Kolejka górska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy urządzenia w parkach rozrywki. Zobacz też: kolej linowa, kolej zębata.

Kolejka górska – urządzenie rozrywkowe instalowane w parkach rozrywki.

Klasyczna kolejka górska to konstrukcja z wysokimi wzniesieniami, stromymi spadkami i gwałtownymi zakrętami, po której poruszają się pociągi z pasażerami. Doznają oni silnych wrażeń powodowanych szybko następującymi po sobie zmianami prędkości i wysokości, a także poddawani są działaniu przeciążeń, nieważkości i niedociążeń oraz związanych z nimi zaburzeniami pracy błędnika i doświadczają poczucia zagrożenia.

Historia[edytuj]

Gravity Switchback Railway
Gravity Switchback Railway
Batman The Ride – SFGA
Batman The Ride (Six Flags Great America) – pierwsza kolejka odwrócona.
Kingda Ka
Kingda Ka (Six Flags Great Adventure) – najwyższa kolejka górska świata (139 m).

Za pierwsze kolejki górskie uznaje się lodowe rynny budowane w Rosji już w XVI wieku. Zjeżdżano po nich na specjalnych sankach, przypominały więc tory bobslejowe. Sięgały one wysokości ok. 20 metrów. Ponieważ zjazdy te mogły być budowane tylko podczas mroźnej zimy, wprowadzono rynny drewniane. Za pierwszą klasyczną kolejkę górską uznaje się zbudowaną przez LaMarcusa A. Thompsona w 1884 roku na Coney Island w Nowym Jorku kolejkę Gravity Switchback Railway[1].

Pierwsza zbudowana na stałe kolejka górska z inwersją powstała w 1848 roku w Paryżu – posiadała ona pierwszy spadek o wysokości 13 m oraz jedną pionową pętlę o średnicy 4 m[2][3].

Żadna z dotychczasowych kolejek nie posiadała zamkniętego toru – wagoniki poruszały się raz przodem a raz tyłem. Pierwszą kolejkę z obiegiem zamkniętym zaprojektował w 1885 roku Phillip Hinkle, który wprowadził też w swojej konstrukcji łańcuch wciągający wagony na szczyt pierwszego wzniesienia[4]. Kolejki te były budowane z drewna. Do dziś istnieją nieliczne funkcjonujące stare drewniane kolejki[5].

W 1959 park Disneyland (USA) zapoczątkował erę kolejek stalowych budując we współpracy z firmą Arrow Dynamics kolejkę Matterhorn Bobsleds[6][7]. Wprowadzenie stali, jako głównego materiału konstrukcyjnego, umożliwiło tworzenie znacznie bardziej zaawansowanych kolejek górskich.

W sierpniu 1966 roku w parku Six Flags over Texas (USA) otwarto pierwszą kolejkę „kopalnianą” (ang. mine train coaster) – Runaway Mine Train. Zadaniem tego typu kolejki było symulowanie przejazdu wózkiem kopalnianym, który wymknął się spod kontroli[8]. Kolejka ta działa do dziś[9], a sam model stał się popularny i powstał łącznie w 21 odsłonach[10].

21 maja 1978 roku w parku Knott's Berry Farm (USA) otwarto Montezooma’s Revenge – pierwszą kolejkę typu launched coaster, pozbawioną tradycyjnego wyciągu na rzecz napędu opartego o koło zamachowe[11].

26 kwietnia 1981 roku w parku Kings Island (USA) otwarto kolejkę Bat – pierwszą kolejkę odwróconą, której pociągi poruszają się podwieszone pod torem[12]. Kolejka ta nie posiadała żadnych inwersji. Została zamknięta w 1983 roku[13].

W 1982 roku dokonano modyfikacji pociągów znajdującej się w parku Yomiuriland (Japonia) kolejki Momonga Standing and Loop Coaster tworząc pierwszą kolejkę górską do jazdy na stojąco[14]. Pierwszą kolejką górską zbudowaną od razu z przeznaczeniem do jazdy w pozycji stojącej była wybudowana w 1984 roku w parku Kings Island kolejka King Cobra[15]. Obydwie kolejki zbudowała japońska firma TOGO.

9 maja 1992 roku w parku Six Flags Great America otwarto kolejkę Batman The Ride (B&M) – pierwszą kolejkę odwróconą z inwersjami[16][17].

W październiku 1997 roku w parku Granada Studios otwarto kolejkę Skytrak – pierwszą kolejkę „latającą” (ang. flying coaster), której pasażerowie znajdują się w pozycji leżącej[18].

26 maja 2000 roku w parku Kings Island (USA) otwarto kolejkę Son of Beast (RCCA) – pierwszą nowoczesną drewnianą kolejkę z inwersją[19].

12 stycznia 2002 roku w parku Six Flags Magic Mountain (USA) otwarto kolejkę X – prototypowy model 4th Dimension Rollercoaster firmy Arrow Dynamics – pierwszą kolejkę, która posiada siedzenia mające możliwość obrotu o 360° w osi poziomej. Oznacza to, że siedzenie może odwrócić pasażera „do góry nogami”. Kolejkę tę ulepszono w 2008 roku dodając efekty specjalne (mgła i ogień) oraz zmieniono nazwę na X2[20][21].

4 maja 2003 roku w parku rozrywki Cedar Point (USA) oddano do użytku kolejkę Top Thrill Dragster (Intamin), która pobiła dotychczasowy rekord prędkości (198 km/h) oraz wysokości (128 m)[22].

21 maja 2005 roku w parku Six Flags Great Adventure (Jackson, New Jersey, USA) otwarto jeszcze szybszą i wyższą kolejkę Kingda Ka (Intamin), która osiąga prędkość 206 km/h w ciągu 3,5 s (napęd hydrauliczny, przyspieszenie 1,7 g) oraz wysokość 139 m[23][24].

5 czerwca 2007 roku w parku Port Aventura (Hiszpania) otwarto kolejkę Furius Baco – prototypowy model Wing Rider Coaster firmy Intamin – pierwszą kolejkę z siedzeniami umieszczonymi po bokach toru, zamiast bezpośrednio ponad lub pod nim, dzięki czemu przejazd sprawia wrażenie lotu na skrzydle. W czasie otwarcia Furius Baco była najszybszą kolejką górską w Europie[25][26].

9 lipca 2009 w niemieckim Nürburgring została otwarta kolejka Ring Racer (S&S Worldwide), odbierając kolejce Kingda Ka tytuł najszybszej kolejki górskiej świata, a kolejce Furius Baco (135 km/h) tytuł najszybszej kolejki Europy. Pociąg kolejki wybudowanej przez S&S Power rozpędzany był sprężonym powietrzem. Po przyspieszeniu do 217 km/h w ciągu 2,5 sekundy (przyspieszenie 2,46 g) pokonywał on tor składający się z pojedynczego zakrętu w kształcie ósemki o wysokości 35 m, zwalniając tuż przed nim do 110 km/h. Ze względu na problemy techniczne kolejka pozostawała zamknięta aż do października 2013 roku. W tym samym czasie zdecydowano się zmniejszyć prędkość maksymalną do 160 km/h[27]. Od 2014 roku rollercoaster pozostaje nieczynny[28] – tytuł najszybszej działającej kolejki Europy powrócił do Furius Baco, a Kingda Ka odzyskała tytuł najszybszej kolejki świata.

28 października 2010 roku w parku Ferrari World Abu Dhabi w Zjednoczonych Emiratach Arabskich została otwarta kolejka Formula Rossa (Intamin). Pociąg kolejki za pomocą napędu hydraulicznego osiąga prędkość 240 km/h w ciągu 4 s (przyspieszenie 1,7 g). Tor kolejki ma 2000 metrów długości i w najwyższym punkcie 52 metry wysokości. Formula Rossa została najszybszą kolejką górską na świecie[29]. Ze względu na często występujące duże zapylenie atmosfery w miejscu, w którym jeździ kolejka, pasażerowie obowiązkowo muszą używać okularów ochronnych podczas jazdy[30].

22 kwietnia 2011 roku w parku Six Flags over Texas otwarto kolejkę New Texas Giant – pierwszą kolejkę o hybrydowej konstrukcji łączącej elementy drewniane i stalowe[31]. Kolejkę zbudowała firma Rocky Mountain Construction na podstawie technologii opracowanej w 2008 roku przez Alana Schilkego i Freda Grubba[32].

16 czerwca 2012 w parku Mirabilandia (Włochy) otwarto kolejkę Divertical – najwyższy roller coaster wodny na świecie[33][34].

Przyszłość[edytuj]

W parku Ferrari Land, budowanym w pobliżu parku Port Aventura w Hiszpanii, planowane jest otwarcie w sezonie 2017 roller coastera Red Force – najwyższej i najszybszej kolejki górskiej w Europie w kategorii giga coaster o wysokości 112 metrów i przyspieszeniu od 0 do 180 km/h w 5 sekund. Kolejkę zbuduje Intamin[35][36].

W parku Energylandia planowane jest otwarcie w sezonie 2017 kolejki Speed – najwyższego i najszybszego roller coastera wodnego na świecie. Kolejkę, podobnie jak Divertical w Mirabilandii, zbuduje Intamin[37].

Również w Energylandii planowane jest otwarcie w sezonie 2018 najwyższej i najszybszej kolejki górskiej Europy w kategorii hyper coaster o wysokości 77 m, spadku ok. 80 m i prędkości do 140 km/h, produkcji firmy Intamin (model Mega Coaster)[38][39][40].

Zasada działania[edytuj]

Napęd[edytuj]

Koła kolejki górskiej
Pojedynczy zestaw kół pociągu kolejki górskiej.
Napęd hydrauliczny kolejki górskiej.
Napęd hydrauliczny – Kingda Ka.
Wyciąg linowy – Expedition GeForce.
Wyciąg linowy – Expedition GeForce.
Hamulce cierne na kolejce górskiej
Hamulce cierne
Hamulce magnetyczne na kolejce górskiej
Hamulce magnetyczne

Klasyczna kolejka górska napędzana jest tylko i wyłącznie siłą grawitacji[41]. Pociąg za pomocą wyciągu łańcuchowego, linowego lub kół ciernych wciągany jest na szczyt pierwszego wzniesienia – najwyższego ze wszystkich. Następnie pociąg zjeżdża i nabiera prędkości, po czym pokonuje różne elementy swojej trasy, jak wzniesienia czy inwersje, bez dodatkowego napędu. Każdy następny element musi być niższy od poprzedniego, ponieważ pociąg traci część energii kinetycznej wskutek tarcia i oporu powietrza[42].

Launched coaster[edytuj]

Launched coaster stanowi rodzaj kolejki górskiej, w której pierwsze wzniesienie z wyciągiem zastąpiono torem startowym, na którym pociąg jest przyspieszany za pomocą innego napędu w krótkim czasie do dużej prędkości. Pozostałą część trasy pociąg pokonuje bez własnego napędu, choć kolejka może posiadać kilka odcinków przyspieszających na swojej trasie. Stosuje się następujące napędy[43][44]:

Hamulce[edytuj]

Hamulce służące wyhamowaniu rozpędzonego pociągu kolejki projektowane są zgodnie z zasadą uszkodzenia w kierunku bezpiecznym[45][46][47]. W przypadku hamulców wymagających zasilania oznacza to, że dopływ prądu konieczny jest do zwolnienia hamulców, natomiast ustanie zasilania powoduje ich automatyczne włączenie. Stosuje się następujące rodzaje hamulców[48]:

  • hamulce cierne – ruchome elementy z okładzinami umieszczone w torze kolejki zaciskane są, najczęściej za pomocą sprężonego powietrza, na pasującym elemencie ciernym umieszczonym w podwoziu pociągu[44];
  • hamulce magnetyczne – ruch metalowych płyt w podwoziu względem magnesów stałych lub elektromagnesów umieszczonych w torze (lub na odwrót) indukuje w metalu prądy wirowe wytwarzające pole magnetyczne przeciwdziałające ruchowi pociągu (prawo Lenza). Hamulce na bazie magnesów stałych nie wymagają zasilania i są niezawodne pod warunkiem dobrego stanu technicznego elementów. Ponieważ ze spadkiem prędkości pociągu prądy wirowe słabną, hamulce tego rodzaju nie mogą zostać użyte do całkowitego unieruchomienia pociągu – w tym celu konwencjonalne hamulce cierne wciąż są konieczne[49].
  • hamulce wodne – pociąg hamowany jest w wyniku kontaktu umieszczonych po obu stronach pociągu dysz ze zbiornikiem wodnym, czemu towarzyszy wyrzut strumieni wody, stanowiący dodatkowy efekt specjalny. Opatentowane przez B&M[50].

Hamulce mogą spełniać dwie funkcje:

  • hamulce sekcyjne (ang. block brakes) – dzielą tor na odcinki, w których może przebywać tylko jeden pociąg na raz (patrz niżej)[47][51];
  • hamulce kontrolne (ang. trim brakes) – umieszczane w różnych miejscach toru; zwalniają pociąg do prędkości projektowej, jeśli porusza się za szybko[47][52].

Sterowanie pracą i zabezpieczenia[edytuj]

Sterowanie[edytuj]

Nad bezpieczną pracą nowoczesnych kolejek górskich czuwają układy sterujące oparte o sterowniki PLC. Ich zadaniem jest m.in. kontrola położenia pociągów na trasie kolejki, sterowanie hamulcami, wyciągiem lub innym napędem przyspieszającym pociąg, przetaczanie pociągów między sekcjami hamulców, torami odstawczymi i stacją oraz kontrola blokady urządzeń zabezpieczających pasażerów w ich fotelach. Do zadań pracowników stacji kolejki należy jedynie sprawne rozładowywanie i załadowywanie pociągów, kontrola zabezpieczeń oraz podawanie do sterownika sygnału odjazdu pociągu ze stacji lub awaryjnego zatrzymania[53]. Do zadań obsługi technicznej należy natomiast m.in. kontrola stanu technicznego wszystkich podzespołów kolejki oraz przeprowadzanie jazd próbnych bez pasażerów. W przypadku dużych kolejek kontrola może być przeprowadzana kilkukrotnie w ciągu dnia[54].

Podział toru na sekcje[edytuj]

W celu osiągnięcia jak największej przepustowości i obsłużenia dużej liczby osób, kolejki górskie często posiadają kilka pociągów poruszających się jednocześnie po torze. By zapobiec ewentualnym kolizjom, tor kolejki górskiej podzielony jest na odcinki, w których może przebywać tylko jeden pociąg na raz. Układ sterujący pracą kolejki za pomocą sensorów bada położenie każdego z pociągów. Jeśli pociąg zbliża się do początku sekcji, w której wciąż przebywa inny pociąg, zostanie on zatrzymany za pomocą hamulców sekcyjnych (ang. Mid-Course Brake Run, MCBR), czy też na szczycie wyciągu. Kolejka górska musi posiadać przynajmniej jedną sekcję więcej, niż obsługuje pociągów[51].

Zabezpieczenia[edytuj]

Pociąg nie ulega wykolejeniu – jego wagony połączone są z torem za pomocą kół toczących się zarówno z góry, jak i dołu oraz boku szyn[55]. Koła pokryte są warstwą tworzywa sztucznego dla amortyzacji drgań i zwiększenia komfortu jazdy[56]. Przed zsunięciem się pociągu z wyciągu zapobiega system zezwalający na ruch pociągu tylko w jednym kierunku – w górę (ang. anti-rollback device)[57].

Pasażer kolejki górskiej jest odpowiednio zabezpieczony przed wypadnięciem z pociągu[58]. Obecnie stosuje się najczęściej zabezpieczenia należące do jednego z dwóch rodzajów[55]:

  • zabezpieczenie zamykane z góry nad ramionami (ang. over the shoulder restraints, OTSR);
  • poprzeczny drążek na dwóch bocznych wspornikach opuszczany z góry ponad nogami (ang. lap bar);
    • wariant z jednym centralnym wspornikiem (ang. T-bar);
    • wariant z jednym wspornikiem położonym z boku (ang. L-bar).

Zabezpieczenia posiadają mechanizm, najczęściej zapadkowy lub hydrauliczny, utrzymujący je automatycznie w pozycji zamkniętej po opuszczeniu. Może on zostać zwolniony tylko za pomocą łączącego się z nim mechanizmu umieszczonego na stacji i sterowanego przez operatora kolejki lub urządzenia zwalniającego blokadę umieszczonego w pociągu, w miejscu niedostępnym dla pasażerów. Zabezpieczenia mogą też posiadać dodatkowy pas bezpieczeństwa na wypadek uszkodzenia oraz uchwyty, których pasażer może się przytrzymywać dla zwiększenia komfortu jazdy[58].

Dla zwiększenia intensywności doznań podczas jazdy, producenci kolejek coraz częściej minimalizują stopień ograniczenia swobody ruchów, rezygnując z zabezpieczeń typu OTSR na rzecz zabezpieczeń typu lap bar[59].

Celem ochrony osób znajdujących się w pobliżu działającej kolejki górskiej, stosuje się wygrodzenia terenu, na którym istnieje zagrożenie ze strony poruszających się pociągów. Stosuje się także osłony w pobliżu alejek przebiegających pod torami, których zadaniem jest zatrzymywanie wszelkich przedmiotów, które mogą wypaść z pociągu podczas jazdy.

Wpływ na organizm człowieka i bezpieczeństwo[edytuj]

Reakcja organizmu[edytuj]

Przeciążenia[edytuj]

Obrót wokól osi toru (z prawej) oraz wokół tzw. heartline (po prawej).
Obrót wokól osi toru (z prawej) oraz wokół tzw. heartline (po prawej).

Na pociąg kolejki poruszający się po zakrzywionych odcinkach toru oraz jego pasażerów działają siły odśrodkowe generujące przeciążenia[60].

Najczęściej siły te działają pionowo w dół lub w górę (w układzie związanym z pociągiem). Zbyt długotrwałe i silne pionowe przeciążenie dodatnie (w dół) powoduje odpływanie krwi z mózgu i może prowadzić do chwilowej utraty przytomności poprzedzonej pociemnieniem i zwężeniem pola widzenia[61] (blackout). Nadmierne i długotrwałe przeciążenie ujemne (w górę) powoduje napływ krwi do mózgu i również może prowadzić do utraty przytomności, poprzedzonej poczerwienieniem pola widzenia (redout)[62][63]. Stan przeciążeń ujemnych i nieważkości na kolejce górskiej występuje pod nazwą airtime[64].

Przeciążenia boczne pojawiają się gdy pociąg porusza się po łukach o zbyt małym lub dużym pochyleniu toru, a także podczas szybkich zmian pochylenia bocznego. Celem minimalizacji przeciążeń bocznych stosuje się w nowoczesnych kolejkach zmianę przechyłu toru z obrotem wokół tzw. osi serca (ang. heartline) położonej ponad torem, w przybliżeniu na wysokości serc pasażerów, zamiast wokół osi toru[65].

Przeciążenia podłużne pojawiają się, gdy pociąg jest wyhamowywany lub przyspiesza (launched coaster).

Intensywność kolejki zależna jest nie tylko od wielkości przeciążeń, ale także od ich długotrwałości. Wielkość przeciążeń wyrażana jest najczęściej w wielokrotności normalnego przyspieszenia ziemskiego (g). Każdy człowiek posiada indywidualny próg wytrzymałości na pionowe przeciążenia[66]. U jednych ludzi podane wyżej objawy mogą pojawić się przy mniejszych przeciążeniach, niż u innych.

Przeciwwskazania do jazdy

  • stan po spożyciu alkoholu, zmęczenie, przegrzanie i odwodnienie organizmu – zmniejszają tolerancję na przeciążenia[66];
  • wady i choroby serca – podwyższone tętno może doprowadzić do zaburzeń rytmu serca[67];
  • tętniaki – w wyniku działania dużych przeciążeń i podwyższonego ciśnienia krwi może dojść do pęknięcia tętniaka[68];
  • choroby kręgosłupa szyjnego – zwiększają ryzyko urazów, np. przy szybkich zmianach kierunku[69];
  • wiek – dzieci oraz osoby w podeszłym wieku są mniej odporne na działanie przeciążeń i nie powinny korzystać z ekstremalnych kolejek[66];
  • ciąża[70][71];
  • niestandardowe gabaryty ciała – zbyt mały lub duży wzrost, nadmierna masa i wymiary ciała, czy brak niektórych kończyn, mogą utrudnić prawidłową pracę mechanizmów zabezpieczających przed wypadnięciem[58][72].

Bezpieczeństwo[edytuj]

W latach 1994–2004 w Stanach Zjednoczonych, w wypadkach związanych z kolejkami górskimi, zginęło łącznie 40 osób, z czego 11 przypadków dotyczyło pracowników obsługi, natomiast 29 gości parku, w tym: 11 w związku z obrażeniami doznanymi w wyniku upadku lub kolizji i 18 w związku z problemami zdrowotnymi, które mogły być wywołane lub zaostrzone przez przejazd kolejką[73]. Przy łącznej liczbie odwiedzin amerykańskich parków rozrywki wynoszącej w tych latach ok. 3,36 miliarda[74], prawdopodobieństwo poniesienia śmierci przez odwiedzającego park rozrywki jest niewielkie i wynosi ok. 1 do 116 milionów.

Do wypadku związanego z kolejką górską może dojść m.in. z powodu[73][75][76][77]:

  • awarii kolejki;
  • zaniedbań ze strony pracowników obsługi;
  • zaniedbań ze strony pasażera (niedostosowanie się do zasad bezpieczeństwa):
    • próba poluzowania lub otwarcia zabezpieczeń;
    • próba wstawania podczas jazdy;
    • wejście na teren zamknięty kolejki i zderzenie z pociągiem[78];
    • wnoszenie przedmiotów mogących wypaść podczas jazdy[79];
  • problemów zdrowotnych utajonych lub znanych pasażerowi.

Najpoważniejsze wypadki[edytuj]

# Data Kolejka Park Opis i przyczyna Źródło
1 24 lipca 1930 Big Dipper Stany Zjednoczone Krug Park 4 osoby giną w wyniku wykolejenia się pociągu. [80]
2 30 maja 1972 Big Dipper Wielka Brytania Battersea Fun Fair 5 dzieci ginie w wyniku zderzenia dwóch pociągów. Pociąg wciągany na szczyt wzniesienia odłączył

się przedwcześnie od łańcucha wyciągowego i zjechał tyłem, uderzając w drugi pociąg stojący na stacji.

[81]
3 29 marca 1980 Willard’s Whizzer Stany Zjednoczone California's Great America 1 osoba ginie, a 8 zostaje rannych w zderzeniu dwóch pociągów.

Do wypadku doszło w wyniku awarii hamulców sekcyjnych.

[82]
4 16 sierpnia 1981 Rolling Thunder Stany Zjednoczone Six Flags Great Adventure Pracownik obsługi technicznej ginie w wyniku upadku z dużej wysokości podczas przejazdu testowego.

Ofiara prawdopodobnie nie zajmowała prawidłowej pozycji w trakcie jazdy. Mechanizmy zabezpieczeń

działały prawidłowo.

[83]
5 14 czerwca 1986 Mindbender Kanada Galaxyland W wyniku wykolejenia pociągu zginęły 3 osoby.

Do wypadku doszło w wyniku awarii, do której doprowadziło zaniedbanie ze strony obsługi technicznej.

[84]
6 17 czerwca 1987 Lighnin’ Loops Stany Zjednoczone Six Flags Great Adventure 19-letnia kobieta ginie wyrzucona z pociągu na jednej z pętli.

Pracownik obsługi zezwolił na przejazd nie upewniwszy się wcześniej, że zabezpieczenia typu OTSR

są prawidłowo zamknięte.

[85][86]
7 30 czerwca 1995 Timber Wolf Stany Zjednoczone Worlds of Fun 14-latka ginie w wyniku upadku z wysokości. [87]
8 30 maja 1996 Revolution Stany Zjednoczone Six Flags Magic Mountain 25-letnia pracownica obsługi ginie w zderzeniu z pociągiem podczas próby przejścia przez torowisko. [88][86]
9 7 września 1998 Flight Deck Stany Zjednoczone California's Great America 25-letni mężczyzna ginie w zderzeniu z pociągiem po wejściu na teren zamknięty, podczas próby

odzyskania zgubionej podczas przejazdu czapki. Ofiara nie znała angielskiego i nie potrafiła przeczytać

napisów ostrzegawczych zakazujących wejścia na ogrodzony teren.

[89]
10 23 sierpnia 1999 Shockwave Stany Zjednoczone Kings Dominion 20-letni mężczyzna ginie wyrzucony z pociągu.

Przeprowadzone śledztwo nie wykazało awarii zabezpieczeń. Za przyczynę wypadku podano niedostosowanie

się pasażera do zasad bezpieczeństwa.

[90]
11 21 lipca 2000 Space Invader Wielka Brytania Blackpool Pleasure Beach 11-latek ginie w wyniku upadku z wysokości na torowisko i zderzenia z pociągiem. [91]
12 21 czerwca 2001 Treetop Twister Wielka Brytania Lightwater Valley 20-letnia kobieta ginie w wyniku zderzenia dwóch wagonów. Do wypadku doszło częściowo z winy pracownika

obsługi, a częściowo w wyniku błędnego montażu kolejki, uniemożliwiającego prawidłową pracę hamulców

sekcyjnych w przypadku błędów w obsłudze panelu sterowania.

[92]
13 22 października 2001 The Gauntlet Wielka Brytania Camelot 59-letni pracownik obsługi technicznej wykonujący prace konserwacyjne ginie w zderzeniu z pociągiem. [93][94]
14 16 kwietnia 2004 Hydro Wielka Brytania Oakwood 16-letnia dziewczyna ginie w wyniku upadku z wysokości ok. 30 metrów. [95]
15 1 maja 2004 Superman: Ride of Steel Stany Zjednoczone Six Flags New England 55-letni mężczyzna ginie wyrzucony z pociągu na ostatnim łuku prowadzącym do sekcji hamulców.

Do wypadku doszło w wyniku zaniedbania ze strony obsługi, która dopuściła do przejazdu kolejką

osobę o znacznej otyłości utrudniającej pracę zabezpieczeń.

[96][97]
16 20 lipca 2006 Runaway Mine Train Wielka Brytania Alton Towers 29 osób zostaje rannych w wyniku częściowego wykolejenia pociągu. Wykolejeniu uległa tylna część

pociągu. Część przednia wytraciła prędkość, nie pokonała następnego wzniesienia i zjechała tyłem,

zderzając się z resztą wagonów.

[98]
17 29 kwietnia 2007 Xtreme Racer Dania Legoland Billund 21-letnia pracownica parku ginie w zderzeniu z pociągiem podczas próby odnalezienia portfela zgubionego

w trakcie przejazdu kolejką przez jednego z gości parku.

[99]
18 5 maja 2007 Fujin Raijin II Japonia Expoland W wyniku wykolejenia pociągu zginęła 1 osoba. [100]
19 16 lipca 2007 The Rat Wielka Brytania Loudoun Castle 18-letni pracownik obsługi ginie w wyniku upadku z dużej wysokości podczas próby uwolnienia wagonu,

który utknął na szczycie wzniesienia.

[101]
20 18 sierpnia 2007 Katun Włochy Mirabilandia Mężczyzna ginie w zderzeniu z pociągiem po wejściu na teren zamknięty kolejki. Ranna zostaje też

pasażerka przedniego wagonu.

[102]
21 28 czerwca 2008 Batman The Ride Stany Zjednoczone Six Flags Over Georgia Nastolatek ginie w zderzeniu z pociągiem kolejki po wejściu na teren zamknięty w poszukiwaniu

zgubionej podczas przejazdu czapki.

[103]
22 4 lipca 2008 Cobra Dania Tivoli Friheden 4 osoby zostają ranne w wyniku częściowego wykolejenia pociągu. [104]
23 18 maja 2009 Tomahawk Hiszpania Port Aventura 55-letni pracownik obsługi ginie w zderzeniu z pociągiem podczas wykonywania prac konserwacyjnych. [105]
24 7 sierpnia 2009 Firehawk Stany Zjednoczone Kings Island 38-letni mężczyzna wrócił z przejazdu na stację z poważnymi problemami z oddychaniem.

Został przewieziony do szpitala, gdzie zmarł.

[106]
25 28 kwietnia 2010 Expedition GeForce Niemcy Holiday Park Jeden z pociągów ulega częściowemu wykolejeniu i zatrzymuje się na wysokości ok. 20 metrów.

Nikt nie został ranny – wszyscy pasażerowie (26) zostali ewakuowani.

[107]
26 14 maja 2011 Black Mamba Niemcy Phantasialand 48-letni mężczyzna umiera na zawał serca w czasie przejazdu kolejką. [108]
27 8 lipca 2011 Superman: Ride of Steel Stany Zjednoczone Darien Lake 29-letni mężczyzna ginie wyrzucony z pociągu.

Do wypadku doszło w wyniku zaniedbania ze strony obsługi, która dopuściła do przejazdu kolejką

osobę o amputowanych kończynach dolnych – kolejka posiadała zabezpieczenia typu lap bar

przytrzymujące nogi pasażerów.

[72][109]
28 13 sierpnia 2011 Roller Coaster Francja Naudières 24-letni pracownik obsługi ginie zmiażdżony pomiędzy dwoma wagonami. Pracownik opuścił stanowisko

operatora, podczas gdy kolejka wciąż była w ruchu.

[110]
29 20 lipca 2012 Dominator Stany Zjednoczone Kings Dominion 48-letnia kobieta po przejeździe wróciła na stację z objawami napadu drgawek. Została przewieziona

do szpitala, gdzie zmarła. Sekcja zwłok wykazała obecność tętniaka mózgu.

[111]
30 18 lipca 2013 New Texas Giant Stany Zjednoczone Six Flags Over Texas 52-letnia kobieta ginie wyrzucona z pociągu.

Do wypadku doszło w wyniku zaniedbania ze strony obsługi stacji, która zignorowała jej wątpliwości

dotyczące prawidłowego zamknięcia zabezpieczeń.

[112]
31 7 kwietnia 2014 Inferno Hiszpania Terra Mítica 18-letni pasażer ginie wyrzucony z pociągu w wyniku awarii zabezpieczeń. [113]
32 2 czerwca 2015 The Smiler Wielka Brytania Alton Towers 16 osób zostaje rannych, w tym 5 poważnie, w wyniku zderzenia dwóch pociągów. Operator kolejki

zwolnił ręcznie hamulec sekcyjny pozwalając na obecność dwóch pociągów na jednej sekcji toru.

[114]
33 13 czerwca 2015 Flight Deck Stany Zjednoczone California's Great America Pracownik obsługi zostaje ciężko ranny w wyniku zderzenia z pociągiem na stacji kolejki, podczas próby

podniesienia upuszczonego telefonu komórkowego. Lekko ranny zostaje też pasażer pierwszego wagonu.

[115]
34 13 sierpnia 2015 Raptor Stany Zjednoczone Cedar Point 45-letni mężczyzna ginie w zderzeniu z pociągiem kolejki po wejściu na teren zamknięty w poszukiwaniu

zgubionego podczas przejazdu telefonu komórkowego.

[116]
35 26 czerwca 2016 Tsunami Wielka Brytania M&D’s 7 osób zostaje rannych w wyniku wykolejenia pociągu. Pociąg spadł na położoną niżej inną atrakcję. [117]

Klasyfikacja[edytuj]

Ze względu na materiał[edytuj]

Współczesne kolejki górskie, ze względu na materiał, który stanowi podstawę ich konstrukcji, mogą należeć do jednej z kategorii[118]:

  • kolejki drewniane;
  • kolejki stalowe;
  • kolejki hybrydowe – stanowią połączenie elementów drewnianych ze stalowymi.

Ze względu na układ toru[edytuj]

  • kolejka z obiegiem zamkniętym (ang. full circuit coaster) – pociąg porusza się po zamkniętym torze tylko w jednym kierunku;
  • kolejka z obiegiem otwartym (ang. shuttle coaster) – pociąg porusza się przodem i tyłem po otwartym z obu końców torze[119].

Ze względu na wysokość[edytuj]

Bardzo wysokie kolejki klasyfikuje się następująco[120][121][122][123]:

  • hyper coaster – o wysokości lub spadku między 200 a 299 ft (61 – 91,5 m);
  • giga coaster – o wysokości lub spadku między 300 a 399 ft (91,5 – 122 m);
  • strata coaster – o wysokości lub spadku równej lub większej niż 400 ft (122 m).

Ze względu na pozycję pasażerów[edytuj]

  • kolejka do jazdy na siedząco;
  • kolejka do jazdy na stojąco[124][125];
  • kolejka do jazdy na leżąco („latająca”, ang. flying coaster)[126].

Ze względu na rozwiązania techniczne i efekty specjalne[edytuj]

  • kolejka tradycyjna z pociągiem poruszającym się ponad torem;
  • inverted coaster – kolejka odwrócona z pociągiem podwieszonym pod torem[127];
  • wing coaster – z fotelami położonymi po bokach toru, symulująca lot na skrzydle[128][129];
  • 4th dimension coaster – z wagonami posiadającymi możliwość niezależnego obrotu w osi poziomej. Obrót może być kontrolowany[130] lub nie[131];
  • spinning coaster – z wagonami posiadającymi możliwość niezależnego obrotu w osi pionowej[132];
  • dive coaster – „kolejka nurkująca” o bardzo szerokich pociągach i pionowym pierwszym spadku[133][134];
  • floorless coaster – kolejka o pociągach pozbawionych podłogi[135][136],
  • indoor coaster – kolejka wybudowana w części lub w całości wewnątrz zamkniętego pomieszczenia[137];
  • wild mouse coaster – „dzika mysz”, kolejka o pojedynczych wagonach poruszających się po torze o dużej liczbie bardzo ostrych zakrętów[138];
  • side friction coaster rodzaj starej kolejki drewnianej, której wagony utrzymywane są na torze za pomocą bocznych prowadnic[139];
  • bobsled coaster – kolejka, której wagony nie są połączone z szynami, lecz toczą się wewnątrz rynny przypominającej tor bobslejowy[140];
  • water coaster – kolejka górska będąca połączeniem atrakcji wodnych z klasyczną stalową kolejką[141][142].

Elementy toru kolejek górskich[edytuj]

Tor kolejki górskiej może zawierać liczne elementy urozmaicające przejazd i mające na celu wywoływanie poczucia zagrożenia.

Elementy nieodwracające[edytuj]

  • wzniesienia – najczęściej o kształcie paraboli w celu wywołania efektu nieważkości lub przeciążeń ujemnych (airtime):
    • bunny hop (także: speed bump, camelback) – niskie wzniesienie pokonywane z dużą prędkością dające krótki, lecz silny airtime; często występuje po kilka, jeden po drugim, pod koniec przejazdu[143][144];
    • top hat – bardzo strome wzniesienie o pionowym wjeździe i spadku; występuje także w wersji z inwersją na szczycie[144];
  • łuki – zmieniające kierunek pociągu:
    • slalomy;
    • spirale;
    • overbanked turn – łuk z jednoczesnym silnym pochyleniem pociągu w bok[144];
    • Stengel dive – rodzaj stromo pochylonego łuku połączonego z nurkowaniem, pokonywany z dużą prędkością i nazwany od nazwiska projektanta, Wernera Stengela. Pierwszy element tego typu powstał na kolejce Goliath w Walibi World w Belgii[144];

Inwersje[edytuj]

Inwersje stanowią elementy odwracające chwilowo pasażerów „do góry nogami”. Granica przechyłu toru, przy której dany element uznawany jest za inwersję, jest płynna i często zależna od decyzji parku, w którym znajduje się kolejka lub od jej producenta[3].

Do inwersji należą m.in.[143][144][145]:

  • pionowa pętla i pochylona pętla (ang. loop, inclined loop) – na wzór pętli w akrobacji lotniczej, obecnie o kształcie na bazie klotoidy[146];
  • korkociąg (ang. corkscrew);
  • immelmann – na wzór figury lotniczej o tej samej nazwie;
  • sidewinder – rodzaj immelmanna, w którym pociąg opuszcza element pod kątem zbliżonym do prostego względem kierunku wjazdu;
  • pętla nurkująca (ang. dive loop) – immelmann pokonywany w odwrotnym kierunku;
  • reverse sidewindersidewinder pokonywany w odwrotnym kierunku;
  • kobra (ang. cobra roll) – sidewinder (immelmann) i reverse sidewinder (pętla nurkująca) następujące bezpośrednio po sobie – pociąg wraca w kierunku przeciwnym do kierunku wjazdu; inwersja podwójna;
  • butterfly (także: roll over, sea serpent) – podobnie do kobry, lecz pociąg opuszcza element w tym samym kierunku, w którym wjechał; inwersja podwójna;
  • beczka (ang. barrel roll, heartline roll, in-line twist) – na wzór lotniczej beczki;
  • precel (ang. pretzel loop) – inwersja na kolejkach typu flying coaster;
  • zero-g-roll – paraboliczne wzniesienie z beczką; łączy efekt nieważkości z obrotem o 360°.

Efekty specjalne[edytuj]

  • scenografia – liczne kolejki górskie posiadają temat przewodni, do którego nawiązuje nazwa kolejki i rozbudowane dekoracje („tematyzacja”, ang. theming)[147];
  • iluzja zderzenia – tor poprowadzony blisko elementów wystroju, podpór kolejki i terenu stwarza iluzję nadchodzącego zderzenia:
    • headchopper (footchopper) – tor położony tuż pod lub ponad innymi elementami sprawia wrażenie nadchodzącego zderzenia z głowami (kolejka do jazdy na siedząco) lub stopami (kolejka odwrócona) pasażerów[148];
    • dziurka od klucza (ang. keyhole) – element w postaci niewiele większego od skrajni pociągu otworu w scenografii[149]:
    • dueling coaster – kolejka, której dwa pociągi poruszające się po różnych torach zbliżają się do siebie na niewielką odległość[150][151];
    • terrain coaster – kolejka o torze ściśle wpasowanym w rzeźbę otaczającego ją terenu[152];
  • ogień, dym i mgła;
  • efekty wodne:
    • hamulce wodne;
    • fontanny;
  • efekty dźwiękowe – z głośników zainstalowanych w pobliżu toru lub też w pociągu[153];
  • wirtualna rzeczywistość – pasażerowie za pomocą gogli VR oglądają stworzony specjalnie dla danej kolejki i zsynchronizowany z ruchem pociągu film[154].

Kolejki górskie w Polsce[edytuj]

Historia[edytuj]

W 1911 roku, z okazji Wystawy Wschodnioniemieckiej w Poznaniu, powstała pierwsza kolejka górska na terenach dzisiejszej Polski – drewniana kolejka Tip of the Tips[155][156][157].

W 1929 roku, z okazji Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, powstał lunapark z drewnianą kolejką górską[158][159][160].

W 1933 roku, w Parku Praskim w Warszawie, otwarto lunapark „Sto Pociech”. Jedną z atrakcji była drewniana kolejka górska[161][162][163][164].

24 czerwca 2007 roku w Śląskim Wesołym Miasteczku otwarto kolejkę Tornado – pierwszą kolejkę w Polsce z inwersjami[165].

14 lipca 2014 roku, wraz z otwarciem parku Energylandia, otwarta została kolejka Viking – kolejka z obrotowymi wagonami (spinning coaster)[166][167].

4 czerwca 2015 roku, również w Energylandii, otwarto kolejkę Dragon – pierwszą w Polsce kolejkę odwróconą[168].

12 września 2015 roku w parku Energylandia otwarto kolejkę Mayan – model SLC przedsiębiorstwa Vekoma.

25 czerwca 2016 roku otwarta została kolejka Formula 1 – pierwsza w Polsce kolejka typu launched coaster. Kolejka osiąga prędkość 85 km/h w 2,73 s (przyspieszenie 0,88 g)[169].

Przyszłość[edytuj]

3 września 2016, z okazji 57. rocznicy otwarcia, Śląskie Wesołe Miasteczko ogłosiło budowę roller coastera firmy Vekoma pod nazwą Lech o wysokości 40 m, którego otwarcie planowane jest na sezon 2017[170][171].

2 października 2016 roku park Energylandia ogłosił budowę rekordowego roller coastera wodnego Speed o wysokości ponad 60 metrów na sezon 2017[172][173] oraz trzech mniejszych rollercoasterów: dziecięcych kolejek Circus Coaster[174] oraz Happy Loops[175], a także rodzinnej kolejki Boomerang firmy Vekoma (model Family Boomerang) o wysokości 25 metrów[176].

Na sezon 2017 Rodzinny Park Rozrywki „Rabkoland” planuje uruchomienie niewielkiej kolejki dziecięcej Vikingcoaster, będącej egzemplarzem modelu Kiddy Racer firmy Gerstlauer[177].

Na sezon 2018 park Energylandia planuje uruchomienie kolejki górskiej typu hyper coaster o wysokości 77 metrów. Rollercoaster wybuduje firma Intamin (model Mega Coaster)[38][39][40].

Zestawienie[edytuj]

Kolejki czynne, planowane oraz w budowie

Poniższa tabela prezentuje kolejki górskie, które działają, są budowane lub planowane na terenie Polski. W tabeli znajdują się jedynie kolejki wybudowane na stałe – nie uwzględniono kolejek podróżujących wraz z przenośnymi lunaparkami.

# Nazwa Park Producent Typ Rok otwarcia Wysokość Szybkość G maks. Liczba

Inwersji

Stan Źródło
1 Owocowy Ogród Energylandia  ? stalowa rodzinna 2014  ?  ?  ? 0 działa [178]
2 Mars SBF Visa 2014 [179]
3 Viking 2014 13 m [167]
4 Circus Coaster 2017  ? w budowie [174]
5 Happy Loops 2017 7 m 13 km/h [175]
6 Energuś Vekoma 2015 13 m 46 km/h działa [180]
7 Boomerang 2017 25 m 70 km/h w budowie [176]
8 Dragon stalowa rodzinna

odwrócona

2015 19,3 m 75 km/h 3,5 g działa [181]
9 Mayan stalowa odwrócona 2015 33,3 m 80 km/h ok. 5 g 5 [182][183]
10 Formula 1 stalowy launched coaster 2016 25 m 85 km/h 3,8 g 3 [184]
11 Speed Intamin stalowy water coaster 2017 60 m 110 km/h  ? 0 w budowie [185]
12  ? stalowy hyper coaster 2018 77 m 140 km/h planowana [38]
13 Cyklon Śląskie Wesołe Miasteczko  ? stalowa rodzinna 1992  ?  ? działa [186]
14 Himalaya 2015 [187]
15 Tornado Soquet stalowa 2007 21 m 70 km/h 3 g 2 [165][188]
16 Lech Vekoma 2017 40 m 95 km/h  ? 3 w budowie [189]
17 Rabka Express Rabkoland DPV Rides stalowa rodzinna 2015 ? ? 0 działa [190]
18 Vikingcoaster Gerstlauer 2014 w budowie [177][191]
19 Jet Star 3 Lunapark Robland Schwarzkopf 2009 13,5 m  ? działa [192]
20 Tajfun Lunapark Sowiński  ?  ?  ? 47 km/h  ? [193][194]
21 Family Coaster JuraPark Bałtów SBF Visa  ? [195]
22 JuraPark Krasiejów 2010 [196]
23 JuraPark Solec 2011 [197]
24 Twinpigs Żory 2012 [198]
25 Dragon Jura Centrum Fun Rides

Tech

2014 [199]
26 Dinocoaster Zatorland 2016 [200]
27 Universal Park Miniatur „Sabat-Krajno” ? 2015 [201]

Kolejki nieczynne i usunięte

Poniższa tabela prezentuje polskie kolejki górskie, które zostały zdemontowane lub pozostają nieczynne na czas nieokreślony (SBNO[a]).

# Nazwa Park Producent Typ Rok otwarcia Rok zamknięcia Wysokość Szybkość Liczba

Inwersji

Stan Źródło
1 Tip of the Tips Wystawa Wschodnioniemiecka  ? drewniana 1911 1911  ?  ? 0 usunięta [155]
2 Kolejka tatrzańska Powszechna Wystawa Krajowa 1929 1929 [160]
3 Kolejka górska Lunapark „Sto Pociech” 1933 1939 [164]
4 Blizzard Śląskie Wesołe Miasteczko Top Fun stalowa rodzinna 2008 2010 [202]
5 Funny Mouse  ? 2007 2010 [203]
6 Alpine Roadway Rabkoland 2004 2007 [204]
7 Speedy Gonzales 2004 2008 [205]
8 Thunderbolt Eos Rides 2009 2014 4,5 m 28,8 km/h [206]
9 Kolejka Dragon Rodzinny Park Atrakcji  ? 2011 2013  ?  ? SBNO [207]
10 Roller Coaster Park Miniatur „Świat Marzeń” stalowa 2010 2011 1 usunięta [208]
11 Jet Star Łódzki lunapark Schwarzkopf  ? 2015 13,5 m 50 km/h 0 [209]

Rekordy[edytuj]

Poniższa tabela uwzględnia tylko czynne kolejki, natomiast nie uwzględnia kolejek w stanie SBNO, w budowie lub planowanych.

Rekord Świat Europa Polska
Najwyższa Stany Zjednoczone Kingda Ka 139 m [210] Hiszpania Shambhala 76 m [211] Mayan 33,3 m [212]
Najszybsza Zjednoczone Emiraty Arabskie Formula Rossa 240 km/h [213] Hiszpania Furius Baco 135 km/h [214] Formula 1 85 km/h [215]
Najdłuższa Japonia Steel Dragon 2000 2479 m [216] Wielka Brytania Ultimate 2268 m [217] Mayan 689 m [218]
Najwyższy spadek Stany Zjednoczone Kingda Ka 127,4 m [219] Hiszpania Shambhala 78 m [220] brak danych
Największy kąt spadku[b] Japonia Takabisha 121° [221] Francja Timber Drop 113° [222]
Najwięcej inwersji Wielka Brytania The Smiler 14 [223] Mayan 5 [224]
Największe przeciążenie dodatnie Południowa Afryka Tower of Terror 6,3 g [225] Niemcy Olympia Looping 5,2 g [226] ok. 5 g [183]
Największe przyspieszenie[c] Japonia Dodonpa 2,71 g [227] Wielka Brytania Stealth 1,92 g [228][229] Formula 1 0,88 g [169]

Przedsiębiorstwa[edytuj]

Istniejące[edytuj]

  • Bolliger & Mabillard (B&M) – wprowadziła kolejkę z pociągami bez podłogi (floorless coaster)
  • Chance Morgan
  • Chance Rides
  • Fabbri Group
  • Gerstlauer
  • Great Coasters International (GCI)
  • Intamin – wprowadziła launched coaster z napędem hydraulicznym
  • MACK Rides
  • Maurer Söhne
  • Premier Rides
  • Preston & Barbieri
  • Rocky Mountain Construction (RMC) – buduje hybrydowe kolejki drewniano-stalowe
  • S&S – Sansei Technologies (dawniej S&S Worldwide, S&S Power)
  • Soquet
  • TOGO
  • The Gravity Group
  • Vekoma – wprowadziła kolejkę motocyklową (motorbike coaster)
  • Zamperla
  • Zierer

Zlikwidowane[edytuj]

  • Arrow Dynamics (przejęta przez S&S Power w 2002 roku)
  • Bradley and Kaye
  • Custom Coasters International (CCI)
  • Dynamic Structures
  • Giovanola
  • Pinfari
  • Schwarzkopf

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Ang. „Standing But Not Operating”, dosł. „stoi, ale nie działa” – kolejka zamknięta na czas nieokreślony.
  2. Pod uwagę nie są brane spadki wchodzące w skład inwersji.
  3. Dotyczy tylko kolejek typu launch coaster.

Przypisy

  1. Roller Coaster History, www.aceonline.org [dostęp 2016-12-06].
  2. Arrow Dynamics’ ‘Corkscrew’ Puts A New Spin on Roller Coaster Design – Entertainment Designer, „Entertainment Designer”, 26 września 2011 [dostęp 2016-12-06] (ang.).
  3. a b CoasterGlobe: Articles: The History of the Inversion, 28 września 2007 [dostęp 2016-12-09] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-28].
  4. roller coaster | ride, „Encyclopedia Britannica” [dostęp 2016-12-06].
  5. 10 Oldest Roller Coasters That Are Still Running Today, „TheRichest” [dostęp 2016-12-06].
  6. Roller Coaster History Timeline | Significant Milestones, www.ultimaterollercoaster.com [dostęp 2016-12-06].
  7. Matterhorn Bobsleds – Disneyland (Anaheim, California, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  8. What is a Mine Train Roller Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-06].
  9. Runaway Mine Train – Six Flags Over Texas (Arlington, Texas, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  10. Roller Coaster Search Results – Mine Train, rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  11. Montezooma’s Revenge – Knott’s Berry Farm (Buena Park, California, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  12. What is a Suspended Roller Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-06].
  13. Bat – Kings Island (Mason, Ohio, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  14. Momonga Standing and Loop Coaster – Yomiuriland (Inagi, Tokyo, Japan), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  15. King Cobra – Kings Island (Mason, Ohio, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  16. Coaster Tech: An Insider’s look at inverted coasters, Theme Park Insider [dostęp 2016-12-06].
  17. Batman The Ride – Six Flags Great America (Gurnee, Illinois, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  18. Skytrak – Granada Studios (Manchester, Greater Manchester, England, UK), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  19. Son Of Beast – Kings Island (Mason, Ohio, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  20. X2 – Six Flags Magic Mountain (Valencia, California, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  21. X2 | Six Flags Magic Mountain, Six Flags Magic Mountain [dostęp 2016-12-06].
  22. Top Thrill Dragster – Cedar Point (Sandusky, Ohio, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  23. Kingda Ka – Six Flags Great Adventure (Jackson, New Jersey, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  24. Kingda Ka @ Six Flags Great Adventure | Coaster Reviews – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-06].
  25. Furius Baco – PortAventura Park (Salou, Tarragona, Spain), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  26. Wing Coaster > Roller Coasters >, www.intaminworldwide.com [dostęp 2016-12-06].
  27. BradyB. MacDonald BradyB., RingRacer: Top speed record now out of reach for oft-delayed German coaster, „Los Angeles Times”, 25 czerwca 2013, ISSN 0458-3035 [dostęp 2016-12-06] (ang.).
  28. e, ring°werk, www.nuerburgring.de [dostęp 2016-12-06].
  29. Formula Rossa – Ferrari World Abu Dhabi, „Ferrari World Abu Dhabi” [dostęp 2016-12-06] (ang.).
  30. Formula Rossa – Ferrari World Abu Dhabi (Abu Dhabi, United Arab Emirates), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  31. New Texas Giant – Six Flags Over Texas (Arlington, Texas, USA), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  32. Rocky Mountain Construction, Home, www.rockymtnconstruction.com [dostęp 2016-12-06].
  33. Divertical – Mirabilandia (Savio, Emilia-Romagna, Italy), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  34. Divertical, „Mirabilandia Ravenna”, 26 stycznia 2016 [dostęp 2016-12-06].
  35. Motorpress, Ferrari Land y su acelerador vertical de 112 metros de altura (vídeos), „Autopista.es” [dostęp 2016-12-06].
  36. unknown – Ferrari Land (Salou, Tarragona, Spain), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  37. Energylandia to najszybciej rozwijający się polski park rozrywki, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-06].
  38. a b c unknown – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  39. a b Aus 80 Metern in die Tiefe: EnergyLandia baut Mega-Coaster von Intamin für 2018, Parkerlebnis – Freizeitpark-Magazin [dostęp 2016-12-06].
  40. a b ZATOR. Największy Roller Coaster w Europie powstanie w Polsce! – WIZUALIZACJA – Oswiecimskie24.pl, oswiecimskie24.pl [dostęp 2016-12-06].
  41. Amusement Park Physics -- Roller Coaster, www.learner.org [dostęp 2016-12-07].
  42. Coasters-101: Lift Hills, Coaster101, 25 września 2013 [dostęp 2016-12-06].
  43. Coasters-101: Launch Systems, Coaster101, 8 października 2013 [dostęp 2016-12-06].
  44. a b How do Roller Coasters Work? | Air Compressors, „Quincy Compressor”, 2 marca 2016 [dostęp 2016-12-09] (ang.).
  45. Automated Control Solutions, Inc., www.acontrolsolution.com [dostęp 2016-12-10].
  46. Amusement Ride Safety Design and Techology, www.iaapa.org [dostęp 2016-12-10].
  47. a b c Coastersandmore.de – Roller coaster magazine: Highest concentration at the coaster-check [2/5], www.coastersandmore.de [dostęp 2016-12-10].
  48. Joel A.J.A. Rogers Joel A.J.A., Coaster Braking Systems, www.coastergallery.com [dostęp 2016-12-09].
  49. How do eddy-current brakes work?, „Explain that Stuff” [dostęp 2016-12-09].
  50. ClaudeC. Mabillard ClaudeC., Brake, vehicle and roller coaster circuit, [dostęp 2016-12-09].
  51. a b Coasters-101: Brakes, Blocks, and Sensors, Coaster101, 23 listopada 2011 [dostęp 2016-12-07].
  52. Roller Coaster Glossary | Roller Coasters, www.ultimaterollercoaster.com [dostęp 2016-12-09].
  53. Verne G.V.G. Kopytoff Verne G.V.G., Roller Coasters Take a Ride From Wild To Wired, „The New York Times”, 20 sierpnia 1998, ISSN 0362-4331 [dostęp 2016-12-07].
  54. I Didn’t Know That: Roller Coaster Testing.
  55. a b Roller Coaster Trains – CoasterForce, „CoasterForce” [dostęp 2016-12-10] (ang.).
  56. Coasters-101: Wheel Design, Coaster101, 24 października 2011 [dostęp 2016-12-07].
  57. Roller Coaster Mechanics: Amusement Park Accident Lawyers, „Amusement Park Accident Attorneys” [dostęp 2016-12-07] (ang.).
  58. a b c Containment and Restraint | Saferparks, www.saferparks.org [dostęp 2016-12-10].
  59. Coastersandmore.de – Roller Coaster Magazine: SkyWheel and G-Force – X-Car fun by Maurer Söhne, www.coastersandmore.de [dostęp 2016-12-10].
  60. Roller Coaster G-Forces, www.physicsclassroom.com [dostęp 2016-12-10].
  61. Physiological Effects of Positive G Forces, historic.aerobatics.org.uk [dostęp 2016-12-10].
  62. What is negative g-force? | How It Works Magazine [dostęp 2016-12-10].
  63. What is a Redout? (with pictures), „wiseGEEK” [dostęp 2016-12-10].
  64. Air-time, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  65. Coasters101: Curves and Banking, Coaster101, 20 grudnia 2010 [dostęp 2016-12-10].
  66. a b c Physiological Effects of Acceleration | Saferparks, www.saferparks.org [dostęp 2016-12-09].
  67. Roller Coasters: Safe for the Heart?, „WebMD” [dostęp 2016-12-09] (ang.).
  68. With aneurysms, it is valuable to know the warning signs, „tribunedigital-chicagotribune” [dostęp 2016-12-09].
  69. Wild Rides | Saferparks, www.saferparks.org [dostęp 2016-12-10].
  70. Safety Concerns of Riding a Roller Coaster While Pregnant, „American Pregnancy Association”, 1 maja 2012 [dostęp 2016-12-10].
  71. Roller Coasters, „Pregnancy.org”, 24 października 2008 [dostęp 2016-12-10].
  72. a b Army amputee thrown from N.Y. roller coaster, dies – USATODAY.com, „USATODAY.COM” [dostęp 2016-12-11].
  73. a b A. R.A.R. Pelletier A. R.A.R., J.J. Gilchrist J.J., Roller coaster related fatalities, United States, 1994–2004, „Injury Prevention”, 5, 2005, s. 309–312, DOI10.1136/ip.2005.008425, ISSN 1475-5785, PMID16203841, PMCIDPMC1730261 [dostęp 2016-12-11] (ang.).
  74. Amusement Park Attendance and Revenue History, www.iaapa.org [dostęp 2016-12-11].
  75. Respect the Forces | Saferparks, www.saferparks.org [dostęp 2016-12-10].
  76. Roller Coaster Accidents, „LoveToKnow” [dostęp 2016-12-10].
  77. Roller Coasters Can Be Fun and Safe if Guidelines Are Followed [dostęp 2016-12-10].
  78. Cedar Point guest dies after entering restricted area, being struck by Raptor coaster, fox8.com, 13 sierpnia 2015 [dostęp 2016-12-10].
  79. Dangers Of Falling Objects In Roller Coasters, „The Legal Examiner” [dostęp 2016-12-10] (ang.).
  80. Omaha, NE Amusement Park Accident, July 1930 | GenDisasters ... Genealogy in Tragedy, Disasters, Fires, Floods, www.gendisasters.com [dostęp 2016-12-14].
  81. Battersea Park big dipper disaster: The funfair tragedy the nation, „The Independent”, 6 czerwca 2015 [dostęp 2016-12-14] (ang.).
  82. Santa Clara, CA Roller Coaster Accident, Mar 1980 | GenDisasters ... Genealogy in Tragedy, Disasters, Fires, Floods, www.gendisasters.com [dostęp 2016-12-15].
  83. Ap, THE REGION; Ride in Jersey Park Opens After Death, „The New York Times”, 18 sierpnia 1981, ISSN 0362-4331 [dostęp 2016-12-13].
  84. It’s been 30 years since the Mindbender derailment, „CBC News” [dostęp 2016-12-13].
  85. Ap, Ride Victim Wasn’t Secured, „The New York Times”, 19 czerwca 1987, ISSN 0362-4331 [dostęp 2016-12-13].
  86. a b RideAccidents.com -- Roller Coaster Fatalities (1972-1997), www.rideaccidents.com [dostęp 2016-12-13].
  87. Girl Killed In Fall From Roller Coaster, „Spokesman.com” [dostęp 2016-12-15].
  88. HENRYH. CHU HENRYH., NICHOLASN. RICCARDI NICHOLASN., Roller Coaster Worker Dies at Magic Mountain, „Los Angeles Times”, 31 maja 1996, ISSN 0458-3035 [dostęp 2016-12-13] (ang.).
  89. Bizarre Coaster Accident Kills Hayward Man at Great America, „SFGate” [dostęp 2016-12-15].
  90. Shockwave Coaster Accident Blamed On Rider Misconduct, www.ultimaterollercoaster.com [dostęp 2016-12-15].
  91. BBC News | ENGLAND | Boy’s rollercoaster death 'accidental', news.bbc.co.uk [dostęp 2016-12-14].
  92. By PaulB.P. Stokes By PaulB.P., Student died on rollercoaster with faulty wiring, jury told, „Telegraph.co.uk” [dostęp 2016-12-14].
  93. BBC NEWS | UK | England | Lancashire | Theme park fined over ride death, news.bbc.co.uk [dostęp 2016-12-14].
  94. RideAccidents.com -- 2001 Accident Reports and News, www.rideaccidents.com [dostęp 2016-12-14].
  95. BBC NEWS | UK | Wales | Girl dies in 100ft rollercoaster fall, news.bbc.co.uk [dostęp 2016-12-14].
  96. RideAccidents.com -- 2004 Accident Reports and News, www.rideaccidents.com [dostęp 2016-12-13].
  97. The AssociatedT.A. Press The AssociatedT.A., National Briefing | New England: Massachusetts: Coaster Death Report, „The New York Times”, 8 maja 2004, ISSN 0362-4331 [dostęp 2016-12-13].
  98. RiazatR. Butt RiazatR., Alton Towers rollercoaster crash, „The Guardian”, 20 lipca 2006, ISSN 0261-3077 [dostęp 2016-12-14] (ang.).
  99. RideAccidents.com -- 2007 Accident Reports and News, www.rideaccidents.com [dostęp 2016-12-14].
  100. Fujin Raijin II – Expoland (Suita, Osaka, Japan), rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  101. ColinC. Rutherford ColinC., Loudoun Castle worker plunged to death after operating rollercoaster for first time, „dailyrecord”, 8 października 2009 [dostęp 2016-12-14].
  102. RideAccidents.com -- 2007 Accident Reports and News, www.rideaccidents.com [dostęp 2016-12-14].
  103. Teen Decapitated In Six Flags Accident [dostęp 2016-12-13].
  104. RideAccidents.com -- 2008 Accident Reports and News, www.rideaccidents.com [dostęp 2016-12-14].
  105. Accident laboral mortal a Port Aventura, „directe!cat” [dostęp 2016-12-14].
  106. Firehawk Reopens At Kings Island After Rider Dies – Cincinnati News Story – WLWT Cincinnati, 10 marca 2012 [dostęp 2016-12-15] [zarchiwizowane z adresu 2012-03-10].
  107. RideAccidents.com -- 2010 Accident Reports and News, www.rideaccidents.com [dostęp 2016-12-14].
  108. Mann starb in der Phantasialand-Achterbahn: Video zeigt: So rast die „Schwarze Mamba“, „BILD.de” [dostęp 2016-12-14].
  109. Ride of Steel Reopens, Darien Lake Officials Answer Questions About Tragedy | WKBW News 7: News, Sports, Weather | Buffalo, NY | Top Stories, 26 stycznia 2012 [dostęp 2016-12-13] [zarchiwizowane z adresu 2012-01-26].
  110. Tragique accident dans un parc d’attraction [dostęp 2016-12-14].
  111. Update on woman’s death after Kings Dominion rollercoaster ride, WTVR.com, 27 lipca 2012 [dostęp 2016-12-15].
  112. Pictured: The mother who plunged to her death from a Texas roller coaster in front of her horrified son, „Mail Online” [dostęp 2016-12-14].
  113. Ediciones ElE.E. País Ediciones ElE.E., What caused teenage tourist to fall to his death at Benidorm amusement park?, „EL PAÍS”, 9 lipca 2014 [dostęp 2016-12-14] (ang.).
  114. Two workers quizzed over 'human error ' in Alton Towers horror, „Mail Online” [dostęp 2016-12-14].
  115. Roller coaster accident leaves 2 injured at Great America, „ABC7 San Francisco”, 13 czerwca 2015 [dostęp 2016-12-15] (ang.).
  116. Cedar Point’s Raptor roller coaster will reopen today, after deadly accident Thursday, „cleveland.com” [dostęp 2016-12-15].
  117. Toddler narrowly avoids injury in M&D’s Tsunami crash, „BBC News”, 28 czerwca 2016 [dostęp 2016-12-14] (ang.).
  118. Materials Used in Roller Coasters, AZoM.com, 24 kwietnia 2015 [dostęp 2016-12-07].
  119. What is a Shuttle Roller Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-07].
  120. The Top Ten Tallest Roller Coasters in the World, „TheRichest” [dostęp 2016-12-06].
  121. Hyper coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  122. Strata coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  123. Giga coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  124. Stand-up Coaster | Bolliger & Mabillard, www.bolliger-mabillard.com [dostęp 2016-12-07].
  125. What is a Stand-Up Roller Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-07].
  126. What is a Flying Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-07].
  127. Inverted roller coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  128. Wing roller coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  129. Wing Coaster | Bolliger & Mabillard, www.bolliger-mabillard.com [dostęp 2016-12-07].
  130. Coasters-101: How does a 4D coaster work?, Coaster101, 23 kwietnia 2012 [dostęp 2016-12-07].
  131. 4th Dimension roller coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  132. Spinning roller coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  133. What is a Dive Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-07].
  134. Dive Coaster | Bolliger & Mabillard, www.bolliger-mabillard.com [dostęp 2016-12-07].
  135. Floorless roller coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  136. What is a Floorless Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-07].
  137. Indoor roller coaster, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-07].
  138. What is a Wild Mouse Roller Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-07].
  139. Side Friction Coaster, www.coastergallery.com [dostęp 2016-12-12].
  140. What is a Bobsled Roller Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-07].
  141. What is a Water Roller Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-07].
  142. What Is a Water Coaster? [dostęp 2016-12-09].
  143. a b CoasterSpeak: Say What?, „About.com Travel” [dostęp 2016-12-07].
  144. a b c d e Achterbahn Lexikon, „Airtimers.com” [dostęp 2016-12-07] (niem.).
  145. Roller coaster inversions – CoasterForce, „CoasterForce” [dostęp 2016-12-07] (ang.).
  146. Loop Shapes in Roller Coasters, physics.gu.se [dostęp 2016-12-12].
  147. Tematyzacja, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-10].
  148. CoasterForce Glossary – H, „CoasterForce” [dostęp 2016-12-09] (ang.).
  149. BradyB. MacDonald BradyB., X-Flight wing coaster premieres at Six Flags Great America in May, „Los Angeles Times”, 11 kwietnia 2012, ISSN 0458-3035 [dostęp 2016-12-09] (ang.).
  150. CEC: Coaster Terms, cec.chebucto.org [dostęp 2016-12-09].
  151. CoasterForce Glossary – D, „CoasterForce” [dostęp 2016-12-09] (ang.).
  152. What is a Terrain Roller Coaster? – The Coaster Critic, www.thecoastercritic.com [dostęp 2016-12-14].
  153. Theme Park Tech: Musical Roller Coasters, Theme Park Insider [dostęp 2016-12-09].
  154. BenB. Popper BenB., Adding virtual reality to a roller coaster sounds dumb, but works amazingly well, The Verge, 15 czerwca 2016 [dostęp 2016-12-09].
  155. a b Tip of the Tips – Ostdeutsche Austellung 1911 (Poznań, Wielkopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-08].
  156. Poliart – Pocztówka, pocztowki.antykwariat.biz [dostęp 2016-12-08].
  157. Herder-Institut: Bildkatalog, www.herder-institut.de [dostęp 2016-12-08].
  158. Historia: PeWuKa, www.mtp.pl [dostęp 2016-12-12].
  159. Powszechna Wystawa Krajowa w Poznaniu [1929] – Portal Lunapark, portallunapark.pl [dostęp 2016-12-12].
  160. a b Kolejka Górska – Powszechna Wystawa Krajowa (Poznań, Wielkopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-28].
  161. Park Praski – 151 lat historii – Histmag.org [dostęp 2016-12-12].
  162. Warszawa. Lunapark „Sto Pociech”. Zbiory NAC on-line, audiovis.nac.gov.pl [dostęp 2016-12-12].
  163. Sto pociech dla dzieci | Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej, www.repozytorium.fn.org.pl [dostęp 2016-12-12].
  164. a b Kolejka Górska – Lunapark Sto Pociech (Warsaw, Mazowieckie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-28].
  165. a b Urząd Marszałkowski WojewództwaU.M.W. Śląskiego Urząd Marszałkowski WojewództwaU.M.W., Przeciążenie 3G i dwa razy do góry nogami od dziś w Wesołym Miasteczku [dostęp 2016-12-10].
  166. EnergyLandia w Zatorze – 14 lipca wielkie otwarcie Parku Rozrywki, www.mamnewsa.pl [dostęp 2016-12-10].
  167. a b Viking Roller Coaster – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  168. Energylandia nie zwalnia tempa. Dragon już jeździ. | PARKMAG – Portal parków rozrywki, parkmag.pl [dostęp 2016-12-10].
  169. a b Formuła 1 w EnergyLandii już działa! [WYPOWIEDŹ EKSPERTA] | PARKMAG – Portal parków rozrywki, parkmag.pl [dostęp 2016-12-10].
  170. Śląskie WesołeŚ.W. Miasteczko Śląskie WesołeŚ.W., Prezentujemy nowości sezonu 2017, www.wesole-miasteczko.pl [dostęp 2016-09-06] (pol.).
  171. Śląskie WesołeŚ.W. Miasteczko Śląskie WesołeŚ.W., Lech – największy rollercoaster w Europie Środkowo-Wschodniej, www.wesole-miasteczko.pl [dostęp 2016-09-06] (pol.).
  172. Kilkanaście nowych atrakcji i rekordowy water coaster w EnergyLandii! | PARKMAG – Portal parków rozrywki, parkmag.pl [dostęp 2016-10-11].
  173. Speed Water Coaster – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-10-11].
  174. a b Circus Coaster - Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2017-03-24] (ang.).
  175. a b Happy Loops - Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2017-03-24] (ang.).
  176. a b Boomerang – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  177. a b Rabkoland urośnie na wiosnę! Będą nowe karuzele, rollercoaster i Dolina Trzmiela! | PARKMAG - Portal parków rozrywki, parkmag.pl [dostęp 2017-02-25] (pol.).
  178. Owocowy Ogrod – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  179. Mars Roller Coaster – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  180. Energuś Roller Coaster – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  181. Dragon Roller Coaster – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  182. Roller Coaster Mayan – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  183. a b Rollercoaster Mayan – ENERGYLANDIA – Rodzinny Park Rozrywki w Zatorze, energylandia.pl [dostęp 2016-12-10].
  184. Rollercoaster Formula 1 – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  185. Speed – Energylandia (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  186. Cyklon – Śląskie Wesołe Miasteczko (Chorzów, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  187. Himalaya – Śląskie Wesołe Miasteczko (Chorzów, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  188. Tornado – Śląskie Wesołe Miasteczko (Chorzów, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  189. Lech Coaster – Śląskie Wesołe Miasteczko (Chorzów, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  190. Rabka Express - Rabkoland (Rabka, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2017-02-25] (ang.).
  191. Vikingcoaster - Rabkoland (Rabka, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2017-02-26] (ang.).
  192. Jet Star 3 – Lunapark Robland (West Pomeranian, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  193. Tajfun – Lunapark Sowiński (Władysławowo, Pomorskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  194. Tajfun – Lunapark Sowiński, „Parkmania.pl” [dostęp 2016-12-05].
  195. Kolejka Gorska – JuraPark Bałtów (Bałtów, Świętokrzyskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  196. Family Coaster – Jurapark Krasiejów (Krasiejów, Opolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  197. Family Coaster – JuraPark Solec (Solec Kujawski, Kujawsko-Pomorskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  198. Family Coaster – Twinpigs (Żory, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  199. Dragon – Jura Centrum (Katowice, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  200. Dinocoaster – Zatorland (Zator, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  201. Roller Coaster Universal - Park Rozrywki i Miniatur Sabat Krajno (Kielce, Świętokrzyskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2017-03-10] (ang.).
  202. Blizzard – Śląskie Wesołe Miasteczko (Chorzów, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  203. Funny Mouse – Śląskie Wesołe Miasteczko (Chorzów, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  204. Alpine Roadway – Rabkoland (Rabka, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  205. Speedy Gonzales – Rabkoland (Rabka, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  206. Thunderbolt – Rabkoland (Rabka, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  207. Kolejka Dragon – Rodzinny Park Atrakcji (Rybnik, Śląskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  208. Roller Coaster – Park Miniatur Swiat Marzen (Andrychyw, Malopolskie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  209. Jet Star – Lunapark (Lódz, Lódzkie, Poland), rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  210. Record Holders – World – Height, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  211. Record Holders – Europe – Height, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  212. Record Holders – Poland – Height, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  213. Record Holders – World – Height, rcdb.com [dostęp 2016-12-05].
  214. Record Holders – Europe – Speed, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  215. Record Holders – Poland – Speed, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  216. Record Holders – World – Length, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  217. Record Holders – Europe – Length, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  218. Record Holders – Poland – Length, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  219. Record Holders – World – Drop, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  220. Record Holders – Europe – Drop, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  221. Thrill-seeking taken to new heights: 141ft drop on the world’s steepest rollercoaster, „Mail Online” [dostęp 2016-12-14].
  222. Roller Coasters – Europe – Sort by: angle, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  223. Record Holders – Inversions, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  224. Record Holders – Poland – Inversions, rcdb.com [dostęp 2016-12-14].
  225. Tower of Terror – Gold Reef City (Johannesburg, Gauteng, South Africa), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  226. Olympia Looping – Wiener Prater (Vienna, Vienna, Austria), rcdb.com [dostęp 2016-12-06].
  227. 7 Most Extreme Roller Coasters (tallest roller coaster, highest roller coaster, fastest roller coaster) – ODDEE, „Oddee”, 6 lipca 2010 [dostęp 2016-12-10].
  228. Thorpe Park, Tourist Information UK [dostęp 2016-12-10].
  229. Stealth – Thorpe Park (Chertsey, Surrey, England, UK), rcdb.com [dostęp 2016-12-10].

Linki zewnętrzne[edytuj]