o.o.. ISBN 978-83-7661-008-5.
  8. K. Sosnowski. Beskid Mały. „Wierchy”, 1925

Linki zewnętrzne[edytuj]