Opatów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Opatów
Rynek w Opatowie
Rynek w Opatowie
Herb
Herb Opatowa
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat opatowski
Gmina Opatów
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1282
Burmistrz Andrzej Stanisław Chaniecki
Powierzchnia 9,36 km²
Populacja (2014)
• liczba ludności
• gęstość

6657
711 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 15
Kod pocztowy 27-500
Tablice rejestracyjne TOP
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Opatów
Opatów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Opatów
Opatów
Ziemia 50°48′18″N 21°25′29″E/50,805000 21,424722
TERC
(TERYT)
3263406044
Urząd miejski
plac Obrońców Pokoju 34
27-500 Opatów
Strona internetowa
BIP

Opatówmiasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie opatowskim. Jest siedzibą powiatu, jak również miejsko-wiejskiej gminy Opatów.

Miasto w województwie sandomierskim było własnością Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła (Sierotki) w latach 1576-1578[1]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. tarnobrzeskiego.

Według danych z 31 grudnia 2014 r. miasto miało 6657 mieszkańców[2].

Miasto położone jest w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej[3].

Położenie[edytuj]

Opatów położony jest na Wyżynie Sandomierskiej, na wzgórzach o wysokości od 200 do 300 m n.p.m. Nieopodal rozciągają się pasma Jeleniowskie i Iwaniskie Gór Świętokrzyskich. Przez miasto przepływa rzeka Opatówka, rozdzielając je na dwie części i przecinając głęboką doliną.

Opatów położony jest na skrzyżowaniu tras nr 9 (E371) RadomRzeszów i nr 74 Piotrków TrybunalskiHrubieszów. W Opatowie początek ma droga wojewódzka nr 757 Opatów – Stopnica.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 9,36 km²[4].

Historia[edytuj]

Romańska kolegiata pw. św. Marcina (XII w.)

Średniowiecze[edytuj]

Kolegiata od strony zachodniej

Opatów jest jednym z najstarszych ośrodków ziemi sandomierskiej. Początki osadnictwa na dzisiejszym terenie miasta są datowane na przełom X i XI wieków. Gród powstał zapewne w ramach budowy struktury administracyjno - gospodarczej państwa pod koniec X lub w początkach XI w[5]. Pierwotnie miasto znajdowało się na wzgórzu wokół klasztoru bernardynów, gdzie archeolodzy odkryli ślady zabudowy miejskiej z XI - XIII w. Tam też zbudowano pierwszą świątynię miasta, kościół na planie rotundy romańskiej, prawdopodobnie pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny[6].

Pozostałości murów obronnych z bramą Warszawską

Nazwa "Opatów" po raz pierwszy pojawia się w źródłach z 1189 r. Istnieją przesłanki (m.in. wzmianka w kronice Jana Długosza), że w Opatowie była pierwsza polska komandoria templariuszy założona za czasów Henryka Sandomierskiego, który uczestniczył w krucjatach do Ziemi Świętej u boku rycerzy-zakonników. Pozostałością klasztoru templariuszy ma być rzekomo kolegiata św. Marcina.

Przyjmuje się, że ok. 1237 r. z nadania książęcego Henryka Brodatego Opatów wraz z kilkunastoma wsiami przeszedł na własność biskupów lubuskich. W 1282 r. biskupi uzyskali od księcia Leszka Czarnego przywilej umożliwiający nadanie wsiom i miastom prawa niemieckiego – dokument ten uznawany jest za akt tożsamy (choć zasadniczo różny od podobnych aktów z tego okresu) z nadaniem dla Opatowa prawa magdeburskiego – była to pierwsza lokacja na terenie grodziska (Żmigrodu), druga lokacja miała miejsce ok. 1328 r. i wiązała się z translacją na przeciwległy brzeg rzeki Opatówki.

Od XV w. do utraty niepodległości Opatów był miejscem sejmików województwa sandomierskiego. Także tutaj, w XV w. odbywały się roki sądu ziemskiego dla okolicznej szlachty[7].

Podczas najazdu Tatarów w 1502 r. został niemal całkowicie zniszczony. W 1514 r. dobra opatowskie kupił kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki. W tym czasie miasto zostało ufortyfikowane (z tego okresu zachowały się do dziś pozostałości murów miejskich z jedyną zachowaną bramą – Warszawską). Po śmierci Szydłowieckiego miasto było własnością kolejno: Tarnowskich, Ostrogskich, Lubomirskich, Potockich i Karskich i do 1864 r. pozostawało własnością prywatną.

W 1760 r. król August III Sas mianował Pejsaka Chaimowicza mieszkańca Opatowa, królewskim syndykiem do spraw żydowskich i jednym z faktorów warszawskiego dworu.

W XVIII w. Opatów stał się przystanią dla wielu Greków, którzy na ziemiach Królestwa Polskiego szukali schronienia przed prześladowaniami tureckimi. Uzyskali oni pozwolenie na zakładanie świątyń i odprawianie nabożeństw w obrządku bizantyjskim. Już w 1778 r. w mieście powstała prawosławna parafia pw. św. Mikołaja, która w 1837 r. została przeniesiona do Radomia.

W okresie powstania styczniowego, miasto było miejscem bitwy pomiędzy oddziałami II korpusu generała Józefa Hauke-Bosaka a Rosjanami. Opatów w czasie powstania styczniowego wielokrotnie przechodził z rąk do rąk. Oddziały gen. Bosaka zdobyły Opatów 25 listopada 1863 r. Poległ wtedy jedynie por. Tyszkiewicz. Zdobyto broń i amunicję. Drugie uderzenie 21 lutego 1864 r. nie było udane. Bitwa opatowska przeszła do historii jako największa, a zarazem ostatnia bitwa powstańcza.

W międzywojniu Opatów odwiedził Jarosław Iwaszkiewicz i opisał go w swoich Podróżach po Polsce. W wiosce Zochcin dwa kilometry od Opatowa urodził się pisarz Stanisław Czernik, którego imieniem nazwana jest biblioteka powiatowa. W innej pobliskiej wsi, Małoszycach urodził się Witold Gombrowicz, autor Ferdydurke. Popiersie pisarza znajduje się na skwerze w środku miasta.

II wojna światowa[edytuj]

Pamiątka czynów Armii Krajowej

W czasie II wojny światowej Opatów był terenem aktywnej działalności podziemnej. W nocy z 12 na 13 marca 1943 oddział "Jędrusiów" przy współudziale miejscowej partyzantki AK dokonał udanej akcji odbicia 82 więźniów z tutejszego więzienia. W okresie od sierpnia 1944 do 16 stycznia 1945 okupacyjnym burmistrzem Opatowa był Bruno Motschall[8].

W sierpniu 1944 r. w rejon Opatowa dotarła Armia Czerwona w ramach operacji lwowsko-sandomierskiej tocząc walki o powiększenie przyczółka baranowsko-sandomierskiego, jednak miasto zostało zdobyte przez Rosjan dopiero 16 stycznia 1945 r. w czasie ofensywy styczniowej[9].

Okres powojenny[edytuj]

Po wojnie w mieście rozwinął się przemysł przetwórczy – spożywczy i włókienniczy. Wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe im. Mikołaja Kopernika, Miejski Dom Kultury. Obecnie miasto straciło na znaczeniu.

Panorama Opatowa
Panorama Opatowa

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Opatowa w 2014 roku [10].


Piramida wieku Opatow.png

Zabytki[edytuj]

Cmentarz z I wojny światowej

W mieście znajduje się wiele obiektów historycznych wpisanych na listę zabytków:

  • Układ urbanistyczny, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.527 z 16.05.1947 i z 8.05.1985)[11].
  • Kolegiata św. Marcina, świątynia w stylu romańskim pochodząca z II poł. XII w., w 2006 r. obchodząca 800-lecie nadania statusu kolegiaty; znajduje się w niej szereg unikatowych zabytków, np. odlany z brązu Lament Opatowski, przedstawiający rozpacz 41 mieszkańców Opatowa po śmierci Krzysztofa Szydłowieckiego, obok nagrobka kanclerza znajduje się także nagrobek jego córki, a także płyty nagrobne dwóch jego synów. Ponadto na ścianach kolegiaty, znajdują się malowidła przedstawiające sceny słynnych bitew – odsiecz wiedeńską, Psie Pole i Grunwald. Cenne są również XVIII-wieczne ławki i stalle, a także organy, dzieło sztuki organowej. Nr rej.: A.528/1-3 z 18.10.1956, z 21.06.1967 i z 16.06.1977[11].
  • Pozostałości murów miejskich wzniesionych przez kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego z jedyną zachowaną bramą – Warszawską; nr rej.: A.536/1-2 z 30.05.1972 i z 16.06.1977[11].
  • Barokowy klasztor oo. Bernardynów wzniesiony w XIV-XV w. na miejscu osady Żmigród. Wsławił się bohaterską obroną podczas wspomnianego najazdu Tatarów w XVI w. Wewnątrz szczególnie interesujący jest rokokowy ołtarz główny, iluzjonistyczne ołtarze boczne, wśród nich Tłocznia Mistyczna, oraz odnowione malowidła ścienne. Nr rej.: A.529/1-3 z 18.10.1956, z 21.06.1967 i z 16.06.1977[11].
  • Podziemia Opatowskie – system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie pod rynkiem starego miasta (Placem Obrońców Pokoju).
  • Dawna synagoga przy ul. Szerokiej, niedaleko rynku (obecnie nie istnieje).
  • Dom z podcieniami na Rynku z XVI w., zniszczony w czasie II wojny światowej i odbudowany po wojnie, obecnie urząd miasta (ratusz). Nr rej.: A.537 z 14.10.1949 i z 28.10.1971[11].
  • Kapliczka św. Jana Nepomucena z przełomu XVIII i XIX w. – drewniana, z krytym gontem namiotowym daszkiem, pod którym znajduje się figura świętego. Odnowiona w latach 90. XX w., a następnie w 2012 r.
  • Symboliczna mogiła Ludwika Topór-Zwierzdowskiego, powstańca z 1863 r. (nr rej.: A.535 z 24.05.1993)[11].
  • Mogiła powstańców z 1863 r. (nr rej.: A.533 z 24.05.1993)[11].
  • Mogiła ks. Przybyłowskiego, powstańca z 1863 r. (nr rej.: A.534 z 24.05.1993)[11].
  • Cmentarz parafialny (nr rej.: A.530 z 17.06.1988)[11].
  • Cmentarz wojenny z I wojny światowej (nr rej.: A.531 z 16.05.1988)[11].
  • Lapidarium na terenie dawnego cmentarza żydowskiego, obecnie park miejski (nr rej.: A.532 z 22.04.1991)[11].


Podziemia Opatowskie pod rynkiem - system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie udostępnionych do zwiedzania.

Turystyka[edytuj]

Opatów – plan miasta

Przez Opatów przechodzi szlak turystyczny niebieski niebieski szlak turystyczny z Gołoszyc do wsi Dwikozy.

Opatów jest punktem początkowym szlaków rowerowych:

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie: Słowacja Modrý KameňSłowacja

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 107.
  2. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2015, s. 102. ISSN 2083-3342. [dostęp 2015-12-03].
  3. Mapa małopolskiej ziemi sandomierskiej
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  5. M. Florek, Żmij, Żmigród, Opatów. Tajemnicze początki średniowiecznego Opatowa [w:] "Studia nad rozwojem miasta Opatowa i powiatu opatowskiego", t. 1, Kielce - Opatów 2013, ISBN 978-83-619-82-60-9, s. 26.
  6. J. Wysocki, Wyniki badań archeologicznych na stanowisku nr 1 "Żmigród" w Opatowie w 2011 i 2012 r. [w:] "Studia nad rozwojem miasta Opatowa i powiatu opatowskiego", pod red. R. Kubickiego, Kielce - Opatów 2013, s. 36 - 37.
  7. M. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  8. http://www.territorial.de/gg/opatow/kreish.htm Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874 - 1945:Rolf Jehke, Herdecke.Zuletzt geändert am 20. 8. 2009.]
  9. Praca zbiorowa, Encyklopedia II wojny światowej. Warszawa 1975, s.400,
  10. http://www.polskawliczbach.pl/Opatow, w oparciu o dane GUS.
  11. a b c d e f g h i j k Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 31 marca 2016. [dostęp 2015-12-03]. s. 37–38.
  12. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 16 stycznia 2015.

Bibliografia[edytuj]

  • Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia. Kielce 2004.

Linki zewnętrzne[edytuj]