Kolejka górska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy urządzenia w parkach rozrywki. Zobacz też: kolej linowa, kolej zębata.
KingDa Ka – najwyższa kolejka górska na świecie

Kolejka górska – urządzenie rozrywkowe instalowane w większości parków rozrywki. Klasyczna kolejka górska to konstrukcja z wysokimi wzniesieniami, stromymi spadkami i gwałtownymi zakrętami, po której poruszają się pociągi z pasażerami. Doznają oni bardzo silnych wrażeń powodowanych szybko następującymi po sobie pozornymi zmianami grawitacji (przeciążenie i nieważkość) i związanych z nimi zaburzeniami błędnika, oraz doświadczają poczucia zagrożenia.

4 maja 2003 roku w parku rozrywki Cedar Point w Stanach Zjednoczonych oddano do użytku kolejkę Top Thrill Dragster, która pobiła dotychczasowy rekord prędkości (198 km/h) oraz wysokości (128 m). 21 maja 2005 roku w parku Six Flags Great Adventure (Jackson, New Jersey, USA) otwarto jeszcze szybszą i wyższą kolejkę Kingda Ka, która osiąga prędkość 206 km/h w ciągu 3,5 s (napęd hydrauliczny, przyspieszenie 1,7 g) oraz wysokość 139 m.

9 lipca 2009 w niemieckim Nürburgring została otwarta kolejka Ring Racer, odbierając kolejce Kingda Ka tytuł najszybszej kolejki górskiej świata, a kolejce Furius Baco (135 km/h) tytuł najszybszej kolejki Europy. Pociąg kolejki wybudowanej przez S&S Power rozpędzany jest sprężonym powietrzem. Po przyspieszeniu do 217 km/h w ciągu 2,5 sekundy (przyspieszenie 2,46 g) pokonuje on tor składający się z pojedynczego zakrętu w kształcie ósemki o wysokości 35 m, zwalniając tuż przed nim do 110 km/h. Ze względu na problemy techniczne kolejka pozostawała zamknięta aż do października 2013 roku, kiedy zmniejszono prędkość maksymalną do 160 km/h. Od 2014 roku rollercoaster pozostaje nieczynny – tytuł najszybszej działającej kolejki Europy powrócił do Furius Baco.

28 października 2010 roku w parku Ferrari World Abu Dhabi w Zjednoczonych Emiratach Arabskich została otwarta kolejka Formula Rossa. Pociąg kolejki za pomocą napędu hydraulicznego osiąga prędkość 240 km/h w ciągu 4 s (przyspieszenie 1,7 g). Tor kolejki ma 2000 metrów długości i w najwyższym punkcie 52 metry wysokości. Formula Rossa została najszybszą kolejką górską na świecie, odbierając ten tytuł kolejce Kingda Ka. Ze względu na często występujące duże zapylenie atmosfery w miejscu, w którym jeździ kolejka, pasażerowie obowiązkowo muszą używać okularów ochronnych podczas jazdy.

Historia[edytuj]

Za pierwsze kolejki górskie uznaje się lodowe rynny budowane w Rosji. Zjeżdżano po nich na specjalnych sankach. Przypominały więc tory bobslejowe. Na początku XVIII w. ich popularność zaczęła rosnąć. Budowano kolejne, coraz lepsze wersje zjazdów. Ponieważ zjazdy te mogły być budowane tylko podczas mroźnej zimy, a ludzie chcieli bawić się cały rok, wprowadzono rynny drewniane, po których zjeżdżały sanki z kołami. Pierwsza pętla została zbudowana prawdopodobnie w 1864 roku w Paryżu. Żadna z dotychczasowych kolejek nie posiadała zamkniętego toru. Pierwszą taką kolejkę zaprojektował w 1884 roku Phillip Hinkle, który wprowadził też łańcuch wyciągowy. Kolejki te były budowane z drewna. Do dziś istnieją nieliczne funkcjonujące stare drewniane kolejki – np. w Santa Cruz w Kalifornii.

W 1959 park Disneyland zapoczątkował erę kolejek stalowych. Wykonywane one były ze stalowych rur, które – w przeciwieństwie do drewna – mogły być gięte we wszystkich kierunkach. Wprowadzenie nowoczesnych materiałów i komputerowego projektowania doprowadziło do powstania stalowych i kompozytowych torów, umożliwiających osiąganie dużych szybkości. Większość dzisiejszych kolejek jest stalowa, lecz drewniane wciąż są budowane.

Od tej pory zaczęło się ulepszanie już istniejących modeli lub tworzenie całkiem nowych. Modyfikowano pociągi tak, by zwiększyć intensywność wrażeń (jazda na stojąco, czy leżąco). Wprowadzono wagony, które obracają się wokół własnej osi by zdezorientować pasażerów. 12 stycznia 2002 roku w parku Six Flags Magic Mountain otwarto kolejkę X – pierwszą kolejkę, która posiada siedzenia mające możliwość obrotu o 360° w osi poziomej. Oznacza to, że siedzenie może odwrócić pasażera „do góry nogami”. Obrót siedzenia kontrolowany jest przez drugą szynę umieszczoną pod tą, po której toczą się koła. Kolejkę tę ulepszono w 2008 roku dodając efekty specjalne (mgła i ogień) oraz zmieniono nazwę na X².

Zasada działania[edytuj]

Większość kolejek napędzana jest tylko i wyłącznie siłą grawitacji. Pociąg za pomocą specjalnego łańcucha wciągany jest na szczyt pierwszego wzniesienia (najwyższego ze wszystkich). Na szczycie wzniesienia znajduje się krótki, płaski odcinek toru poprzedzony krótkim zjazdem, tzw. predrop, który przechodzi we właściwy spadek. Niektóre kolejki go nie posiadają. Służy on odciążeniu łańcucha (gdyby go nie było to zaczynający zjazd pociąg, który byłby jeszcze wciąż przyczepiony do łańcucha, zbytnio obciążałby silnik). W ten sposób pociąg odczepia się od łańcucha jeszcze na płaskim odcinku. Następnie zjeżdża i nabiera prędkości, potem wznosi się i znów spada. Każde następne wzniesienie musi być niższe od poprzedniego, ponieważ pociąg traci część energii wskutek tarcia i oporu powietrza. Kolejka może zawierać bardziej interesujące elementy od wzniesień i spadków. Pociąg nie wypada z toru, ponieważ wagony przyczepione są do niego za pomocą kół toczących się z góry, dołu i boku szyny. Aby zmniejszyć tarcie nie wszystkie koła dotykają szyny. Jeśli pociąg nie jest „do góry nogami”, to do szyny dociśnięte są koła górne i boczne. Gdy pociąg jest „do góry nogami”, to dociśnięte są koła dolne i boczne. Czasem, gdy pociąg znajdzie się w stanie nieważkości, żadne z kół nie dotyka szyn.

Pociąg kolejki może być rozpędzony za pomocą różnych napędów. Zwykle jest to łańcuch wciągający go na górę. Obecnie instalowane są coraz bardziej interesujące napędy, takie jak:

  • napęd elektromagnetyczny (pociąg uzyskuje dużą prędkość w średnim czasie), np. Joker’s Jinx w Six Flags America
  • napęd hydrauliczny (duża prędkość w krótkim czasie), np. Kanonen w Liseberg
  • napęd na sprężone powietrze (duża prędkość w bardzo krótkim czasie), np. Dodonpa w Fuji-Q Highland (Japonia)
  • koła cierne (mała prędkość, służą np. do wypchnięcia pociągu ze stacji lub hamulców).

Pociąg kolejki po rozpędzeniu resztę toru pokonuje bez dodatkowego napędu.

Typy kolejek górskich[edytuj]

Wyróżnia się dwa główne typy kolejek górskich: stalowe oraz drewniane. Kolejki stalowe charakteryzują się płynną jazdą z dużą prędkością. Są one znacznie bardziej wytrzymałe na przeciążenia od drewnianych. Kolejki drewniane lubiane są za tzw. airtime, czyli przeciążenia ujemne powstające na szczytach wzniesień, wywołujące wrażenie „wypadania” z siedzenia. Od dawna toczą się spory, który typ kolejki jest lepszy. Nie da się jednak udzielić jednoznacznej odpowiedzi, bowiem oba typy mają swe zalety i wady. Wiele przedsiębiorstw zajmuje się budową kolejek górskich, a największe z nich wprowadziły kilka różnych rodzajów kolejek. Poniższy spis uwzględnia najważniejsze przedsiębiorstwa zajmujące się budową kolejek górskich:

Bolliger & Mabillard (B&M)[edytuj]

B&M to szwajcarskie przedsiębiorstwo projektująca kolejki górskie założone w 1988 roku przez byłych pracowników przedsiębiorstwa Intamin, W. Bolligera i C. Mabillarda. Siedziba w Monthey. Od otwarcia zbudowała już ponad 70 kolejek na całym świecie. Przedsiębiorstwo znane z innowacji takich, jak kolejka bezpodłogowa czy odwrócona. B&M jako jedna z pierwszych wprowadziła wagony mieszczące czterech pasażerów w jednym rzędzie. Pierwszą kolejką wybudowaną przez B&M była kolejka Iron Wolf w parku Six Flags Great America.

Typy[edytuj]

Kolejka stalowa „twisted” (Twisted Steel Coaster):

Jeden z najrzadziej budowanych modeli kolejek przedsiębiorstwa B&M. Charakterystycznymi elementami są pętle, korkociągi i kobry (p. Inwersje). Obsługują zazwyczaj po trzy pociągi. Typowy pociąg składa się z ośmiu wagonów, z których każdy mieści po cztery osoby siedzące w jednym rzędzie. Dodatkowy wagon bez siedzeń umieszczony jest na przodzie dla dekoracji. Boki pociągu są obudowane. Pasażerowie zabezpieczeni są przed wypadnięciem przez typowe blokady zamykane z góry.

Kolejka bezpodłogowa (Floorless Coaster):

Ulepszona wersja kolejki typu „twisted”. Zmieniony został projekt pociągu. Pociągi nie mają podłóg (wsiada się dzięki specjalnej rozsuwanej podłodze na stacji) a ich boki są otwarte. Kolejki bezpodłogowe to zazwyczaj bardziej śmiałe urządzenia, osiągające większe szybkości i przeciążenia niż kolejki typu „twisted”. Typowy pociąg zawiera sześć do ośmiu wagonów zabierających po czterech pasażerów siedzących w jednym rzędzie. Pierwszą kolejką tego typu jest kolejka Medusa wybudowana w 1996 roku w Six Flags Great Adventure (Jackson, New Jersey, USA). Typowe inwersje to pętla, korkociąg, kobra, zero-g-roll i pętla nurkująca.

Kolejka odwrócona (Inverted Coaster):

B&M było pierwszą przedsiębiorstwem, które zaprojektowała kolejkę, której pociągi poruszają się podwieszone pod torem. Tor kolejki odwróconej różni się, poza samym odwróceniem, od torów kolejek B&M pozostałych typów jedynie delikatnym zaokrągleniem łączników łączących szyny i część główną toru. Pociąg składa się zazwyczaj z ośmiu wagonów zabierajacych po czterech pasażerów. Pociągi nie posiadają podłóg ani zabudowanych boków. Koła schowane są za osłonami będącymi jednocześnie ozdobą. Kolejki odwrócone charakteryzują się ciasnymi elementami generującymi duże przeciążenia. Pierwsza kolejka odwrócona, to wybudowana w 1992 roku kolejka Batman: The Ride w parku Six Flags Great America.

Kolejka do jazdy na stojąco (Stand Up Coaster):

Przedsiębiorstwu B&M udało się połączyć stojącą pozycję pasażerów z komfortem jazdy. Wcześniejsze próby innych przedsiębiorstw (np. japońskiej Togo) skończyły się niepowodzeniem. Ze względu na pozycję jazdy kolejki te charakteryzują się łagodniejszymi elementami generującymi mniejsze przeciążenia. Zabezpieczenia w postaci blokad zamykanych z góry umieszczone są na siłownikach, co pozwala dostosować je do wzrostu pasażera. Aby uniemożliwić wypadnięcie osobie, która nie może utrzymać się na nogach z powodu przeciążeń, każde stanowisko posiada element podobny do siodełka rowerowego, na którym można usiąść. Kolejka do jazdy na stojąco, Iron Wolf, była pierwszą kolejką B&M.

Hypercoaster:

Kolejka B&M typu hypercoaster charakteryzuje się bardzo dużymi wysokościami wzniesień oraz dużymi szybkościami i przeciążeniami ujemnymi. Pociąg z charakterystycznym wózkiem na przodzie zawiera około ośmiu wagonów po cztery osoby każdy. Kolejki tego typu nie posiadają inwersji. Dużą swobodę zapewniają regulowane bezstopniowo zabezpieczenia przyciskające z góry nogi. Pociąg nie opuści stacji jeżeli któreś z zabezpieczeń będzie umieszczone za wysoko. Wysokość waha się od około 50 metrów dla Mini-Hypercoasterów do około 80 metrów dla typowych kolejek.

Kolejka latająca – do jazdy na leżąco (Flying Coaster):

Ten rodzaj kolejek zadebiutował kolejką Air (2002) wybudowaną w parku Alton Towers w Farley w Wielkiej Brytanii. Pasażerowie zajmują miejsca w pozycji siedzącej. Po zapięciu zabezpieczeń przytrzymujących klatkę piersiową oraz nogi, wagony przechylają się tak, że pasażerowie przyjmują pozycję leżącą na brzuchu. Pociąg pokonuje raczej łagodne elementy raz pod, a raz nad torem. W ten sposób pasażerowie raz lecą pod torem w stylu Supermana, a raz leżą na plecach tyłem do kierunku jazdy.

Kolejka nurkująca (Dive Machine):

Ten typ kolejki charakteryzuje bardzo ostry pierwszy spadek oraz niezwykle szerokie i krótkie pociągi. Pierwszą kolejką tego typu jest wybudowana w 1998 roku kolejka Oblivion w Alton Towers. Kąt pierwszego spadku jest bliski pionu (89°). Pociąg składa się z dwóch – trzech wagonów zabierających od ośmiu do dziesięciu pasażerów w jednym rzędzie. Ze względu na szerokość pociągu jedyną praktycznie stosowaną inwersją na tego typu kolejkach jest Immelmann. Charakterystyczny jest również moment przed spadkiem, w którym pociąg zatrzymuje się na kilka sekund dzięki specjalnemu segmentowi hamulców umieszczonych w torze. Kolejka nurkująca osiąga duże przeciążenia u dołu spadku, rzędu 4,5-5 g.

Dive Machine
Griffon (hamulce wodne).
Griffon (pierwszy spadek), Busch Gardens Europe, Williamsburg, Wirginia, USA
SheiKra (hamulce wodne).

Intamin AG[edytuj]

Intamin to szwajcarskie przedsiębiorstwo (siedziba w Wollerau) założone w 1976 roku. Znane z innowacyjnych i śmiałych projektów wybudowała już 70 kolejek na całym świecie, co roku otwierając kilka nowych. Nazwa jest skrótem od INTernational AMusement INdustries. Pierwszą otwartą kolejką była The Great American Revolution wybudowana w Six Flags Magic Mountain. Intamin wprowadził napęd hydrauliczny dla kolejek typu Rocket Coaster. Kolejki tego przedsiębiorstwa są jednymi z bardziej ekstremalnych urządzeń tego typu. Cechują się dużymi przeciążeniami ujemnymi, szybkimi zmianami kierunku i perfekcyjnym profilowaniem toru, dzięki któremu przeciążenia boczne eliminowane są prawie do zera. Intamin buduje także inne urządzenia rozrywkowe, jak karuzele, wieże swobodnego spadku i symulatory ruchu.

Typy[edytuj]

Mega/Giga Coaster:

Ten typ kolejki charakteryzuje się bardzo dużymi wysokościami (do 120m), brakiem inwersji, kombinacją wzniesień typu Floater (nieważkość) i Ejector (przeciążenia ujemne). Pociąg składa się z sześciu do dziewięciu wagonów. Każdy mieści czterech pasażerów w dwóch rzędach po dwie osoby. Charakterystyczne jest ułożenie siedzeń w wagonie: tylny rząd położony jest nieco wyżej niż przedni, co daje pasażerom lepszy widok. Nowsze modele korzystają z hamulców elektromagnetycznych. Pociąg jest wciągany na szczyt za pomocą wyciągu linowego, który, w odróżnieniu od łańcuchowego, wykorzystuje do wciągania stalową linę z zaczepem. Tego typu wyciąg jest szybszy niż łańcuchowy. Zabezpieczenia przed wypadnięciem są dociskane z góry do nóg.

Kolejka z inwersjami (Looping Coaster):

Kolejki tego typu przypominają kolejki typu Mega i Giga Coaster. Są mniejsze i posiadają inwersje. Pociąg nieco różni się od poprzedniego typu: posiada zabezpieczenia zamykane z góry nad ramionami oraz bardziej odsłonięte boki. Typowe inwersje to pętla, kobra i heartline roll. Kolejka tego typu – Colossus – jest kolejką o największej liczbie inwersji (10).

Rocket (Accelerator) Coaster:

Charakterystycznym elementem tego typu kolejki jest napęd hydrauliczny. Dzięki niemu jazda jest bardziej dynamiczna, ponieważ pominięty zostaje etap wciągania pociągu na pierwsze wzniesienie. Na odcinku startowym napęd przyspiesza do dużej prędkości pociąg, który pokonuje resztę toru bez dodatkowego napędu. Ogromne sprężarki umożliwiają przyspieszenie pociągu do prędkości ponad 100 km/h w mniej niż 3 sekundy. Kolejki tego typu spotyka się w dwóch formach: niższe, których głównymi elementami są ostre zakręty i niskie wzniesienia, oraz wysokie i krótkie, znane z elementów zwanych Top Hat – wysokich wież o pionowym wjeździe i zjeździe. Pociąg zapożyczony z kolejki typu Looping Coaster. Rzadko posiadają inwersje. Typowe inwersje to heartline roll oraz nowy element zwany pętlą norweską (Norwegian Loop) będącą połączeniem pętli nurkującej i Immelmanna. Kolejka tego typu – KingDa Ka – w parku Six Flags Great Adventure (Jackson, New Jersey, USA) jest najwyższą kolejką na świecie.

Kolejka odwrócona (Intamin Inverted Coaster):

Podobnie jak przedsiębiorstwo B&M, Intamin buduje też kolejki, których pociągi są podwieszone pod torem. Pociąg składa się z pięciu do siedmiu wagonów mieszczących czterech pasażerów w dwóch rzędach. Występują w dwóch rodzajach: z obiegiem zamkniętym, oraz otwartym (pociąg pokonuje tor kilka razy przodem i tyłem). Kolejki z obiegiem otwartym wykorzystują napęd elektromagnetyczny.

Kolejka do jazdy na stojąco (Intamin Stand Up Coaster):

Przedsiębiorstwo intamin wybudowało też kilka kolejek do jazdy na stojąco. Projekt przypomina model przedsiębiorstwa B&M.

Drewniana kolejka prefabrykowana (Prefabricated Wooden Coaster):

Intamin buduje kolejki drewniane, różniące się od drewnianych kolejek innych przedsiębiorstw tym, że szyny składane są z gotowych elementów wytworzonych w fabryce (inne przedsiębiorstwa składają szyny kolejek z kolejnych warstw drewna na miejscu). Charakteryzują się dużymi przeciążeniami ujemnymi typowymi dla kolejek drewnianych oraz gładkością typową dla kolejek stalowych. Pociąg składa się z czterech do sześciu wagonów mieszczących sześciu pasażerów w trzech rzędach po dwie osoby.

Inne modele:

Przedsiębiorstwo Intamin wybudowało pojedyncze egzemplarze kolejek prototypowych. Modele takie, jak Aquatrax czy BallCoaster zostały uznane za bardzo udane i prawdopodobnie powstanie ich więcej.

Mega/Giga Coaster
Millennium Force, Cedar Point, Sandusky, Ohio, USA.
Expedition GeForce, Holiday Park, Haßloch, Niemcy.
Looping Coaster
Rocket/Accelerator Coaster
Top Thrill Dragster, Cedar Point, Sandusky, Ohio, USA.
Speed Monster, TusenFryd, Oslo, Norwegia.
Storm Runner, Hersheypark, Hershey, Pensylwania, USA.
Rita – Queen Of Speed, Alton Towers, Farley, Wielka Brytania.
Intamin Inverted Coaster
Intamin Stand Up Coaster
Prefabricated Wooden Coaster
Inne
BallCoaster: Furius Baco, PortAventura, Salou, Hiszpania.
Intamin 4th Dimension Coaster: Kirnu, Linnamäki, Helsinki, Finlandia.
Halfpipe Coaster: Half Pipe, Roppongi, Tokio, Japonia.

Inwersje[edytuj]

Inwersja to element kolejki, który przechyla pociąg o więcej niż 155°. Licząc liczbę inwersji na danej kolejce bierzemy pod uwagę wszystkie momenty, w których pociąg odwraca pasażerów. Oznacza to, że np. kobra liczy się jako dwie inwersje. Inwersje są elementem nieobowiązkowym. Ich obecność czyni jednak kolejkę znacznie bardziej ekscytującą.

Popularne inwersje[edytuj]

Pętla na kolejce odwróconej (B&M) Silver Bullet w parku Knott's Berry Farm w Buena Park, Kalifornia, USA.
Pętla na kolejce Tornado w parku Avonturenpark Hellendoorn w Holandii.
Pętla na kolejce odwróconej (B&M) Nemesis Inferno w parku Thorpe Park w Wielkiej Brytanii.
Pętla na kolejce odwróconej (B&M) Katun w parku Mirabilandia we Włoszech.
Pętla na kolejce do jazdy na stojąco (B&M) Mantis w parku Cedar Point w Sandusky, Ohio, USA.
Pętle na kolejce Tic-Tac Tornado przedsiębiorstwa Soquet w Śląskim Wesołym Miasteczku w Chorzowie.
Korkociąg na kolejce Super Wirbel przedsiębiorstwa Vekoma w parku Holiday Park w Haßloch w Niemczech.
Przeplecione korkociągi na kolejce typu „twisted” (B&M) Kumba w parku Busch Gardens Africa w Tampa, Floryda, USA.
Korkociąg na kolejce Canobie Corkscrew przedsiębiorstwa Arrow w parku Canobie Lake Park w Salem, New Hampshire, USA.
Korkociąg na kolejce Magic Mountain w parku Gardaland w Castelnuovo del Garda we Włoszech.
Flatspin na kolejce odwróconej (B&M) Nemesis w parku Alton Towers w Farley w Wielkiej Brytanii.
Flatspin na kolejce odwróconej (B&M) Batman the Ride w parku Six Flags over Texas w Arlington, Teksas, USA.
Flatspin na kolejce odwróconej (B&M) Batman: the Ride w parku Six Flags New Orleans w Nowym Orleanie, Luizjana, USA.
Kobra na kolejce Boomerang przedsiębiorstwa Vekoma w parku Wild Adventures w Valdosta, Georgia, USA.
Kobra na kolejce Cobra przedsiębiorstwaq Vekoma w parku Powerland w Alhärmä w Finlandii.
Kobra na kolejce bezpodłogowej (B&M) Medusa w parku Six Flags Great Adventure w Jackson, New Jersey, USA.
Kobra na kolejce bezpodłogowej (B&M) Superman w parku Parque Warner Madrid w Madrycie w Hiszpanii.
Pociąg pokonujący Zero-g-roll na kolejce odwróconej (B&M) Black Mamba w parku Phantasialand w Brühl w Niemczech.
Schemat pokonywania Zero-g-roll na przykładzie kolejki „twisted” (B&M) Incredible Hulk w parku Universal Studios Islands of Adventure w Orlando, Floryda, USA.
Zero-g-roll na kolejce bezpodłogowej (B&M) Dæmonen w parku Ogrody Tivoli w Kopenhadze w Danii.
Heartline roll na kolejce typu Looping Coaster (Intamin) Colossus w parku Thorpe Park w Chertsey w Wielkiej Brytanii.
Heartline roll na kolejce Typhoon formy Gerstlauer w parku Bobbejaanland w Lichtaart w Belgii.
Heartline roll jako pierwsza część inwersji Snake Dive na kolejce Storm Runner w parku Hersheypark.
Pociąg na pętli nurkującej kolejki do jazdy na stojąco (B&M) Riddler’s Revenge w Six Flags Magic Mountain w Valencia, Kalifornia, USA.
Schemat pokonywania pętli nurkującej na przykładzie kolejki bezpodłogowej (B&M) Dragon Khan w parku PortAventura w Salou w Hiszpanii.
Immelmann – druga z kolei inwersja na kolejce odwróconej (B&M) Great Bear w parku Hersheypark w Hershey, Pensylwania, USA.
Immelmann na kolejce nurkującej (B&M) SheiKra w parku Busch Gardens Africa w Tampa, Floryda, USA.
Immelman na kolejce odwróconej (B&M) Afterburn w parku Carowinds, Charlotte, Karolina Północna, USA.

Bezpieczeństwo[edytuj]

Zabezpieczenia wagonu (OTSRs) kolejki Kingda Ka

Aby kolejki górskie były bezpieczne instaluje się obecnie specjalne systemy komputerowe, które sterują ich pracą. Od operatora wymaga się tylko ustalenia momentu odjazdu pociągu ze stacji, uruchomienia łańcucha wyciągowego, otwarcia i zamknięcia zabezpieczeń oraz, ewentualnie, awaryjnego zatrzymania pociągu (które może wykonać także komputer).

Duże kolejki obsługiwać mogą kilka pociągów naraz. Aby jeździły one bezkolizyjnie wymagane jest podzielenie toru na sekcje. W każdej sekcji przebywać może tylko jeden pociąg naraz. Na końcu każdej sekcji znajduje się hamulec awaryjny. Jako sekcja traktowany jest też cały łańcuch wyciągowy (lub inny napęd) oraz stacja. Jeśli sekcja jest zajęta, a do jej początku zbliża się kolejny pociąg, to zostanie on zatrzymany za pomocą hamulca awaryjnego na początku sekcji lub na szczycie łańcucha wyciągowego.

Najpopularniejszym typem hamulców są hamulce cierne. Składają się z dwóch (lub więcej) siłowników, które zaciskają płyty cierne na klockach umieszczonych na podwoziu pociągu. Istnieją też hamulce elektromagnetyczne. Wszystkie wagony połączone są ze sobą hakami umieszczonymi właśnie na klockach hamulcowych. Przednia część pierwszego klocka oraz tylna część ostatniego służy jako zaczep podczas wciągania pociągu na górę oraz jako zderzak.

Na łańcuchach wyciągowych stosuje się specjalne zabezpieczenie, dzięki któremu w razie zatrzymania łańcucha pociąg nie zjedzie do tyłu. Jest to tzw. anti-rollback device. Są to specjalne ząbki umieszczone obok łańcucha, po których przesuwa się zapadka umieszczona pod pociągiem. To właśnie ona wywołuje charakterystyczne terkotanie podczas wciągania. W przypadku zatrzymania łańcucha zapadka zahacza się o ząb i przytrzymuje pociąg. W nowszych kolejkach stosuje się blokady łańcucha uniemożliwiające przewinięcie go w przeciwnym kierunku.

Pasażer kolejki górskiej jest odpowiednio zabezpieczony przed wypadnięciem z pociągu. W kolejkach bez inwersji stosowane są specjalne rączki dociskane z góry na nogi lub pasy. Kolejki z inwersjami posiadają zazwyczaj zabezpieczenia zamykane z góry nad ramionami (ang. Over-The-Shoulders Restraints – OTSRs). Niektóre starsze kolejki posiadające tylko pętle nie mają żadnych dodatkowych zabezpieczeń zapobiegających wypadnięciu z wagonu – pasażerowie utrzymywani są na miejscu jedynie przez dużą siłę odśrodkową (podobnie jak na karuzeli Condor czy Enterprise).

Mimo że kolejki górskie są stosunkowo bezpiecznymi urządzeniami, zdarzają się wypadki. Zazwyczaj nie powoduje ich błąd komputera lub uszkodzenia mechaniczne, lecz bezmyślność osób, które na nie wsiadają. Należy wiedzieć, że nie wolno wsiadać do kolejki żując gumę (możliwość uduszenia się), a także z ciężkimi przedmiotami (przedmiot wypadając może kogoś zranić), w okularach itp. Do kolejki nie powinny wsiadać osoby z chorobami serca, błędnika oraz kręgosłupa (zwłaszcza szyjnego), oraz pod wpływem alkoholu lub narkotyków. Podczas jazdy nie wolno wstawać ze swojego miejsca. Potępia się też praktyki polegające na maksymalnym poluzowaniu zabezpieczeń w celu zwiększenia doznań związanych z przeciążeniami ujemnymi (stosowane często przez pasażerów kolejek drewnianych), choć obecnie nie są one już potrzebne, jako że projektanci kolejek coraz częściej zapewniają dużą swobodę pasażerom przy zachowaniu bezpieczeństwa. Niektóre wypadki miały miejsce zupełnie przypadkowo. Jedno z takich zdarzeń miało miejsce na kolejce Silver Star. Pasażer pierwszego wagonu zderzył się z gołębiem. Ptak przelatywał akurat nad torem, gdy nadjechał pociąg z prędkością ok. 127 km/h. Pasażer wyszedł z wypadku z kilkoma głębokimi rozcięciami na twarzy. Gołąb zginął. Do podobnego wypadku doszło również w 1999 r. podczas otwarcia kolejki Apollo’s Chariot (Bush Gardens) – pasażer zderzył się z gęsią[1]. O wiele częściej zdarzają się zderzenia z owadami. Duże kolejki zazwyczaj operują podczas deszczu, lecz zderzanie się z kroplami wody jadąc z dużą prędkością może być nieprzyjemne.

Mimo starań projektantów kolejek i ich konstruktorów kolejki nie są idealne i ulegają awariom. Przykładem może być wypadek na kolejce Mindbender, w którym zginęły trzy osoby. Do awarii dochodziło też na najwyższej obecnie kolejce świata – Kingda Ka. Najpoważniejszą było zerwanie się stalowej liny będącej częścią układu rozpędzającego pociąg do ponad 200 km/h.

Obliczono, że ryzyko statystyczne wypadków na kolejkach górskich jest kilka razy mniejsze od ryzyka wypadków samochodowych, kolejowych lub lotniczych. Średnia suma wypadków śmiertelnych w USA z ostatnich lat to 2 na sezon (trwający zazwyczaj od początku marca do końca listopada). Znacznie większe jest ryzyko wypadku w drodze do parku rozrywki, niż podczas korzystania z jego atrakcji.

Na polskich kolejkach również miało miejsce kilka wypadków. Były to głównie zderzenia wagonów na stacji ze względu na zbyt późne uruchomienie hamulców. Najpoważniejszy to uszkodzenie kręgosłupa szyjnego jednej z pasażerek.

Przeciążenia na kolejkach górskich i ich typowe objawy[edytuj]

Przeciążenia na kolejkach górskich[edytuj]

Mówiąc o przeciążeniach na kolejkach górskich musimy wziąć pod uwagę kierunek ich działania. Człowiek jest znacznie bardziej wytrzymały na przeciążenia pionowe dodatnie (działające w dół) niż na ujemne (w górę). Przeciążenia na kolejkach dzielimy na pionowe, poprzeczne (lewo – prawo) i podłużne (przód – tył).

Obecnie żadna kolejka nie przekracza bariery 6,3 g przeciążenia dodatniego, ok. -2 g przeciążenia ujemnego. Typowe przeciążenia poprzeczne na nowych kolejkach wynoszą ok. 0 g, ponieważ tor wyprofilowany jest tak, by zamieniać przeciążenia poprzeczne na pionowe dodatnie. Na źle wyprofilowanym torze mogą one jednak osiągać nawet 1,5 g. Poprzednią rekordzistką przeciążeń dodatnich, zamknięta ze względu na skargi pasażerów, była kolejka Texas Tornado. W testach zmierzone przeciążenie wyniosło aż 6,7 g.

Najszybsze kolejki górskie o napędzie hydraulicznym zdolne rozpędzić się do ponad 200 km/h w czasie mniejszym od 4 sekund wywierają najczęściej przeciążenie podłużne (w tył) w zakresie 1-2 g. Projektanci kolejek zawsze starają się, by przeciążenia podłużne (w przód) powstające podczas hamowania nie były zbyt duże. Najbardziej ceni się delikatne hamowanie za pomocą hamulców elektromagnetycznych z przeciążeniem w granicy 1 g. W przypadku kolejek z hamulcami ciernymi wartości te mogą być większe. Ważnym czynnikiem wpływającym na komfort podczas hamowania i przyspieszania jest ich gwałtowność (zryw), tj. czas z jakim pociąg osiąga największą wartość przyspieszenia. Duża gwałtowność jest szczególnie niebezpieczna podczas hamowania.

Ważnym elementem obniżającym wpływ przeciążeń na ważne narządy organizmu człowieka jest tzw. heartline. Heartline jest sposobem profilowania toru wchodzącego w zakręty. Polega on na takim ukształtowaniu toru, aby obrót wagonu do pożądanego przechyłu na zakręcie odbywał się wokół osi przebiegającej w okolicy serca pasażera, a nie toru. Powoduje to znaczne zmniejszenie wpływu przeciążenia na serce i mózg.

Typowe objawy przeciążeń na kolejkach górskich[edytuj]

Przeciążenia pionowe[edytuj]

  • -1 g – uczucie ucisku w głowie podobne do tego jakie odczuwamy stojąc na rękach. Przeciążenie bezpieczne, o ile nie jest zbyt przedłużone. Wrażenie wypadania z siedzenia.
  • 0 g – nieważkość, uczucie lekkości.
  • 1 g – przeciążenie odczuwane na co dzień.
  • 2 g – uczucie ciężkości, luźne tkanki twarzy opadają nieco nadając jej charakterystyczny obwisły wygląd.
  • 3 g – poruszanie się jest znacznie utrudnione – pasażer czuje się „wgnieciony” w swoje siedzenie.
  • 4 g – poruszanie się jest praktycznie niemożliwe. Możliwe uczucie dezorientacji.
  • 5 g – krew odpływa z mózgu w dość szybkim tempie. Przedłużone przeciążenie tej wartości może doprowadzić do zaburzeń widzenia, polegającego na pociemnieniu pola widzenia, a nawet chwilowej utracie wzroku ze względu na niedokrwienie siatkówki. Moment, w którym następują zaburzenia widzenia jest uzależniony od wytrzymałości pasażera na przeciążenia i może nastąpić wcześniej.
  • 6 g – większość pasażerów odczuwa problemy z widzeniem z wyżej wymienionych powodów. Przy przedłużającym się przeciążeniu tej wartości mogą wystąpić problemy z oddychaniem, może także dojść do utraty przytomności z powodu niedokrwienia mózgu. Wiele kolejek przekraczających tę wartość przeciążenia zostało zamkniętych lub przebudowanych ze względu na skargi pasażerów. Kolejka o największym przeciążeniu dodatnim – Tower of Terror w RPA – osiąga 6,3 g.

Przeciążenia poprzeczne[edytuj]

Człowiek prawidłowo zabezpieczony i unieruchomiony jest w stanie znieść bardzo duże przeciążenia boczne. Ze względu na komfort jazdy pasażer nie może być całkowicie unieruchomiony, co skutecznie obniża wytrzymałość na przeciążenia tego typu do ok. 2 g. Powyżej tej wartości może dochodzić do uszkodzeń kręgosłupa.

Przeciążenia podłużne[edytuj]

Człowiek jest dość wytrzymały na przeciążenia podłużne, zwłaszcza te przy przyspieszaniu. Typowym objawem dużego przyspieszania jest uczucie wgniecenia w oparcie fotela, a nawet trudność z oddychaniem. (Przeciążenie tego typu na kolejkach nie przekracza 2 g, ale na karuzelach typu Breakdance może być znacznie wyższe). Objawem dużego przeciążenia w przód (podczas hamowania) jest uczucie wypchnięcia do przodu, a w skrajnych przypadkach może dojść do przekrwienia gałek ocznych, krwawienia z oczu i nosa (na żadnej kolejce przeciążenie to nie jest na tyle duże aby do tego doszło).

Najważniejszymi czynnikami wpływającymi na działanie przeciążeń podczas jazdy kolejką, po wartości przeciążenia, mają czas jego trwania i gwałtowność zmian. Jeżeli trwa ono ułamki sekund, człowiek znieść może znacznie większe przeciążenia.

Kolejki górskie w Polsce[edytuj]

Najwyższa z działających kolejek w Polsce, to kolejka Mayan w parku Energylandia w Zatorze (woj. małopolskie). Ma ona 33 m wysokości, pięć inwersji i jest drugim, po kolejce Dragon (w tym samym parku), rollercoasterem odwróconym w Polsce. Najszybszą polską kolejką jest obecnie Formula 1 znajduąca się w tym samym parku, o szybkości dochodzącej do 85 km/h. Jest ona także drugą najwyższą kolejką w Polsce przy wysokości 25 metrów. Trzecią z najwyższych kolejek jest Tic-Tac Tornado w Śląskim Wesołym Miasteczku na granicy Chorzowa i Katowic. Ma ona 21 m wysokości, przejazd nią trwa ok. 1,5 minuty i jest pierwszą w Polsce kolejką posiadającą inwersje. Głównym elementem kolejki są dwie pętle (jedna za drugą). Jej prędkość wynosi ok. 60 km/h a przeciążenie maksymalne ok. 4,2 g.

Z mniejszych polskich kolejek należy wymienić kolejkę Jet Star w Łódzkim lunaparku (13,5 m), Tajfun w Lunaparku Sowińskim we Władysławowie (13,3 m) oraz Cyklon i Himalaya w Śląskim Wesołym Miasteczku (13,1 m) na granicy Chorzowa i Katowic. Pierwsza z nich to starszy model (1968) znanego przedsiębiorstwa Antona Schwarzkopfa. Pozostałe dwie kolejki należą do starszych modeli włoskiej przedsiębiorstwa Pinfari. Osiągają prędkość ok. 50 km/h. W 2014 roku otwarte zostały w parku Energylandia dwie niewielkie kolejki Frutti Loop i Mars Rollercoaster, a także Viking – pierwsza w Polsce kolejka z obrotowymi wagonami. W 2015 roku, również w Energylandii, otwarto kolejki Energuś Rollercoaster oraz Dragon – pierwszą w Polsce kolejkę odwróconą.

We wrześniu 2015 roku w parku Energylandia otwarto kolejkę Mayan – model SLC przedsiębiorstwa Vekoma. Również w 2015 roku rozpoczęła się w Energylandii budowa kolejki Formula 1, która została otwarta 25 czerwca 2016 roku. Formula 1 jest pierwszą w Polsce kolejką typu Launch Coaster, tj. bez tradycyjnego łańcucha wyciągowego.

W dniu 3 września 2016, z okazji 57. rocznicy otwarcia, Śląskie Wesołe Miasteczko ogłosiło budowę rollercoastera nowej generacji firmy Vekoma pod nazwą Lech o wysokości 40 m, którego otwarcie planowane jest sezon 2017[2][3].

W dniu 2 października 2016 roku park Energylandia ogłosił budowę rekordowego rollercoastera wodnego Speed Water Coaster o wysokości ponad 60 metrów na sezon 2017[4][5] oraz dwóch mniejszych rollercoasterów - dziecięcego Dragon Coaster[6] i rodzinnego typu Family Boomerang firmy Vekoma o wysokości 25 metrów[7].

Na sezon 2018 park Energylandia planuje uruchomienie kolejki górskiej typu Mega Coaster o wysokości ok. 80 metrów[8]. Rollercoaster wybuduje firma Intamin AG[9].

Zestawienie[edytuj]

Kolejki czynne oraz w budowie

Poniższa tabela prezentuje kolejki górskie, które działają lub są budowane na terenie Polski. W tabeli znajdują się jedynie kolejki wybudowane na stałe – nie uwzględniono kolejek podróżujących wraz z przenośnymi lunaparkami.

Nazwa przedsiębiorstwo Typ Rok otwarcia Park Wysokość Szybkość Przeciążenie maks. Liczba

Inwersji

Cena przejazdu Stan
Frutti Loop  ? Stalowa rodzinna 2014 Energylandia  ?  ?  ? 0 Operuje
Mars SBF Visa 2014  ?  ?  ? 0 Operuje
Viking 2014 13 m  ?  ? 0 Operuje
Energuś Vekoma 2015 13 m 46 km/h  ? 0 Operuje
Dragon Coaster 2017 ? ? ? 0 Planowana
? 2017 25 m 70 km/h ? 0 Planowana
Dragon Stalowa rodzinna

odwrócona

2015 19 m 75 km/h 3,5 g 0 Operuje
Mayan Stalowa odwrócona 2015 33,5 m 80 km/h 4,7 g 5 Operuje
Formula 1 Stalowy Launch Coaster 2016 25 m 85 km/h 3,8 g 3 Operuje
Speed Intamin AG Stalowa wodna 2017 60 m 110 km/h ? 0 Planowana
? Stalowy Mega Coaster 2018 80 m 140 km/h ? 0 Planowana
Cyklon Pinfari Stalowa rodzinna 1992 Śląskie Wesołe Miasteczko 13,1 m 45 km/h 2,5 g 0 Operuje
Himalaya  ? 2015 13 m  ?  ? 0 Operuje
Tornado Soquet Stalowa 2007 21 m 60 km/h 4,2 g 2 Operuje
Lech Vekoma 2017 40 m 95 km/h ? 4 W budowie
Thunderbolt  ? Stalowa rodzinna 2008 Rabkoland ok. 6m  ?  ? 0 5 zł Operuje
Jet Star Schwarzkopf  ? Łódzki lunapark 13,5 m 50 km/h 3,0 g 0 8 zł Operuje
Jet Star 3 2009 Lunapark Robland 13,5 m  ?  ? 0  ? Operuje
Tajfun Pinfari  ? Lunapark Sowiński 13,3 m 48 km/h 2,5 g 0 10 zł Operuje
Family Coaster SBF Visa  ? JuraPark Bałtów  ?  ?  ? 0  ? Operuje
Family Coaster  ?  ? JuraPark Krasiejów  ?  ?  ? 0  ? Operuje
Family Coaster SBF Visa  ? JuraPark Solec  ?  ?  ? 0  ? Operuje

Kolejki nieczynne i usunięte

Poniższa tabela prezentuje polskie kolejki górskie, które zostały zdemontowane lub pozostają tymczasowo nieczynne (SBNO[a]).

Nazwa przedsiębiorstwo Typ Rok otwarcia Rok zamknięcia Park Wysokość Szybkość Przeciążenie maks. Liczba

Inwersji

Cena przejazdu Stan
Music Express  ? Stalowa rodzinna 2000 2013 Śląskie Wesołe Miasteczko 3 m 30 km/h 1,3 g 0 5 zł Usunięta
Blizzard Top Fun 2008 2010 6,5 m 36 km/h 2,0 g 0 8 zł Usunięta
Funny Mouse Pinfari 2007 2010 5 m 25 km/h 1,5 g 0 8 zł Usunięta
Alpine Roadway  ? Stalowa rodzinna 2004 2007 Rabkoland  ?  ?  ? 0 5 zł Usunięta
Speedy Gonzales Pinfari 2004 2008 5 m 25 km/h 1,5 g 0 5 zł Usunięta
Roller Coaster  ? Stalowa 2010 2011 Park Miniatur „Świat Marzeń” w Inwałdzie  ?  ?  ? 1  ? Usunięta

Rekordy[edytuj]

Rekord Świat Europa Polska
Najwyższa Kingda Ka (USA) 139 m Shambhala (Hiszpania) 76 m Mayan 33,3 m
Najszybsza Formula Rossa (ZEA) 240 km/h Ring Racer (Niemcy) 160 km/h Formula 1 85 km/h
Najdłuższa Steel Dragon 2000

(Japonia)

2479 m Ultimate (Wlk. Brytania) 2268 m Mayan 689 m
Najwyższy spadek Kingda Ka (USA) 127,4 m Shambhala (Hiszpania) 78 m 33 m
Największy kąt spadku[b] Takabisha (Japonia) 121° Timber Drop (Francja) 113° Jet Star ok. 45°
Najwięcej inwersji The Smiler (Wlk. Brytania) 14 Mayan 5
Najw. przeciążenie dodatnie Tower of Terror (RPA) 6,3 g Sky Wheel (Niemcy) 5 g 4,7 g
Największe przyspieszenie[c] Dodonpa (Japonia) 2,7 g Ring Racer (Niemcy) 2,27 g Formula 1 1,2 g

Przedsiębiorstwa[edytuj]

Przedsiębiorstwa zajmujące się produkcją kolejek górskich:

Uwagi

  1. ang. "Standing But Not Operating", dosł. "stoi ale nie działa".
  2. Pod uwagę nie są brane spadki wchodzące w skład inwersji.
  3. Dotyczy tylko kolejek typu Launch Coaster.

Przypisy

  1. Apollo’s Chariot – dane o kolejce (o wypadku w sekcji Trivia).
  2. Śląskie WesołeŚ. W. Miasteczko Śląskie WesołeŚ. W., Prezentujemy nowości sezonu 2017, www.wesole-miasteczko.pl [dostęp 2016-09-06] (pol.).
  3. Śląskie WesołeŚ. W. Miasteczko Śląskie WesołeŚ. W., Lech - największy rollercoaster w Europie Środkowo-Wschodniej, www.wesole-miasteczko.pl [dostęp 2016-09-06] (pol.).
  4. Kilkanaście nowych atrakcji i rekordowy water coaster w EnergyLandii! | PARKMAG - Portal parków rozrywki, parkmag.pl [dostęp 2016-10-11].
  5. Speed Water Coaster - Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-10-11].
  6. Dragon Coaster - Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-10-11].
  7. unknown - Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-10-11].
  8. MarcinM. Płaszczyca MarcinM., Milionowy gość w Energylandii! Ten park to prawdziwy fenomen, który leczy polskie kompleksy [dostęp 2016-10-16].
  9. Aus 80 Metern in die Tiefe: EnergyLandia baut Mega-Coaster von Intamin für 2018, Parkerlebnis – Freizeitpark-Magazin [dostęp 2016-11-28].

Linki zewnętrzne[edytuj]