Opatów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Opatów
Rynek w Opatowie
Rynek w Opatowie
Herb
Herb Opatowa
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat opatowski
Gmina Opatów
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1282
Burmistrz Andrzej Stanisław Chaniecki
Powierzchnia 9,36 km²
Populacja (2014)
• liczba ludności
• gęstość

6657
711 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 15
Kod pocztowy 27-500
Tablice rejestracyjne TOP
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Opatów
Opatów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Opatów
Opatów
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Opatów
Opatów
Ziemia 50°48′18″N 21°25′29″E/50,805000 21,424722
TERC
(TERYT)
3263406044
Urząd miejski
plac Obrońców Pokoju 34
27-500 Opatów
Strona internetowa
BIP

Opatówmiasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie opatowskim. Jest siedzibą powiatu, jak również miejsko-wiejskiej gminy Opatów.

Miasto w województwie sandomierskim było własnością Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła (Sierotki) w latach 1576-1578[1]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. tarnobrzeskiego.

Według danych z 31 grudnia 2014 r. miasto miało 6657 mieszkańców[2].

Miasto położone jest w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej[3].

Położenie[edytuj]

Opatów położony jest na Wyżynie Sandomierskiej, na wzgórzach o wysokości od 200 do 300 m n.p.m. Nieopodal rozciągają się pasma Jeleniowskie i Iwaniskie Gór Świętokrzyskich. Przez miasto przepływa rzeka Opatówka, rozdzielając je na dwie części i przecinając głęboką doliną.

Opatów położony jest na skrzyżowaniu tras nr 9 (E371) RadomRzeszów i nr 74 Piotrków TrybunalskiHrubieszów. W Opatowie początek ma droga wojewódzka nr 757 Opatów – Stopnica.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 9,36 km²[4].

Historia[edytuj]

Romańska kolegiata pw. św. Marcina (XII w.)

Średniowiecze[edytuj]

Kolegiata od strony zachodniej

Opatów jest jednym z najstarszych ośrodków ziemi sandomierskiej. Początki osadnictwa na dzisiejszym terenie miasta są datowane na przełom X i XI wieków. Gród powstał zapewne w ramach budowy struktury administracyjno - gospodarczej państwa pod koniec X lub w początkach XI w[5]. Pierwotnie miasto znajdowało się na wzgórzu wokół klasztoru bernardynów, gdzie archeolodzy odkryli ślady zabudowy miejskiej z XI - XIII w. Tam też zbudowano pierwszą świątynię miasta, kościół na planie rotundy romańskiej, prawdopodobnie pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny[6].

Pozostałości murów obronnych z bramą Warszawską

Nazwa "Opatów" po raz pierwszy pojawia się w źródłach z 1189 r. Istnieją przesłanki (m.in. wzmianka w kronice Jana Długosza), że w Opatowie była pierwsza polska komandoria templariuszy założona za czasów Henryka Sandomierskiego, który uczestniczył w krucjatach do Ziemi Świętej u boku rycerzy-zakonników. Pozostałością klasztoru templariuszy ma być rzekomo kolegiata św. Marcina.

Przyjmuje się, że ok. 1237 r. z nadania książęcego Henryka Brodatego Opatów wraz z kilkunastoma wsiami przeszedł na własność biskupów lubuskich. W 1282 r. biskupi uzyskali od księcia Leszka Czarnego przywilej umożliwiający nadanie wsiom i miastom prawa niemieckiego – dokument ten uznawany jest za akt tożsamy (choć zasadniczo różny od podobnych aktów z tego okresu) z nadaniem dla Opatowa prawa magdeburskiego – była to pierwsza lokacja na terenie grodziska (Żmigrodu), druga lokacja miała miejsce ok. 1328 r. i wiązała się z translacją na przeciwległy brzeg rzeki Opatówki.

Od XV w. do utraty niepodległości Opatów był miejscem sejmików województwa sandomierskiego. Także tutaj, w XV w. odbywały się roki sądu ziemskiego dla okolicznej szlachty[7].

Podczas najazdu Tatarów w 1502 r. został niemal całkowicie zniszczony. W 1514 r. dobra opatowskie kupił kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki. W tym czasie miasto zostało ufortyfikowane (z tego okresu zachowały się do dziś pozostałości murów miejskich z jedyną zachowaną bramą – Warszawską). Po śmierci Szydłowieckiego miasto było własnością kolejno: Tarnowskich, Ostrogskich, Lubomirskich, Potockich i Karskich i do 1864 r. pozostawało własnością prywatną.

W 1760 r. król August III Sas mianował Pejsaka Chaimowicza mieszkańca Opatowa, królewskim syndykiem do spraw żydowskich i jednym z faktorów warszawskiego dworu.

W XVIII w. Opatów stał się przystanią dla wielu Greków, którzy na ziemiach Królestwa Polskiego szukali schronienia przed prześladowaniami tureckimi. Uzyskali oni pozwolenie na zakładanie świątyń i odprawianie nabożeństw w obrządku bizantyjskim. Już w 1778 r. w mieście powstała prawosławna parafia pw. św. Mikołaja, która w 1837 r. została przeniesiona do Radomia.

W okresie powstania styczniowego, miasto było miejscem bitwy pomiędzy oddziałami II korpusu generała Józefa Hauke-Bosaka a Rosjanami. Opatów w czasie powstania styczniowego wielokrotnie przechodził z rąk do rąk. Oddziały gen. Bosaka zdobyły Opatów 25 listopada 1863 r. Poległ wtedy jedynie por. Tyszkiewicz. Zdobyto broń i amunicję. Drugie uderzenie 21 lutego 1864 r. nie było udane. Bitwa opatowska przeszła do historii jako największa, a zarazem ostatnia bitwa powstańcza.

W międzywojniu Opatów odwiedził Jarosław Iwaszkiewicz i opisał go w swoich Podróżach po Polsce. W wiosce Zochcin dwa kilometry od Opatowa urodził się pisarz Stanisław Czernik, którego imieniem nazwana jest biblioteka powiatowa. W innej pobliskiej wsi, Małoszycach urodził się Witold Gombrowicz, autor Ferdydurke. Popiersie pisarza znajduje się na skwerze w środku miasta.

II wojna światowa[edytuj]

Pamiątka czynów Armii Krajowej

W czasie II wojny światowej Opatów był terenem aktywnej działalności podziemnej. W nocy z 12 na 13 marca 1943 oddział "Jędrusiów" przy współudziale miejscowej partyzantki AK dokonał udanej akcji odbicia 82 więźniów z tutejszego więzienia. W okresie od sierpnia 1944 do 16 stycznia 1945 okupacyjnym burmistrzem Opatowa był Bruno Motschall[8].

W sierpniu 1944 r. w rejon Opatowa dotarła Armia Czerwona w ramach operacji lwowsko-sandomierskiej tocząc walki o powiększenie przyczółka baranowsko-sandomierskiego, jednak miasto zostało zdobyte przez Rosjan dopiero 16 stycznia 1945 r. w czasie ofensywy styczniowej[9].

Okres powojenny[edytuj]

Po wojnie w mieście rozwinął się przemysł przetwórczy – spożywczy i włókienniczy. Wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe im. Mikołaja Kopernika, Miejski Dom Kultury. Obecnie miasto straciło na znaczeniu.

Panorama Opatowa
Panorama Opatowa

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Opatowa w 2014 roku [10].


Piramida wieku Opatow.png

Zabytki[edytuj]

Cmentarz z I wojny światowej

W mieście znajduje się wiele obiektów historycznych wpisanych na listę zabytków:

  • Układ urbanistyczny, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.527 z 16.05.1947 i z 8.05.1985)[11].
  • Kolegiata św. Marcina, świątynia w stylu romańskim pochodząca z II poł. XII w., w 2006 r. obchodząca 800-lecie nadania statusu kolegiaty; znajduje się w niej szereg unikatowych zabytków, np. odlany z brązu Lament Opatowski, przedstawiający rozpacz 41 mieszkańców Opatowa po śmierci Krzysztofa Szydłowieckiego, obok nagrobka kanclerza znajduje się także nagrobek jego córki, a także płyty nagrobne dwóch jego synów. Ponadto na ścianach kolegiaty, znajdują się malowidła przedstawiające sceny słynnych bitew – odsiecz wiedeńską, Psie Pole i Grunwald. Cenne są również XVIII-wieczne ławki i stalle, a także organy, dzieło sztuki organowej. Nr rej.: A.528/1-3 z 18.10.1956, z 21.06.1967 i z 16.06.1977[11].
  • Pozostałości murów miejskich wzniesionych przez kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego z jedyną zachowaną bramą – Warszawską; nr rej.: A.536/1-2 z 30.05.1972 i z 16.06.1977[11].
  • Barokowy klasztor oo. Bernardynów wzniesiony w XIV-XV w. na miejscu osady Żmigród. Wsławił się bohaterską obroną podczas wspomnianego najazdu Tatarów w XVI w. Wewnątrz szczególnie interesujący jest rokokowy ołtarz główny, iluzjonistyczne ołtarze boczne, wśród nich Tłocznia Mistyczna, oraz odnowione malowidła ścienne. Nr rej.: A.529/1-3 z 18.10.1956, z 21.06.1967 i z 16.06.1977[11].
  • Podziemia Opatowskie – system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie pod rynkiem starego miasta (Placem Obrońców Pokoju).
  • Dawna synagoga przy ul. Szerokiej, niedaleko rynku (obecnie nie istnieje).
  • Dom z podcieniami na Rynku z XVI w., zniszczony w czasie II wojny światowej i odbudowany po wojnie, obecnie urząd miasta (ratusz). Nr rej.: A.537 z 14.10.1949 i z 28.10.1971[11].
  • Kapliczka św. Jana Nepomucena z przełomu XVIII i XIX w. – drewniana, z krytym gontem namiotowym daszkiem, pod którym znajduje się figura świętego. Odnowiona w latach 90. XX w., a następnie w 2012 r.
    Żydowskie Macewy
  • Symboliczna mogiła Ludwika Topór-Zwierzdowskiego, powstańca z 1863 r. (nr rej.: A.535 z 24.05.1993)[11].
  • Mogiła powstańców z 1863 r. (nr rej.: A.533 z 24.05.1993)[11].
  • Mogiła ks. Przybyłowskiego, powstańca z 1863 r. (nr rej.: A.534 z 24.05.1993)[11].
  • Cmentarz parafialny (nr rej.: A.530 z 17.06.1988)[11].
  • Cmentarz wojenny z I wojny światowej (nr rej.: A.531 z 16.05.1988)[11].
  • Lapidarium na terenie dawnego cmentarza żydowskiego, obecnie park miejski (nr rej.: A.532 z 22.04.1991)[11].


Podziemia Opatowskie pod rynkiem - system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie udostępnionych do zwiedzania.

Turystyka[edytuj]

Opatów – plan miasta

Przez Opatów przechodzi szlak turystyczny niebieski niebieski szlak turystyczny z Gołoszyc do wsi Dwikozy.

Opatów jest punktem początkowym szlaków rowerowych:

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie: Słowacja Modrý KameňSłowacja

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 107.
  2. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2015, s. 102. ISSN 2083-3342. [dostęp 2015-12-03].
  3. Mapa małopolskiej ziemi sandomierskiej
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  5. M. Florek, Żmij, Żmigród, Opatów. Tajemnicze początki średniowiecznego Opatowa [w:] "Studia nad rozwojem miasta Opatowa i powiatu opatowskiego", t. 1, Kielce - Opatów 2013, ISBN 978-83-619-82-60-9, s. 26.
  6. J. Wysocki, Wyniki badań archeologicznych na stanowisku nr 1 "Żmigród" w Opatowie w 2011 i 2012 r. [w:] "Studia nad rozwojem miasta Opatowa i powiatu opatowskiego", pod red. R. Kubickiego, Kielce - Opatów 2013, s. 36 - 37.
  7. M. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  8. http://www.territorial.de/gg/opatow/kreish.htm Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874 - 1945:Rolf Jehke, Herdecke.Zuletzt geändert am 20. 8. 2009.]
  9. Praca zbiorowa, Encyklopedia II wojny światowej. Warszawa 1975, s.400,
  10. http://www.polskawliczbach.pl/Opatow, w oparciu o dane GUS.
  11. a b c d e f g h i j k Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 31 marca 2016. [dostęp 2015-12-03]. s. 37–38.
  12. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 16 stycznia 2015.

Bibliografia[edytuj]

  • Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia. Kielce 2004.

Linki zewnętrzne[edytuj]